|
گفت وگو با كاظم معتمدنژاد استاد علوم ارتباطات
(بخش دوم و پاياني )
توليد محلي اطلاعات
|
|
|
• مسعود دهقاني
در نخستين بخش گفت و گو با
دكتر كاظم معتمد نژاد
شاخص هاي توسعه يافتگي
از منظر سازمان يونسكو و
وضعيت ايران در اين خصوص
مورد بررسي قرار گرفت.
واپسين بخش اين گفت و گو
به سياست هاي تازه اين سازمان
اختصاص دارد.
| ديدگاههاي ما بعد از انقلاب در اين خصوص چه بود؟
* بنده براي اولين بار در سال ۱۹۶۲ از آقاي دكتر كمال خرازي كه در آن زمان رياست خبرگزاري رابرعهده داشتند خواهش كردم با توجه به اين كه در بعد از انقلاب توجه كافي به يونسكو نبوده است و در سالهاي ۱۳۵۸ و ۱۳۶۲ كار جدي از سوي ما در اين سازمان صورت نگرفته در حالي كه يونسكو اهميت زيادي براي كشورهاي جهان سوم دارد، امكاني را براي حضور ايران در اجلاس عمومي يونسكو فراهم آورد. ايشان هم پذيرفت و متعاقب آن در پاييز ۱۳۶۲ بنده به همراه آقاي وطن دوست و آقاي محمد جوادلاريجاني در بيست ودومين اجلاسيه عمومي يونسكو كه در پاريس تشكيل شد شركت كرديم. در اين دوره از اجلاسيه و دوره رياست آقاي «مختار امبو» بود كه آمريكايي ها اعلام كردند ما سال آينده (دسامبر ۱۹۸۴) از يونسكو خارج مي شويم زيرا تمام قطعنامه ها عليه آمريكا صادر مي شود. آمريكايي ها مي گفتند ديگر اين وضع قابل تحمل نيست و ما نمي توانيم به فعاليت خود ادامه دهيم و به دنبال آن انگلستان و سنگاپور نيز خارج شدند كه البته انگلستان چند سال بعد برگشت و آمريكا نيز امسال بازگشت اما ظاهراً سنگاپور هنوز بازنگشته است. در آن سال (۱۹۶۲) در يونسكو برنامه «ارتباطات براي بشريت» مورد نظر قرارگرفت. بعد از آن بنده به دلايل تدريس در دانشگاههاي پاريس و دورماندن از فعاليت يونسكو مدتي از اين تحولات دورماندم تا اين كه در سال ۱۳۸۰ در سي ويكمين اجلاسيه و امسال هم در سي ودومين اجلاس عمومي يونسكو شركت داشتم و اگر مقايسه اي بين اين دودهه زماني كه بر يونسكو رفت و من در جريان نسبي آن بودم بكنيم مي توان گفت بعد از آنچه در دهه ۱۹۶۰ اتفاق افتاد در ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ توجه يونسكو به برابري ارتباطات و اجراي سياست هاي ملي ارتباط بيشتر شده است و به جاي نشريات و سمينارهايي كه براي بررسي نقش وسايل ارتباط جمعي در توسعه تشكيل مي شد اين بار به برپايي سمينارهاي منطقه اي درخصوص سياست هاي ملي ارتباطاتي پرداخته مي شد.
| بعد از پايان مديركلي مختار امبو اين سياست ها چه تغييري يافت؟
* در سال ۱۹۷۸ كه آقاي مختار امبو كنار رفت نظريه اي كه در دوره او درخصوص لزوم برابري ارتباطات و نظم نوين جهاني ارتباطات كه از طرف يونسكو مطرح و از سوي كشورهاي مستقل دنبال مي شد، متوقف گرديد و به دنبال آن آقاي «فدريكو مايور» به مديركلي سازمان يونسكو انتخاب شد و به اين ترتيب به تعبير من دوره سوم يونسكو آغاز شد.
آقاي مايور در طول سالهاي آغازين مديريت خود كوشش كرد كه نسبت به نظم نوين ارتباطات مدارا كند تا اين كه بتواند آمريكا را به يونسكو بازگرداند. دو سالي اين مماشات طول كشيد تا اين كه ماجراي سقوط ديوار برلن در سال ۱۹۸۹ و متعاقب آن سقوط اتحاد جماهير شوروي رخ داد از همين جهت از تمام اسناد، مذاكرات و … «اصطلاح نظم نوين جهاني اطلاعات» خارج شد و در اجلاسيه ۱۹۸۹ كنفرانس عمومي يونسكو سندي به تصويب رسيد كه از اين پس بايد به جاي نظم نوين جهاني اطلاعات، «استراتژي نوين ارتباطات» مطرح گردد. دو سال بعد در سال ۱۹۹۱ بر مبناي اين استراتژي نوين، توجه به پيشبرد رسانه هاي آزاد و مستقل و كثرت گرايانه بيشتر شد و بدين ترتيب دوره جديدي از ارتباطات آغاز شد و به همين مناسبت سومين سري جدي سمينارهاي منطقه اي ابتدا براي آفريقا برگزار شد و در آنجا مانند سالهاي آغازين تأسيس يونسكو تكيه بر آزادي اطلاعات و تأكيد بر رسانه هاي آزاد و مستقل و كثرت گرا شد و بعد از آفريقا دومين سمينار منطقه اي درآلماتي قزاقستان برگزار شد. در سال۱۳۷۳ ما به فكر آن افتاديم كه در ايران درباره مطبوعات آزاد و مستقل، مطالعه اي انجام دهيم و به همين جهت ما فكر كرديم كه يك مركز مطالعات وتحقيقات ارتباطات آسياي مركزي درست بكنيم زيرا اتحاد جماهير شوروي از بين رفته بود و ما معتقد بوديم با توجه به اشتراكات تاريخي كه در اين منطقه داريم اگر بتوانيم چنين مركزي درست بكنيم با استقبال آنها روبرو مي شويم. در اين سال از طرف كميسيون ملي يونسكو وبا استفاده از امكاناتي كه با تشكيل كميته ارتباطات در كميسيون ملي يونسكو فراهم شده بود، از يونسكو خواستيم با تأسيس اين مركز در تهران موافقت كنند. اين طرح در كنفرانس عمومي سال۱۹۹۳ مطرح شد و قرار شد هيأتي به ايران بيايد و امكان سنجي كند. يكي از اساتيد ارتباط از انگلستان به همراه يك استادمالزيايي و يك روزنامه نگار استراليايي به ايران آمدند و ده روز در ايران بودند و به بررسي وضع دانشگاه ومطبوعات در ايران و كشورهاي آسياي ميانه پرداختند و گزارشي تهيه كردند كه براساس آن معتقد بودند اين جريان جرياني سياسي است و ايران مي خواهد با تشكيل اين مركز اهداف خاص خود را دنبال كنند.
| پاسخ ما در اين خصوص چه بود؟
* در پي اين مطلب جوابيه اي در ۳۰صفحه تهيه شد و در حاشيه آن با آقاي «آلن مولو»، معاون وقت در امور ارتباطات صورت گرفت و قرار شد ما در دانشگاه علامه طباطبايي يك طرح تحقيقي تحت عنوان «طرح تحقيق درباره توسعه رسانه هاي آزاد و مستقل در ايران » تهيه كنيم. در همين چارچوب گزارشي براي ايشان تهيه شد. بنابراين ما از سال۱۳۷۳ اين فعاليتها را ادامه داديم كه به دنبال اين تحولات در سال۱۹۹۸ يونسكو يكسري كنگره بين المللي اخلاق و اطلاعات تشكيل شد كه اولين و دومين آن در موناكو تشكيل شد. به منظور شركت در دومين كنگره، كميسيون ملي يونسكو درايران به فراخواني مقاله مبادرت ورزيد و من جزو سي نفري بودم كه از بين ۳۰۰نفر مقاله آنها پذيرفته شده بود و بعد از مراحلي نهايتا ً در مهر ۱۳۷۷ براي ارائه مقاله خود كه در مورد زندگي خصوصي افراد در قوانين كشورهاي آسياي مركزي بود به اين كنگره رفتم. دو سال بعد آن در سال۲۰۰۰ سومين كنگره تشكيل شد و من به همراه عزيزان ديگري در آن شركت كردم و بار ديگر با آقاي «آلن مولو»، ديدار كردم ودر اين ملاقات توانستيم مساعدت ايشان را براي برگزاري اولين سمينار ميان منطقه اي كشورهاي آسياي مركزي در مورد جامعه اطلاعاتي در ايران را اخذ كنيم و بدين ترتيب توانستيم اين سمينار را در تهران تشكيل دهيم. اين سمينار در شهريور ۱۳۸۰ در تهران تشكيل شد و از كشورهاي آسياي مركزي، قفقاز، گرجستان، آذربايجان، تركيه، لبنان، سوريه، اردن، كويت و بعضي از ايرانيان خارج از كشور همچنين نمايندگاني از يونسكو حضور يافتند. در آذرماه گذشته نيز سميناري تحت عنوان ايران و جامعه اطلاعاتي در سال۱۴۰۰ شمسي تشكيل داديم و مسائلي در مورد گذار از جامعه صنعتي به جامعه اطلاعاتي را مطرح كرديم و از سوي ديگر چگونگي مشاركت ايران يا كمك به تهيه مقدمات مشاركت ايران در احداث جهاني جامعه اطلاعاتي را مطرح كرديم كه به دنبال آن دومين سمينار ميان منطقه اي را در شهريور برگزار كرديم كه كم و بيش در جريان آن هستيد و در اين سمينار نيز نمايندگاني عاليرتبه از يونسكو حضور داشتند.
| اگر موافقيد به نشست كنفرانس عمومي امسال يونسكو و موضوعات آن بازگرديم...
* بله... همان طور كه مي دانيد كنفرانس عمومي يونسكو مانند مجمع عمومي سازمان ملل متحد از نمايندگان دولتها تشكيل مي شود و برخلاف مجمع عمومي كه هر سال اجلاسيه دارد كنفرانس عمومي دو سال يك بار تشكيل مي شود و نمايندگان تمام كشورها در آن شركت مي كنند و هيأتهاي بزرگي براساس حوزه هاي صلاحيت موردمأموريت آن، آموزش، علوم (علوم طبيعي و علوم انساني) فرهنگ و ارتباطات در آن حضور مي يابند. در نشست امسال بيش از ۴هزار نفر در كنفرانس عمومي يونسكو شركت كردند كه تقريباً ۳هزار نفر آنها نمايندگان دولتها بودند كه در بين آنها ۳۰۰وزير به چشم مي خورد. در اين يك مدت و صرف نظر از جلسات عمومي كه نمايندگان دولتها در آن شركت مي كنند در كميسيونهاي تخصصي نيز شمار زيادي از كارشناسان شركت دارند. هر كدام از كميسيونها به طور جداگانه تشكيل مي شوند و نمايندگان دولتها در آن حضور دارند و پيشنهاداتي كه داده مي شود به صورت قطعنامه يا طرح قطعنامه مطرح مي شود سپس بعد از بررسي و تأييد طي دو سال بعد به اجرا درمي آيد. ما دو سال پيش در سي و يكمين اجلاس شركت كرديم و چون به دنبال همكاريهاي جديد با يونسكو بوديم خيلي اصرار نكرديم و به ويژه آن كه برخي از فعاليتهاي دهه ۱۹۰۰ در قالب يك برنامه جديد موسوم به «توصيه نامه يونسكو براي پيشبرد دسترسي همگاني به فضاي سايبرنتيك » و استفاده از چندزبانه گرايي در فضاي سايبرنتيك انجام مي شد. اين سند از سال۱۹۹۷ تهيه شده بود و ما توانستيم از مباحثات كنفرانس عمومي در كميسيون ارتباطات استفاده كرده، اظهارنظر بكنيم و از برنامه هايي كه مدير اين بخش به تهران آمده بود حمايت بكنيم به ويژه آنكه در نخستين سمينار ميان منطقه اي هم، در اعلاميه نهايي از فعاليتهاي يونسكو در اين زمينه حمايت كرده بوديم زيرا در حوزه هايي مانند نظم نوين جهاني اطلاعات و ارتباطات ما از طريق يونسكو و باهمكاري كشورهاي در حال توسعه مي توانستيم از امكانات ارتباطاتي جديد، بيشتر بهره مند شويم.
| در كميسيون ارتباطات امسال چه موضوعاتي موضوعات اصلي بود؟
* چند موضوع در اين كميسيون مطرح بود. نخست اين كه شرايطي ايجاد شود كه بتوان از سرويسهاي شبكه هاي اطلاعاتي همه استفاده كنند. دوم آنكه امكانات و دسترسي همگاني براي همه فراهم شود يعني با استفاده از زيرساخت ها استفاده از امكانات و شبكه ها همه بتوانند از آنها استفاده بكنند و محتوياتي ايجاد شود به طوري كه اين محتويات ملي و محلي باشد محتويات وارداتي نباشد وتوليد علمي و فكري بيشتر شود. البته اين كار را يونسكو در ۱۹۹۷ آغاز كرده بود اما چون كامل نبود و براي دومين بار در اجلاسيه۲۰۰۱ مطرح شده بود. در اين اجلاسيه كشورهاي غربي براي اينكه كشورهاي درحال توسعه نتوانند طرح نظم نوين جهاني اطلاعات و ارتباطات را احيا كنند با بسياري از مفاد آن از جمله در زمينه مسأله تأمين خدمات عمومي ارتباطات براي همه مردم دنيا به طور مجاني يا با قيمتهاي بسيار كم، مخالفت بسيار كردند. هدف شورا اين بود كه بتواند شرايطي فراهم آوردكه اطلاعات عمومي موجود در موزه ها، سازمانها و مراكز دولتي به طور مجاني در اختيار عموم قرار گيرد و اين در اختيار مؤسسات خصوصي نباشد كه بخواهند آن را بفروشند و بر آنها مسلط نشوند به همين جهت براي تكميل اين كار در زمينه چهارم ضرورت ايجاد تعادل بين حقوق مؤلف و حقوق جامعه مورد نظر قرار گيرد. بر اين اساس حقوق مؤلف طوري بايد پيش بيني شود كه لطمه اي به آزادي اطلاعات نخورد و اين با مخالفت كشورهاي غربي روبرو مي شود زيرا آنها مي گويند شما در اين مسأله حقوق سرمايه گذاران را در نظر نمي گيريد و بايد حقوق آنها را مانند حقوق سازندگان و مؤلفان درنظر گيريد. از همين رو بر سر اين مسائل اختلافاتي در اجلاسيه قبلي بروز كرد و به همين دليل توصيه نامه فوق در اجلاسيه قبلي تصويب نشد.
| در اين دوره چطور؟
* در اين دوره با تشكيل كميسيونهايي و انجام اصلاحاتي كه مفاد آن را تا حدي كم رنگ كردند، رؤوس آن نهايتاً تصويب شد و اين اولين باري است كه درعرصه اطلاعات الكترونيكي (ديجيتال) يك مقررات بين المللي كه هر چند ضمانت اجرايي ندارد اما حداقل نوعي توصيه است ومي تواند مقدمه اي براي امضاي يك عهدنامه باشد، تصويب مي شود.
تا چندسال ديگر قرار است عهدنامه مربوط به دسترسي آزاد و همگاني به فضاي رايانه اي تصويب شود واين موفقيتي بزرگ براي كشورهاي در حال توسعه محسوب مي شود. در مرحله بعد كه عهدنامه به تصويب برسد ضمانت اجرايي خواهد داشت. مسأله بعد در زمينه گوناگوني فرهنگي است كه پارسال اعلاميه آن صادر شد كه در حال تصويب به عهد نامه است و هدف آن است كه بتوان شرايطي ايجاد كرد كه همانگونه كه مثلاً قانون ضدتراست در آمريكا وجود دارد و براساس آن مؤسسات اقتصادي نمي توانندبا به دست گيري انحصار چيزي، از آن سوء استفاده كنند، در سطح بين المللي نيز بتوان مقرراتي ايجاد كرد كه مانع از سوءاستفاده عليه مردم جهان شود و زمينه هاي مختلف ارتباطات تنها بازار سوددهي براي كشورهاي خاصي نباشد. از اين نظر همكاريهاي ما با يونسكو مي تواند براي حال و آينده ما خيلي مهم باشد. از همين رو يكي از مهمترين نتايج فعاليت هاي كميسيون ارتباطات كه مورد اشاره من است تصويب اين توصيه نامه بود. منشور حراست ازميراث الكتروني نيز از مصوبات نشست امسال بود. اين منشور تهيه شده تا بعداً عهدنامه آن تهيه گردد تا همه كشورها مجبور شوند آنچه را كه امروز به صورت ديجيتال است براي نسلهاي آينده نيز محفوظ نگاه دارند.
| در موردخبرنگاران چطور؟
* بله... قطعنامه هاي ديگري هم بود يكي قطعنامه حراست از حقوق روزنامه نگاران (كه در اين خصوص نشستي نيز ان شاءالله در تهران برگزار خواهيم كرد) كه تصويب شد.
| موضوع اين قطعنامه چيست؟
* اين قطعنامه در مورد حراست از حقوق روزنامه نگاران است و به اصطلاح حقوق و استقلال وامنيت شغلي آنها را مورد بررسي قرار مي دهد و از آنجا كه ما در حال تهيه قانوني در اين مورد هستيم اين نشست مي تواند وضعيت ما را از نظر بين المللي تقويت كند. ما درحال حاضر با كمك وزارت ارشاد در حال تهيه مجموعه اي جديد از متون قانوني هستيم و حمايت يونسكو مي تواند باعث تسريع در تصويب آن بشود. يك قطعنامه ديگر كه ما پيشنهاد كرديم وتصويب هم شد ايجاد مراكز منطقه اي مربوط به پژوهش وهمين اطلاعات كامپيوتري و رايانه اي بود و قرار شد كه مركزي در تهران براي آسياي ميانه و منطقه قفقاز ايجاد شود. موفقيت ديگر ما در اين نشست اين بودكه ايران به عضويت هيأت مديره برنامه جديد اطلاعات براي همه انتخاب شد و اين با توجه به ضرورت انتقال اطلاعات وگذر از جامعه اطلاعاتي بسيار مهم مي تواند باشد. به اين ترتيب ايران به مدت دوسال عضو هيأت مديره اين برنامه خواهد بود ودر آنجا مي توانيم از تجربيات يونسكو استفاده ببريم. در مجموع مي توان گفت كه اين نشست براي ما و تمام دست اندركاران امور ارتباطاتي يك موفقيت محسوب مي شود.
| از توضيحات جامعي كه داديد تشكر مي كنم.
|
