فقط طي دو سال اخير دست كم هشت كشور جهان اقدام به راه اندازي خط توليد واگن مترو كرده اند. اين حتي به حيطه سرمايه گذاري شركتهاي هواپيمايي نيز سرايت كرده است. با اين حال در كشور ما، باوجود نياز مبرم تهران و حداقل پنج شهر بزرگ ديگر، در آينده نزديك، هنوز حركتي براي توسعه صنعت واگن سازي به چشم نمي خورد. ابعاد آسيب هاي بي برنامگي و رخوت و سكون در اين زمينه زماني آشكار مي شود كه بدانيم قيمت هر واگن ۷۰۰ ميليون تومان است و تا چند سال آينده به هزار واگن نياز پيدا خواهيم كرد. درحالي كه حمايت از توليد واگن در داخل كشور علاوه بر اشتغالزايي، از خروج معادل ۷۰۰ميليارد تومان ارز جلوگيري خواهدكرد.
ايرانيان نخستين اقوامي بودند كه دو هزار سال پيش براي توسعه و ارتباطات، نقشه راه تهيه كردند و در كنار جاده ها، چاپارخانه ها، شفاخانه و استراحتگاه ساختند. مرداني قوي با اسب هاي تيزرو نامه ها و بسته ها را بين شهرها و كشورها حمل مي كردند تا اينكه در گذر زمان ديگر ارابه ها و كالسكه ها جوابگوي جابه جايي مسافران نبود و حجم كالاها روز به روز افزايش مي يافت. فاصله ها بايد هرچه بيشتر به هم نزديك مي شد تا مبادلات آسان تر انجام گيرد و از تجربه هاي جهاني بهره بيشتري به دست آيد. در اين ميان يكي از راهكارهاي مؤثر ساماندهي شهرها، حمل ونقل بود كه با افزايش توليد وسايل و احداث راهها شكل گرفت و همراه با افزايش جمعيت، نيازهاي جديد نيز به وجود آمد. دولت ايالات متحده در شروع برنامه هاي عمراني، پنج سال اول را به احداث راههاي بين ايالات و پنج سال دوم برنامه هاي توسعه اقتصادي خود را به توسعه راههاي داخل ايالات اختصاص داد و اين روند در ساير نقاط دنيا تكرار شد. ورود انواع هواپيما به بازار حمل ونقل، اتوكارهاي جديد و واگن هاي مدرن مسافرت را سهل تر كرد و اين حركت باعث سرازير شدن سرمايه ها در خدمات حمل ونقل شد. سرويس دهي و خدمات ماشين آلات حمل ونقل به دور از درگيريهاي تجاري توسعه يافت. دولتهايي كه مسابقه را واگذار كردند ديگر نتوانستند به خط پايان مسابقه برسند و آنهايي كه مسائل حمل ونقل را بانگاه تيزبين خود دنبال مي كردند امروز بخش عظيمي از توان اقتصاديشان با اين صنعت گره خورده است.
آنچه امروز بحران انرژي نام گرفته در واقع توجه به نيازهاي اوليه اين صنعت است و اگر در سوخت اين ماشين خللي وارد آيد، حمل ونقل خاموش خواهدشد و آن وقت مرگ دسته جمعي فرامي رسد. شدت و ضعف حادثه فوق به شرايط زمان بستگي دارد و هرچه به سمت آينده مي رويم، برخورد اين صنعت قوي تر مي شود.
به نظر مي رسيد پديده گسترش شهرها و تراكم جمعيت كاهش حمل ونقل را به دنبال داشته باشد اما كاملاً برعكس شد. شهرنشينان بيشتر محتاج ترددي روان هستند و اتلاف وقت براي رسيدن به مقصد موجب تنش در آنان مي شود. به عبارتي حمل ونقل روان نياز اوليه شهرهاست و حركت در شهرها نيز به وجود سيستم حمل ونقل شهري بستگي داردنه حركت انساني.
ساماندهي زيرزميني
ورود ميليونها اتومبيل به شهرها سبب شد نه تنها مشكل برطرف نشود كه مشكلات ديگري پديد آيد اگرچه رفتن به سمت حمل ونقل عمومي در تمامي دنيا موردتوجه است اما بايد توجه داشت حمل ونقل عمومي زماني جاذبه دارد كه برتر و سريعتر از حمل ونقل خصوصي باشد. كارشناسان معتقدند وقتي پل ها، بزرگراهها و زيرگذرها تكميل شد تعداد وسايل نقليه چندين برابر شده بود و كارخانه ها هر روز بيش از گذشته سفارش ساخت اتومبيل دريافت مي كردند. دولتها ديگر در سطح شهر حاكم نبودند و براي ساماندهي حمل ونقل به زيرزمين پناه بردند زيرا برنامه ريزي در تونل هاي مترو چند ويژگي داشت، اولاً دور از دسترسي رقابتهاي كاذب است، ثانياً اين فضاي جديد هيچ بن بستي و يا درگيري تملك و ... ندارد و مسافران مي توانند بدون داشتن چراغ قرمز، تصادفات و ساير عوامل ناخوشايند در حداقل زمان ممكن به مقصد برسند اين تجربه در دنياي امروز به دنبال خود چندين صنعت ايجاد كرد كه در آينده رقيبان بزرگي در صنعت حمل ونقل خواهندبود.
در سال ۲۰۱۰ ميلادي ۵۰درصد جمعيت شهرها توسط مترو جابه جا مي شوند و اين درحالي است كه ۷۵درصد متقاضي استفاده از آن هستند يعني مترو بازهم نياز اول باقي خواهدماند. كارخانه هاي واگن سازي در دهه آينده نسبت به كارخانه هاي اتومبيل سازي سود بيشتري خواهند برد و واگن ها در مدل ها و طرحهاي متنوع به سفارش دولتها و شركتها ساخته خواهدشد. امروز نگاه دولتها از شرق آسيا تا غرب آمريكا و سراسر اروپا به صنعت جديدي است كه حمل ونقل آينده به آن محتاج است صنعتي كه ساده اما سودمند خواهد بود. واگن سازي در اشكال مختلف و ظرفيتهاي گوناگون شروع شده و برخي صاحبان سرمايه خودروسازي و هواپيماسازي سود خود را در آينده واگن سازي مي بينند. واگن هايي كه در شهرها شهروندان و در خطوط برون شهري انرژي را به سرعت جابه جا خواهندكرد. آنها براي ساخت واگن هاي سبك تر و مقاوم تر در حال بررسي الياف كربن جهت استفاده در تيرهاي باربر واگن ها هستند. هم اكنون شركتهاي بوئينگ و لاك هيد به مرحله تجاري طرح رسيده اند.
توسعه صنعت خودروسازي در كشور ما رشد خوبي داشته اما شرايط صادرات و ورود به عرصه رقابتهاي جهاني نداشته است. حال كه پنج شهر بزرگ كشور بزودي داراي شبكه مترو خواهند شد مطلوب آن است كه در كنار اين صنعت، به طور جدي صنعت واگن سازي نيز توسعه يابد. در حال حاضر حتي متروي تهران بي صبرانه در انتظار دريافت واگن است تا پاسخگوي مسافران باشد. قيمت واگن معادل ۶۵۰ تا ۷۰۰ ميليون تومان است و بررسي ها نشان مي دهد امكان توليد آن در داخل كشور هست. باتوجه به توسعه مترو در ۵ شهر بزرگ كشور تا چند سال آينده حداقل نياز به هزار واگن است و همان طور كه گفتيم حمايت از اين توليد مي تواند علاوه بر اشتغالزايي از خروج معادل ۷۰۰ميليارد تومان ارز جلوگيري كند.
شهرهاي بزرگ ايران بدون داشتن حمل ونقل عمومي آسان و جذاب، امكان ادامه حيات ندارند. زيمنس و آاگ با همكاري دو شركت ديگر واگن اكسپرس خود را به مدت ۶۰ ماه تحت آزمايشهاي فني قرارداده اند، تايوان، چين، هند به دنبال توليد واگن هاي با ظرفيت بيشتر مسافر هستند، هنگ كنگ موفق به ساخت دو نوع واگن درجه۱ و درجه ۲ شده است. اسپانيا، سوئيس و تايلند درصدد انتقال سرمايه خودروسازي به واگن سازي هستند و حتي شركتهاي هواپيمايي كه ورشكستگي بزرگ ۲۰۰۲ را پشت سر گذاشته اند، به سرمايه گذاري در توليد واگن روي آورده اند. مشاركت چند كشور در توليد واگن سبب استفاده از سرمايه، نيروي انساني و بازار يكديگر مي شود و جاي سؤال باقي است ايران كشوري با رشد جمعيت بالا بويژه در شهرها به اين صنعت چگونه مي نگرد؟ صنعتي كه موردنياز كشور بوده، سوددهي داشته، محيط زيست را حفظ مي كند و به شهروندان خدمات رساني مي كند.