پاريس ـ مسعود دهقاني

سي و دومين نشست مجمع عمومي سازمان آموزشي، علمي فرهنگي و ارتباطي ملل متحد (يونسكو) كه هر دو سال يك بار در مقر اين سازمان در پاريس برگزار مي شود در اواخر ماه گذشته در پاريس به كار خود پايان داد. در اين اجلاس همه ساله نمايندگان دولت ها ،كشورها وهمچنين سازمان هاي غيردولتي و شخصيت هاي علمي و فرهنگي حضور مي يابند و در مورد موضوعات كاري مختلف به بحث و تبادل نظر مي پردازند. در اجلاسيه امسال كه بيش از يك ماه به طول انجاميد و با پايان دوره دو ساله رياست جمهوري اسلامي ايران در مجمع عمومي همراه بود، بيش از ۵۸۰ نفر ( ۵ رئيس جمهوري و حدود ۳۰۰ وزير) از ۱۹۰ كشور مختلف شركت داشتند.
در مدت برگزاري اين اجلاس كميسيون هاي مختلف از جمله كميسيون آموزش، كميسيون علوم، كميسيون فرهنگ و كميسيون ارتباطات نيز در حاشيه آن تشكيل شد و در آن ها موضوعات مختلف به طور تخصصي تر مورد بررسي قرار گرفت. در اين بين كميسيون ارتباطات يكي از فعال ترين كميسيون ها بود. برخي از موضوعاتي كه در اين كميسيون مطرح و نهايتاً منجر به تصويب قطعنامه اي در مجمع عمومي شد عبارتند از: تصويب كنوانسيون حفاظت از ميراث فرهنگي غيرمادي و داده هاي الكتروني، تسهيل دسترسي عموم به شبكه هاي ارتباطي، خدمات، همچنين توسعه و ارتقاي محتويات اين شبكه ها ، برقراري توازن بين منافع دارندگان حقوق و نياز مردم دسترسي به تكنولوژي انفورماتيك وارتباطات.
همچنين در بيانه اي كه تحت عنوان «به سوي جامعه اطلاعاتي» منتشر شد آزادي گردش اطلاعات به عنوان اساسي ترين ركني كه جامعه دانش بر آن بنا شده است، مورد تأكيد قرار گرفت. به موجب اين بيانيه در «جامعه اطلاعاتي» هر فرد در ضمن احترام به اعتقادات واخلاق از آزادي بيشتري براي شكوفايي خود برخوردار مي شود. از اين رو از آزادي مطبوعات بايد دفاع شود و براي آن كه تمام رسانه هاي سنتي و جديد نقش خود را در جامعه اطلاعاتي به انجام رسانند دسترسي همگان به سطح وسيعي از داده ها، انتشارات، كارهاي هنري، برنامه هاي راديويي و تلويزيوني و برنامه هاي كامپيوتري مانند نرم افزارهاي مادر، همچنين دسترسي به كتابخانه ها بايد فراهم آورده شود. با توجه به اهميت مصوبات اين كميسيون در خصوص جامعه ارتباطاتي از يكسو و حضور آقاي دكتر كاظم معتمدنژاد، استاد دانشگاه و مشاور شوراي عالي ارتباطات كشورمان در اين دوره از كميسيون ارتباطات از سوي ديگر، همچنين با توجه به پيشينه حضور معتمدنژاد در نشست هاي اين كميسيون مصاحبه اي را با وي ترتيب داديم و راجع به پيشينه اين طرح، اهميت آن و تلاش هاي ايران به ويژه در نشست امسال اين كميسيون جويا شديم. آنچه در زير مي خوانيد مشروح اين مصاحبه است كه در پاريس صورت گرفته است.

| شما در اجلاس مجمع عمومي و به ويژه كميسيون ارتباطات كه در مقر سازمان يونسكو در پاريس برگزار شد، حضور داشتيد. ممكن است با توجه به نشست هاي قبلي بفرماييد در نشست امسال چه مباحثي مطرح شد؟
* پيش از پرداختن به اين امر مايلم در خصوص اهميت يونسكو در بين سازمان هاي بين المللي توضيحي ارائه دهم. همانگونه كه از اسم آن پيداست يونسكو سازمان آموزشي، علمي، فرهنگي و ارتباطي ملل متحد است و در سال ۱۹۴۶ تشكيل شده و از همان زمان در كنار ساير نهادهاي تخصصي در اين زمينه فعاليت مي كند و در طي اين سال ها خدمات بسيار زيادي را انجام داده است و در حوزه ارتباطات بررسي ها و كارهاي زيادي انجام شده و دوره هاي متعددي را پشت سرگذاشته است. در دوره مربوط به سال هاي آغازين بعد از تأسي يونسكو بيشتر به مسائلي چون آزادي اطلاعات و جريان آزاد اطلاعات توجه مي شد و با توجه به اساسنامه يونسكو، اكنون اين سازمان يكي از وظايف مهم خود را گردش آزاد اطلاعات در دنياو انعكاس افكار، عقايد مردم در سراسر جهان مي داند و به نقش وسايل جمعي و ارتباطات و آزادي بيان و آزادي گردش اطلاعات و مطبوعات اهميت زيادي مي دهد چرا كه بر اين نكته تأكيد دارد كه جنگ ها ابتدا در ذهن انسان ها پديد آمده سپس به عمل در مي آيند و از همين رو نيز ابتدا بايد بر ذهن انسان ها تأثير گذاشت سپس اذهان را براي همزيستي وتفاهم و دوستي آماده كرد.
در سال هاي دهه ۱۹۵۰ يونسكو در پي بررسي وضع آزادي مطبوعات در دنيا برآمد و با دو تحقيق مهم به كمك شوراي اقتصادي و اجتماعي سازمان ملل متحد در كنار مجمع عمومي آمد. بر همين اساس دو تحقيق در تمام دنيا انجام شد يكي در ۱۹۵۳ ديگري در ۱۹۵۸ و براساس آن معين شد رسانه هاي جمعي، مطبوعات و سينما كه در جمع مؤلفه هاي يونسكو است در كشورهاي عقب مانده وضع مناسبي ندارند وعقب ماندگي وسائل ارتباط جمعي نيز ناشي از اين است كه آزادي مطبوعات در اين كشورها وجود ندارد واين امر به پيشرفت آنها لطمه مي زند.
| اين تحقيقات چه تأثيراتي داشت؟
* به دنبال اين دوتحقيق درسال ۱۹۶۰ يونسكو به مجمع عمومي پيشنهاد كرد كه شاخص ها ومعيارهايي را براي سطح توسعه يافتگي وسائل ارتباط جمعي تعيين كند از همين رو مشخص شد كه براي هر ۱۰۰نفر جمعيت در كشورهاي دنيا بايد ۱۰ روزنامه روزانه، ۵گيرنده راديويي، ۲گيرنده تلويزيوني و۲صندلي سينما وجود داشته باشد وچنانچه كشورهايي بتوانند به اين سطح دست يابند از نظر وسائل ارتباط جمعي آنها به توسعه رسيده اند.
| اين سطح بندي را خود يونسكو انجام داد؟
* يونسكو با تكيه به نتايج دوتحقيقاتي كه گفته شد اين شاخص ها را پيشنهاد داد ومجمع عمومي سازمان ملل متحد نيز درسال ۱۹۶۰ آن را تصويب كرد. بدين ترتيب در دهه ۱۹۶۰ يونسكو به اهميت نقش وسائل ارتباط جمعي وقوف پيدا كرد وبه همين لحاظ در سالهاي ۱۹۶۰ و ۶۱ و ۶۳ در راستاي اهميت اين مطلب چندكنفرانس منطقه اي در قاره هاي مختلف برگزار شد. بطور مثال در آسيا در بانكوك ، براي آفريقا در پاريس وغيره اين كنفرانسها برگزارشد وبدين گونه همگان به اين نكته توجه يافتند كه بايستي سعي كنند كه خود را به سطح حداقل ها برسانند.
در همان زمان نيز نظريات مربوط به توسعه ارتباطات و ارتباطات توسعه نيز به تدريج مطرح شد. نظريه مربوط به گذر از جامعه سنتي ونظاير آن. نتيجه تحقيقي كه درمورد ايران و تركيه ، لبنان و سوريه انجام شد چنين بود كه بايد شهرنشيني گسترش پيدا كند زيرا با توسعه شهرنشيني سوادآموزي نيز توسعه مي يابد و شمار افراد باسواد بالا مي رود واين سبب مي شود كه استفاده از وسائل ارتباط جمعي رونق پيدا كند و وقتي آموزش و ارتباطات در كنار هم پيشرفت كردند مردم آمادگي پيدا مي كنند كه مشاركت سياسي كنند و به وظايف و مسؤوليت وحقوق خود آشنا شوند در امور جامعه سهم پيدا كنند. بدين ترتيب مشاركت سياسي از يك طرف سبب مي شود كه مردم در انتخابات شركت كنند وسرنوشت خود را تعيين كنند واز طرف ديگري بنيه اقتصادي خود را بهبود بخشند و طوري زندگي كنندكه در شرايط مساعد بتوانند پس اندازي داشته باشند واز استقلال اقتصادي برخوردار شوند وبديهي است كسي كه استقلال اقتصادي داشته باشد به آينده بيشتر توجه دارد. به اين ترتيب به تدريج مي توان به جامعه مشاركت جو وجامعه آزاد رسيد.
| آيا در عمل چنين شد؟ كشورها به حداقل ها دست يافتند؟
* در خصوص گذر از جامعه سنتي « ويل روشروان» كتابي به نام ارتباط جمعي وتوسعه ملي نوشت كه بخشي از آن در دهه ۱۳۴۰ درايران به وسيله آقاي دكتر ابراهيم رشيدپور ترجمه شد. دراين كتاب با استناد به نتايج تحقيقات يونسكو برلزوم تأمين حداقل ها تا دو سه دهه بعد يعني دهه ۱۹۸۰ تأكيد شده بود. متأسفانه در عمل اين حداقل ها اگر چه در مورد راديو و تلويزيون تأمين شد اما در مورد مطبوعات تأمين نشد واين امر در اكثر كشورهاي درحال توسعه وحتي ايران كه درسالهاي اخير با پيشرفت هايي روبرو بود صدق مي كند. بطور مثال براساس آن شاخص ها ما براي ۶۵ ميليون نفر جمعيت مي بايست ۶ميليون و ۵۰۰هزار تيراژ روزنامه داشته باشيم، درحالي كه در سالهاي اخير كل شمارگان روزنامه هاي ما به زحمت به ۳ميليون رسيد پس مي توانيم بگوييم تا به حال ما تنها نيمي از اين حداقل ها را توانسته ايم تأمين كنيم.
| اين شاخص ها هنوز هم به قوت خود باقي است يا تغيير كرده؟
* اين شاخص ها هنوز هم به قوت خود باقي است و مورد استناد قرار مي گيرد.
| يعني باتوجه به ورود وگسترش وسائل ارتباط جمعي نوين مانند ماهواره ها يااينترنت باز هم شاخص ها همان است زيرا بسياري مطبوعات موردنظر خود را از روي اينترنت مي خوانند و از نسخه كاغذي آن به دلايل متفاوت استفاده نمي كنند؟
* آنها به عنوان مكمل وسائل ارتباط جمعي سنتي محسوب مي شوند بي شك درتيراژ روزنامه ها تأثير مي گذارند اما به نحوي اين قضيه جبران خواهد شد. بطور مثال اگر تيراژ روزنامه ها كم مي شود اما روزنامه ها به تدريج تخصصي تر خواهند شد. در برخي حوزه ها به رغم پيشرفت كيفي باكاهش كمي روبرو بوديم. بطور مثال درايران ما در حوزه سينما در قبل از انقلاب ما به شاخص ۲ صندلي براي هرصدنفر دست نيافتيم وبعداز انقلاب به ويژه با افزايش معيشت وكاهش سالنها از آنچه كه بوديم نيز دورتر شديم درحالي كه درمقابل، كيفيت صنعت سينماي ايران رشد يافت ودر دنيا نفوذ پيدا كرد.
| اين ناكامي چه تأثيري در يونسكو داشت؟
* با مشاهده اين مسائل در دهه ۱۹۷۰ كم كم نوعي انتقاد به فعاليت هاي يونسكو وانتقاد به اين طرز فكر كه رشد تدريجي وسائل ارتباط جمعي در توسعه كشورها تأثير مي گذارد، پديد آمد. درهمين حال بايد توجه داشت كه از دهه ۱۹۷۰ با افزايش شمار كشورهاي درحال توسعه كشورهاي طرفدار غرب اكثريت را از دست دادند. بطور مثال در سالهاي آغازين تأسيس سازمان ملل متحد ويونسكو، شمار اعضاي يونسكو تنها ۵۱ كشور بود كه از سياستهاي كشورهاي قوي مانند آمريكا حمايت مي كردند. اما در سالهاي آخر دهه ۱۹۶۰ شمار كشورهاي مستقل در يونسكو افزايش يافت و به طوري كه در سالهاي آغازين دهه ۱۹۷۰ اين كشورها اكثريت را در سازمان ملل، مجمع عمومي و يونسكو به دست آوردند و به همين دليل انتقاد از سياست هاي يونسكو در دو دهه گذشته را آغاز كردند تا آنجا كه مي گفتند به جاي يك الگوي واحدي كه يونسكو درپي آن بوده بايد دنبال سياست هاي ملي ارتباطاتي، سياست گذاري و برنامه ريزي ارتباطي كرد.
| ظاهراًدر همان دوران بود كه بحث ضرورت برابري ارتباطاتي مطرح شد؟
* بله، وزير ارتباطات و راديو تلويزيون هند در سال ۱۹۷۰ در شانزدهمين اجلاسيه كنفرانس عمومي يونسكو گفت «ما ۵۰۰ برابر خبرهايي كه مي دهيم، خبر از غرب دريافت مي كنيم. به نوعي فاصله ما يك به ۵۰۰ است و اين جريان آزاد اطلاعات يك جريان نامتعادلي است و تا وقتي اين عدم تعادل هست ما نمي توانيم به استقلال برسيم و لازمه توسعه هم استقلال است و بنابراين بايد شرايطي ايجاد شودكه برابري اطلاعات تأمين شود و در مجموع در همان سالها به اين نتيجه رسيدند كه براي برابري اطلاعاتي بايد سياست هاي ملي ارتباطاتي ايجاد شود و جريان آزاد اطلاعات شكل گيرد و در پي آن بود كه شالوده تأسيس ائتلاف خبرگزاري هاي غيرمتعهد فراهم شد و يونسكو در سالهاي بعد در اجلاس هاي بعدي ،۱۹۷۲ ،۱۹۷۴ ۱۹۷۶ و بالاخره ۱۹۷۸ به دنبال نظم نوين جهاني درارتباطات و اطلاعات رفتند و همين سبب شد كه آمريكا در سال ۱۹۸۴ به بهانه اين كه يونسكو سياسي شده است و در پي برنامه هايي است كه مثلاًكشورهاي سوسياليستي مي خواهند آزادي مطبوعات را از بين ببرند و از آن دستاويزي براي تداوم حكومت هاي نظام هاي ديكتاتوري در كشورهاي جهان سوم قرارداده اند، از اين سازمان خارج شد.
ادامه دارد