• امير سيدين
انتشار پرپژواك خبر راديو فردا در برخي رسانه هاي داخلي ـ همان خبري كه حكايت داشت: «كشورهاي عضو آژانس بين المللي انرژي اتمي درجريان اجلاس عمومي اين آژانس، پاكستان را به عنوان نماينده منطقه خاورميانه جايگزين ايران كردند» (جمهوري اسلامي ـ ۸۲‎/۶‎/۲۹) ـ هرچند كه با توضيح علي اكبر صالحي نماينده ايران در شوراي حكام آژانس روبروشد كه تأكيدداشت: «شوراي حكام از ۳۵عضو كه ۱۳عضو آن دائمي و ۲۲عضو آن دوره اي هستند تشكيل شده است و اكنون دوره ايران و كويت تمام شده و يمن و پاكستان جايگزين اين دو كشور مي شوند.» (شرق ـ ۸۲‎/۶‎/۲۹) تا حدودي اصلاح شد اما نشان داد مسأله فعاليت هاي هسته اي ايران، نه تنها كماكان دركانون توجه رسانه هاي جهاني قراردارد، كه همچنان از قابليت فراواني براي برانگيختن حساسيت جرايد داخل كشور نيز برخوردار است.
بويژه آنكه روزنامه «جمهوري اسلامي»، اين جمله را به نقل از سخنگوي آژانس بين المللي انرژي اتمي بر حاشيه خبر مذكور افزوده بود كه «جمهوري اسلامي به علت نقض قوانين بين المللي انرژي اتمي نمي تواند عضو شوراي حكام باشد».
اما توجه ويژه به مسأله فعاليت هاي هسته اي ايران و قطعنامه شوراي حكام آژانس بين المللي انرژي اتمي، تنها خاص نشريات كشور نبود. بسياري از ائمه جمعه كشور، درخطبه هاي نمازجمعه اين مسأله را موردعنايت قراردادند تا نمازگزاران اغلب شهرهاي كشور، آن روز سخناني شبيه به هم در باب محكوميت اين قطعنامه بشنوند. اما شايد صريح ترين اين سخنان را احمدجنتي امام جمعه تهران بيان داشت: به عنوان يك امام جمعه پيشنهادمي دهم كه از پيمان منع گسترش سلاح هاي هسته اي خارج شويم... با تعيين ضرب الاجل براي امضاي پروتكل الحاقي، مي خواهند به ملت ايران ذلت تحميل كنند ولي اين ملت براي به دست آوردن عزت خود از همه چيز گذشته است... بايد روزي حساب خود را با آمريكا صاف كنيم و شاخ اين غول هم بايد در دنيا شكسته شود» (رسالت ـ ۸۲‎/۶‎/۲۹)
ساير ائمه جمعه نيز سخناني درهمين باب ـ البته نه به صراحت امام جمعه موقت تهران ـ بيان داشتند.روزنامه توسعه چندي بعد به نقل از سايت رويداد نوشت: «شوراي سياستگذاري ائمه جمعه از امامان جمعه خواسته است تا در سخنان خود خط تبليغي مبني بر خروج از NPT و همكاري نكردن ايران با آژانس بين المللي انرژي اتمي را بيان كنند» (توسعه ـ ۸۲‎/۷‎/۱)
مثلاً طباطبايي، امام جمعه اصفهان اطمينان مي داد: «ملت ايران زير بار زورگويي دشمنان نمي رود و درمقابل همه تهديدها ايستادگي مي كند... همه عصبانيت غربي ها از پيشرفت هايي است كه با تلاش دانشمندان ايراني، بدون دخالت بيگانگان به دست آمده است»(جمهوري اسلامي ـ۸۲‎/۶‎/۲۹)، جعفري، امام جمعه كرمان نيز با تذكر اين نكته كه «استفاده صلح آميز از انرژي هسته اي حق مسلم جمهوري اسلامي است» يادآورمي شد: «در دنيا بسياري از كشورها به كنوانسيون ملحق نشده اند.» (جمهوري اسلامي ـ۸۲‎/۶‎/۲۹)
اين سخنان درهمان روزي منتشرمي شد كه روزنامه شرق، بيانيه جامعه مدرسين حوزه علميه قم را درج كرد كه درآن ضمن تقدير و تشكر از «تصميم اصولي مسؤولان بلندپايه كشور مبني بر تجديدنظر در روابط با آژانس انرژي اتمي» از دولت خواسته مي شد «دراين باره شجاعانه تصميم بگيرد.»
جالب آنكه همزمان اطلاعيه سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي در برخي نشريات منتشرشد كه درآن تصريح مي گشت: «تعلل درامضاي پروتكل الحاقي و هرگونه رفتارو موضع ابهام آميز دراين زمينه، كمك به آمريكا براي حفظ اجماع جهاني عليه جمهوري اسلامي ايران... بايد تلقي شود.... از همان ابتدا كه دول اروپايي در خلال مذاكرات غيرعلني، ضمن به رسميت شناختن حق استفاده صلح آميز از فناوري هسته اي، امضاي پروتكل الحاقي را توصيه مي كردند، بايد با شفافيت، زمينه هرگونه ابهام آفريني، بهانه جويي و شكل گيري اجماع جهاني عليه خود را از آمريكا سلب مي كرديم.» (نسيم صبا ـ۸۲‎/۶‎/۲۹)
اين همان نكته اي بود كه دوروز بعد محسن امين زاده ـ مرد غالباً خاموش وزارت امورخارجه ـ با صراحت تمام برآن تأكيدمي كرد: «باتوجه به مبناي نظري و سياسي كه داريم، بدون جنجال و در مسير طبيعي خود و قبل از آنكه قطعنامه اي عليه ما صادرشود، مي توانستيم پروتكل الحاقي را بپذيريم... حالا ديگر مسأله محدود به ما و آمريكا نيست. با اجماع نسبي ايجادشده، بايك مشكل بزرگ مواجهيم. اين اجماع نسبي نشان مي دهد كه مسير كار با چالش جدي مواجه است... اگر آمريكا موفق شود، همه را در برخورد با ما همراه كند، حتماً ما وضع بسيارخطرناكي پيدامي كنيم.
فراموش نكنيم كه چنين اجماعي درمورد عراق هم نبود... شفاف نبودن ما، به نفع سياست آمريكا در ايجاد اجماع عليه ماست... در صورت تداوم اجماع درميان كشورهاي مؤثرجهان عليه ما، حتي راههاي ساده تري مثل تحريم هاي فراگير ايران، آثار مخربي درپي خواهدداشت.» (ياس نوـ ۸۲‎/۷‎/۱)
هرچند كه بيانيه سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي باعث مي شد كه يك روز پيش ازانتشار سخنان محسن امين زاده، برخي روزنامه هاي منتسب به طيف منتقد دولت درمقابل آن واكنشهايي از اين دست نشان دهند: «برخي گروههاي بي ريشه... هستند كه سعي دارند برخلاف مسير حركت پرخروش مردم حركت كنند و به قصد خودنمايي، عقده گشايي و ماجراجويي به صدور بيانيه هاي دشمن پسند مي پردازند.
و سعي مي كنند از اين طريق، فقدان محبوبيت و نبود پايگاه مردمي خود را... جبران كنند... آنها از اين تلاش بدفرجام خود سودي نخواهند برد» (رسالت ـ ۸۲‎/۶‎/۳۰) اما ظاهراً اين قبيل هشدارها به هرحال تأثير خود را مي گذاشت. تأثيري كه شايد بتوان آن را از «نرمي» سخنان هاشمي رفسنجاني، رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام، در گفت و گو با روزنامه همشهري دريافت. وي در اين گفت و گو تصريح مي كرد: «در مورد مسائل هسته اي ايران، من از بقيه مسؤولان سطح بالاي كشور، جدي تر بودم و مي گفتم چرا وزارت خارجه دير حركت مي كند. وقتي سياست اين است، رسماً اعلام كنيد كه ما علاقه مند به مذاكره هستيم... قرار بود نتيجه مذاكره گزارش شود تا درباره پروتكل تصميم بگيريم، يعني جدي بوديم كه مذاكره بشود و اگر ايرادي نداشت، به پروتكل بپيونديم، ولي قبل از اين كه مذاكرات به جايي برسد، اينها به شوراي حكام رسيدند و اين بي ادبي را كردند... من فكر مي كنم ايران هيچ كوتاهي نكرده و آمريكا پشت قضيه بود... ما اگر همين امروز بخواهيم از معاهده اصلي بيرون بياييم، مي توانيم... اما گفتم مي خواهيم مذاكره كنيم» (۸۲‎/۷‎/۱).
همزمان با انتشار سخنان هاشمي رفسنجاني، روزنامه رسالت، نامه ۲۰۰ تن از اساتيد ۷۰ دانشگاه كشور به رئيس جمهوري را منتشر كرد كه در آن تصريح شده بود: «هرگونه عقب نشيني در زمينه انرژي هسته اي، پيامدهاي مشابهي براي فعاليت علمي در ساير زمينه ها را مطابق خواست دشمنان به همراه خواهد داشت... به نظر مي رسد هرگونه مماشات در برابر فشارها و تهديدها به گستاخي دشمنان توسعه طلب بينجامد... ما اطمينان داريم كه موضعگيري و درايت حضرت عالي در برخورد با اين مسأله كه به نظر مي رسد از قرارداد كاپيتولاسيون خطرناكتر است، دشمنان قسم خورده اسلام و انقلاب را ناكام خواهد ساخت» (۸۲‎/۷‎/۱).
* * *
به هرحال اين قبيل اظهارنظرهاي گاه متناقض در خصوص نحوه مواجهه ايران با قطعنامه شوراي حكام آژانس بين المللي انرژي اتمي و پروتكل الحاقي، در شرايطي منعكس مي شد كه انتشار برخي اخبار در اين زمينه، اين فضاي رسانه اي را تحت تأثير قرار مي داد. في المثل روزنامه نسيم صبا در خبري به نقل از روزنامه كويتي «الرأي العام»، مدعي مي شد: «كويت مسؤوليت متقاعد كردن تهران براي همكاري با آژانس بين المللي انرژي اتمي را بر عهده گرفته است... كويت اميدوار است، ايران، قبل از فرا رسيدن ضرب الاجل، با درخواست آژانس بين المللي انرژي اتمي موافقت كند و به بي ثباتي در منطقه خاتمه داده شود» (۸۲‎/۶‎/۳۰). علاوه بر اين، روزنامه خراسان در خبري تصريح كرد: «به گزارش بي. بي. سي ديپلماتها در مقر آژانس بين المللي انررژي اتمي از نامه اي خبر مي دهند كه به گفته آنها وزيران خارجه انگليس، فرانسه و آلمان در ماه اوت گذشته به وزارت امور خارجه ايران ارسال و پيشنهاد كرده بودند كه اگر ايران با آژانس همكاري كند و پروتكل الحاقي به پيمان منع گسترش جنگ افزار هسته اي را امضا كند، همكاري خود با ايران در زمينه فن آوري را افزايش مي دهند.» روزنامه انتخاب هم در همين راستا خبري را به نقل از روزنامه «عرب تايم» منتشر كرد كه تأكيد داشت: «وزارت امور خارجه فرانسه، ارسال نامه از سوي وزارت امور خارجه انگليس، فرانسه و آلمان به ايران با هدف ترغيب تهران به پذيرش پروتكل الحاقي در ازاي دريافت فن آوري هسته اي محدود را تأييد كرد». خبر اين نامه كه آصفي سخنگوي وزارت امور خارجه ايران نيز ارسال آن به ايران را مورد تأييد قرار مي داد (انتخاب ـ ۸۲‎/۶‎/۳۱) تا آنجا پيگيري مي شد كه روزنامه مردمسالاري سخنان «ديويد آلبرايت» از مشاوران كاخ سفيد را درج نمود كه در آن ادعا شده بود: «به تازگي، سيد محمد خاتمي با ارسال نامه اي به رهبران اروپايي، تأكيد كرده است كه تلاش مي كند قضيه برنامه هاي هسته اي ايران، موجب برخورد ايران با آمريكا و دولتهاي اروپايي نشود... آقاي خاتمي... اطمينان داده است كه شخصاً پاسخگوي خواست جوامع بين المللي است و به زودي در ورودي تمامي تأسيسات هسته اي ايران را به روي بازرسان بين المللي باز خواهد گذاشت تا جهانيان را از برنامه هاي صلح آميز ايران، آگاه كند.» (۸۲‎/۷‎/۱)
اگر اين خبر صحت داشته باشد، آن زمان خيلي «چيزها» بيشتر قابل درك خواهد بود. «چيز» هايي مثل خبر روزنامه ايران كه حكايت داشت: «سخنگوي آژانس بين المللي انرژي اتمي گفت كه اين سازمان اولين تيم بازرسي اش را پس از تصويب قطعنامه به ايران اعزام مي كند... ايران، كاملاً از كارهايي كه بايد انجام دهد و كارهايي كه آژانس بايد تا ۳۱ اكتبر انجام دهد، آگاه است» (۸۲‎/۷‎/۳)
* * *
اگر بتوان اظهارات علي اكبر صالحي، نماينده ايران در آژانس بين المللي انرژي اتمي در گفت و گو با الجزيره را مبني بر اينكه «منافع در انتخاب راه همكاري و تفاهم با آژانس بين المللي انرژي اتمي است و در حال حاضر اين كشور در همين جهت حركت مي كند» (ايران ـ ۸۲‎/۷‎/۳) به معناي اعلام سياست رسمي ايران در قبال اوجگيري فشارهاي جهاني در خصوص فعاليتهاي هسته اي كشور تلقي كرد، آنگاه مي توان اعتقاد داشت كه اتخاذ اين سياست، نتايج خود را در آچمز كردن آمريكا در دور جديد تلاشهايش براي منزوي نمودن ايران، به سرعت نشان داده است. نتايجي مثل اظهارات يك «منبع مطلع در كاخ كرملين» كه تأكيد داشت: «روسيه احساس مي كند كه آمريكا موضع و ديدگاه خود را در مورد همكاري هاي اين كشور با ايران، در زمينه انرژي هسته اي تغيير داده است... ما هيچگونه فشاري را از جانب آمريكا در مورد همكاري خود با ايران احساس نمي كنيم.» (ايران ـ ۸۲‎/۷‎/۳)