|
سقاخانه هاي شهر ما تشنه اند!
|
|
|
شيده لالمي
شهروندان تهراني كه اكنون دهه پنجم و ششم عمر خود را مي گذرانند مي گويند پيشترها كه آب لوله كشي در تهران نبود، قسمتي از خانه ها و محلات تهران توسط مشك آب سقاها مشروب مي شد و سقاها كه هريك خيك يا مشك بزرگي بردوش داشتند آنها را از قنوات تهران پركرده و به خانه ها مي بردند. در كنار اينگونه آبرساني ها در بيشتر خانه ها آب انبارهاي كوچك و بزرگي مي ساختندكه در اواخر شب از آب نهرها (كه در اين زمان كمتر آلوده بود) پرمي شد و سقاخانه هايي نيز در جاي جاي تهران پراكنده بود. با اين وجود سقاخانه ها را بيشتر براي كارهاي ثواب مي ساختند؛ اما تاريخ جامع و مدوني كه روند ايجاد آنها را در طول تاريخ معين كند، وجود ندارد.
«غلامرضا رشيدي» مردمشناس اجتماعي مي گويد: «در ايران قبل از اسلام دين عموم مردم زرتشتي بوده و در اين كيش تأكيد بسياري برايجاد تسهيلات عمومي و آبرساني شده است. از جمله تعليمات دين زرتشتي ايجاد مجاري آب، حفرقنوات، چاهها و ساخت آبدان ها و آب انبارهاست كه از بزرگترين باقيات صالحات شمرده شده است. در دوران اسلام نيز اين روند ادامه يافت؛ به گونه اي كه حفر قنوات، سقايي و آبرساني به تشنگان فريضه شمرده مي شد.»
از ديدگاه يك محقق ديگر كه در زمينه سقاخانه ها و علل شكل گيري آنها تحقيقات مفصلي انجام داده، سقاخانه ها پديده هاي اجتماعي و مذهبي هستند.
«ناديابنيادلو» معتقد است: «سقاخانه ها قدمتي ديرينه دارند و در آنجا آب، اين مايع حيات بخش را به رايگان در اختيار رهگذران قرارمي دادند. اما در پس اين تعريف ساده و كوتاه، فرهنگي كهن و ارزشمند نهفته است. سقاخانه ها در بسياري از كشورهاي ديگر به اشكال ديگري ساخته شده اما سقاخانه در نظر مسلمانان و بويژه اهل تشيع، همواره از جايگاهي مكرم و حرمتي خاص برخوردار بوده است از اين روي جلوه هاي گوناگوني از اين ساختار مذهبي را در اكثر شهرهاي اسلامي مي توان مشاهده كرد. نزد شيعيان آب نمودي از گذشت و فداكاري و شهادت است و اين فلسفه اصلي انفاق آب و احداث بناي كوچك سقاخانه ها در شهرهاي بزرگ اسلامي است.»
در كشورهاي اسلامي سقاخانه ها همه جاديده مي شدند؛ از مساجد بزرگ و جامع شهرها گرفته تا كوچه ها و بازارها و خلاصه اكثر محل هاي تجمع انساني. اما در ايران دليل اصلي احداث سقاخانه ها دوچيز بوده است. يكي تمسك به عملي خير و ديگر يادآوري واقعه كربلا. تهرانيان قديم آنها كه هنوز در كوچه هاي پامنار و محله سيروس ساكن هستند مي گويند: «در تهران قديم سقاخانه ها را بيشتر براي كارهاي ثواب مي ساختند و بناي آن چنين بود كه در يك دكان يا حجره ظرف بزرگ سنگي قرارمي دادند و در اطراف آن جام ها و پياله هايي كه معمولاً به زنجير متصل بود مي آويختند و اين تشكيلات در ايام عزاداري و يا روضه خواني سيدالشهدا رونق بيشتري پيدامي كرد. در ابتداي شب براي اينكه تشنه لبان عزادار سقاخانه را بهتر ببينند در كنار محل آب، شمع هايي روشن مي كردند كه بعدها اين اقدام مقدمه اي شد براي كساني كه راز و نياز داشتند و هر شب جمعه شمع هايي را در سقاخانه روشن مي كردند.
ازسوي ديگر در برخي از سقاخانه ها كه زائران بيشتري داشتند و مجلل تر بودند تمثال شخصيتهاي قدسي همچون «حضرت عباس» (ع) و حضرت علي اكبر را به ديوار مي آويختند. سقايي مردمان اما، اصلي ترين دليل احداث بناي سقاخانه ها بوده است. «سقايت» و «سقايي» به گفته «بنيادلو» در اصل واژگان عربي هستند كه در فرهنگ فارسي به معناي «آب نوشاندن» و «دادن و فروختن آب» به كار مي رود. شايد به همين دليل است كه بر روي سردر بسياري از اين اماكن اشعاري نظير «زجوانمردي و سقايي و پرچمداري، جامه اي دوخته خياط ازل بربدنش» حك شده است. سقاخانه ها آداب و رسوم خاصي داشتند. «رشيدي» در اين باره مي گويد: روزگاري سقاخانه ها محلي براي دردمندان و حاجتمندان بود. بنابراين كسي كه حاجتي داشت براي برآورده شدن حاجت خود شمع نذر سقاخانه مي كرد. معمولاً نذورات خوراكي و خيرات براي مردگان را نيز در ظرفهايي مي چيدند و در شبهاي جمعه در سقاخانه ها مي گذاشتند. دخيل بستن و ريختن پول به سقاخانه ها نيز از ديگر كارهاي متداول بود.
اين كار به عنوان نذر و يا صدقه انجام مي شد و عايدات سقاخانه به متولي آن اختصاص داشت يا توسط او در اختيار افراد بي بضاعت و آبرومند محل قرارمي گرفت و نيز دخيل بستن و قفل زدن به پنجره هاي مشبك سقاخانه و يا حرم ائمه اطهار از ديرباز رواج داشته و هنوز نيز در ابعاد محدودتري متداول است.
اكنون سقاخانه هاي قديمي تهران در وادي فراموشي و گمنامي در آستانه تخريب و نابودي قرار گرفته اند و اين در حالي است كه اين بناها نه تنها بخاطر تاريخ اجتماعي خود، بلكه به دليل ويژگي هاي خاص معماري و تزئينات بنا هم ارزش فراوان دارند. سعيد فلاح فر، كارشناس ارشد مرمت بناهاي تاريخي در اين مورد مي گويد: بسياري از سقاخانه هاي تهران معماري بسيار ارزشمندي دارند كه در حال تخريب است . معماري اين بناها در بسياري از موارد به معماري مساجد و محراب ها نزديك است. بزرگي و تزئينات سقاخانه ها، رابطه مستقيم با محله اي دارد كه در آن قرارگرفته اند. سقاخانه هايي كه در اطراف ميدان ها و محله هاي عريض و شلوغ هستند، بزرگترند و تزئينات بيشتري دارند. وي مي افزايد: «در يك نگاه كلي سقاخانه شامل آبخوري، محلي براي روشن كردن شمع ها، صندوق جمع آوري خيرات، تمثال ها و نقاشي هاي داخل سقاخانه است.
پرچم ها و بيرق هاي سوزن دوزي شده به نشانه علم امام حسين(ع) كه حضرت عباس (ع) آن را حمل مي كرد و امروزه در شكل نمادين خود، به علم بسيار بزرگ و آراسته فلزي مخصوص عزاداري تبديل شده اند نيز از جمله وسايل خاصي هستند كه تقريباً در تمام سقاخانه هاي تهران وجود داشته است . اين پرچم ها به روايت تاريخ، زماني از اجزاي تزئيني و جدانشدني سقاخانه ها به شمار مي رفته اند.»
«بنيادلو» نيز در مورد تزئينات سقاخانه مي گويد:« در ميان اسباب و تجهيزات موجود در سقاخانه هاي تهران نبايد نرده ها و پنجره هاي فلزي و زيبايي آنها را فراموش كرد. اين شبكه هاي فلزي درگاه سقاخانه ها، در واقع نشان از نوعي قداست دارند؛ چرا كه نمونه هايي از آنها را برمزار اولياي الهي نيز مي توان مشاهده كرد. به طوري كه از مطالب جسته و گريخته مطلعان و محققان برمي آيد، اين نرده هاي فلزي، مدتها بعد از ساخت بناي سقاخانه و به دنبال افزايش تزئينات آنها در اين اماكن نصب شده اند.»
به گفته وي امروزه اين نرده هاي فلزي با طرح ها و تركيبات زيبا غالباً منحني شكل، يكي از متعلقات رسمي سقاخانه ها شمرده مي شوند.
به گفته مهندس «اسكندر مختاري»، معاون حفظ و احياي ميراث فرهنگي استان تهران، سقاخانه هاي قديمي پايتخت وضعيت مطلوبي ندارند. او مي گويد: «سقاخانه هاي قديمي تهران رها شده اند و گاه توسط اهالي محل بطور موضعي بازسازي مي شوند كه مداخله مردم با حفظ اصالت اثر همراه نيست و اين امر موجب نابودي هويت و معماري اصيل سقاخانه هاي تهران شده است زيرا سليقه مردم در بازسازي سقاخانه ها با معماري هاي مدرن همراه است، در حالي كه سقاخانه ها بايد به شكل گذشته خود و با همان شيوه معماري قديم بازسازي شوند. مختاري مي افزايد: ميراث فرهنگي استان تهران طي سالهاي اخير چندين سقاخانه مشهور را مرمت كرده. اما بطور كلي سقاخانه هاي تهران نيازمند بازسازي و مرمت اساسي هستند كه باتوجه به محدوديت اعتبارات، سازمان ميراث فرهنگي در حال حاضر توان مرمت و بازسازي آنها را ندارد و تنها اختصاص بودجه اي جداگانه براي ساماندهي اين ميراث ارزشمند مي تواند باقيمانده سقاخانه هاي قديمي تهران را احيا كند.
امروزه، تهران با سقاخانه هاي معروفش خاطره سقايت و آبرساني را فراموش مي كند.
سقاخانه هايي مانند سقاخانه بين الحرمين و نوروزخان، سقاخانه خاتم النبيين و سقاخانه معير رفته رفته خاموش مي شوند. ديگر در فرورفتگي خانه هاي قديمي تهران شمعي افروخته نمي شود و جاي شمع هاي كوتاه و بلند سقاخانه را چراغ هاي جديدي پركرده كه گذرهاي قديمي را روشن مي كند و جاي مخزن آب و سقاباشي ها را آب سردكن هاي مدرن با شيرهاي نقره اي رنگ، پرچم ها و بيرق هاي سوزن دوزي شده كه زماني برفراز سقاخانه نوروزخان و ساير سقاخانه هاي تهران افراشته بودند، فروافتاده اند و پنجره هاي مقدس اين بناهاي قديمي، رنگ زنگ و مرگ گرفته اند.
آب سقاخانه كه براي مريدان آن مايعي مقدس و شفاي دردهاي جسماني و آرامبخش روح هاي پريشان است ديگر عطش رهگذران را سيراب نمي كند.
|
