اميد توشه
در سال ۱۳۷۳ ستاد فرماندهي كل قوا براساس دستور فرماندهي كل قوا ملزم به تهيه قانون اصلاح نظام وظيفه شد.
تقريباً يك دهه از اين دستور گذشت تا كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس ششم با همكاري مركز پژوهشهاي مجلس وارد عمل شود و طرحي را كه گفته مي شود دو سال كار كارشناسي پشتوانه آن است با امضاي ۵۹ نماينده و با قيد يك فوريت به تصويب برسد و زمينه تصويب نهايي آن در روزهاي آينده فراهم شود.
اين طرح از آن جهت داراي اهميت مضاعف است كه از سال آينده تعداد جمعيت جوان كشور رو به كاهش مي رود تا جايي كه در سال ۱۳۹۰ نرخ نزولي جمعيت جوان به اوج خود مي رسد و نيروهاي مسلح بايد تا آن زمان وابستگي خود را به سربازان وظيفه به حداقل برسانند و طرح مجلس ششم مقدمه اي بر اين مهم است. از سوي ديگر در نظرخواهي سازمان ملي جوانان در خصوص خدمت نظام وظيفه نشان مي دهد كه حدود ۷۳ درصد جمعيت ۱۷ هزار نفري آماري گفته بودند جوانان با اكراه دوره خدمت نظام وظيفه را انجام مي دهند و تقريباً ۵۰ درصد از جوانان جامعه آماري، دوره سربازي را تلف كردن عمرشان مي دانند.
فروش سربازي، خريد عمر!
بازار فروشندگان نشريات زردي كه اين طرح را با فونت درشت تيتر در صفحه اول خود كار مي كنند، دوباره رونقي پرسود گرفته است. دقيقاً به مانند همان روزهايي كه بحث خريد خدمت براي اولين بار مطرح شده بود. اما فروشنده اين نشريات در ميدان وليعصر برايش فرق نمي كند اين شرايط مشابه چه زماني بوده است، اما ذهن كاسبش مطمئن است كه اگر تا چند هفته پيش آگهي استخدام فلان كارخانه و بانك فروش خوبي داشت، الآن وقت حنجره اي است كه فرياد بزند: «خدمت سربازي اختياري شد... شرايط جديد معافيت...»
ميل و اشتياق مشتريان اين دستفروش، سالها طول كشيد تا به چنين ميزاني رسيد. پس از دوران جنگ، جواناني كه به خدمت اعزام مي شدند از دوران طولاني ۲۴ ماهه خدمت در زمان صلح گله مند بودند.
سالها گذشت تا در اواسط دهه هفتاد سه ماه از مدت خدمت سربازي كم شد، اما نارضايتي از پوشيدن لباس سربازي زماني به اوج خود رسيد كه «طرح فروش خدمت سربازي» اجرا شد. به واقع ميل و رغبت جوانان براي گريز از خدمت سربازي در حال حاضر، نتيجه اجراي همان طرحي است كه به جوان مي فهماند، سربازي امتيازي ندارد كه با پرداخت فلان ميليون تومان مي توانيد عمر و جواني خود را آزاد كنيد.
ارزش دوره سربازي براساس آن طرح شديدترين لطمه را در ميان جوانان خورد. تا آنجا كه طي مدت اجراي آن طرح اگر كسي لباس سربازي تنش بود، به مخاطب مي فهماند كه پول نداشته سربازي اش را بخرد.
و نكته اي را كه جوانان در خصوص ضرورت بر تن كردن لباس دفاع از ميهن و قانون اساسي در اجراي طرح فروش سربازي درك كردند آنقدر برايشان روشن و واضح بود كه تا سالها امكان ندارد به آنها فهماند كه وجودشان و عمرشان در دوره سربازي تلف نمي شود.
حرفه اي و راضي
«مير طاهر موسوي» نماينده مردم كرج و يكي از طراحان اصلي اين طرح روز ششم آبان در راهروي پارلمان مقابل خبرنگاران غالباً جوان ايستاد و با خوشحالي از اين طرح گفت: «اين طرح براساس قانون برنامه سوم توسعه كشور تدوين شده است و براساس آن انجام خدمت نظام وظيفه براي افراد ديپلم و زير ديپلم اجباري خواهد بود اما افراد بالاي ديپلم هيچ اجباري براي خدمت وظيفه ندارند». وي با اشاره به اينكه مدت خدمت وظيفه براي افراد ديپلم و زيرديپلم هيجده ماه در نظر گرفته شده است، افزود: پس از پايان خدمت وظيفه چنانچه بين سرباز و يگان خدمتي توافق حاصل شد اين افراد مي توانند پنج سال ديگر به صورت پيماني به استخدام يگان مربوطه درآيند.
براساس اين طرح در مورد پسران بالاتر از ديپلم، نيروهاي مسلح با توجه به نيازهاي تخصصي شان از بين فارغ التحصيلان دانشگاهي و حسب نياز بايد آنها را به صورت پيماني پنج ساله استخدام كنند كه اين قرارداد استخدام تا ده سال قابل تمديد است.
آن عده اي كه فكر مي كنند پس در شرايط اضطراري چه كسي مي خواهد دفاع از ميهن را به عهده بگيرد؟ نگران نباشند چرا كه مطابق اين طرح آموزش نظامي براي تمام افراد ذكور اجباري است. نماينده مردم كرج در اين باره مي گويد: «آموزش نظامي شامل حال تمام افراد مي شود و پس از پايان آموزش، افراد بالاي ديپلم از خدمت ترخيص مي شوند و افراد ديپلم و زير ديپلم نيز براي ادامه خدمت به واحدهاي نظامي معرفي مي شوند».
نكته مهم و جالب توجه ديگر اين طرح، پيش بيني يك نيروي انتظامي كاملاً حرفه اي است كه ديگر سرباز وظيفه اي در آن نقش اصلي و محوري نداشته باشد. پليسي حرفه اي كه چم وخم حرفه اي گري را مي داند.
موسوي مي گويد: «چون نيروي انتظامي يك نيروي كاملاً تخصصي است و با امور اجتماعي مردم سروكار دارد بنابراين لازم است كه تمام نيروهاي مشغول به خدمت در اين نيرو حرفه اي باشند و به همين دليل هيچ سرباز وظيفه اي ديگر در نيروي انتظامي خدمت نخواهد كرد و تمام نيروهاي آن حرفه اي خواهند بود».
حتي عامه مردم كه اطلاع چنداني از وضعيت سربازي اجباري در ديگر كشورها ندارند با مشاهده سريالهاي تلويزيوني پليسي خارجي كه پخش مي شوند، متوجه شده اند كه نيروهاي پليس حرفه اي با آموزش و تخصص لازم قدرت رويارويي با معضلات را پيدا كرده اند.
نيروي ارزان وتقريباً مجاني «سرباز وظيفه» تا آنجا مورد استفاده قرار گرفته كه در سازماني تخصصي چون سازمان زندانها نيز مورد استفاده جدي قرار مي گيرند. حال آنكه كار در زندان جزو سخت ترين مشاغل به حساب مي آيد و آموزش و آمادگي بسيار بالايي را طلب مي كند. اما جواناني كه به عنوان سرباز وظيفه در اين سازمان مشغول به خدمت هستند. مخاطرات فراواني را پيش رو دارند كه فرار متهم از دست آنها هنگام تردد فاصله ميان زندان و دادگاه جزو پيش پا افتاده ترين آنها است كه نتيجه اش زنداني شدن همان سرباز تا دستگيري مجرم فراري است كه گاه سالها به طول مي انجام.
در واقع انگيزه طراحان اين طرح آن بوده است كه نيروهاي مسلح به سمت حرفه اي شدن حركت كنند چرا كه با رشد منفي جمعيت جوان در سالهاي آينده دير يا زود بايد با چنين مسأله اي مواجه مي شدند. نيروهاي مسلح ما در حالي به صورت غيرحرفه اي و مطابق قانون نظام وظيفه ۸۰ سال قبل با همان ساختار و ويژگي هاي اوليه اداره مي شود كه كشورهايي چون عراق و حتي افغانستان به سمت حرفه اي كردن ارتش خود گام بر مي دارند.
راهكاري براي جلوگيري از فرار مغزها
شايد بيش از هر گروه ديگري در ميان جوانان، دانشجويان و نخبه ها از اين طرح استقبال كرده اند. بايد در نظر داشت جواني كه با ادامه تحصيل در سطح عالي حداقل چهار سال سن ازدواج و به تبع آن استقلال خود را به تأخير مي اندازد، مدت خدمت نظام وظيفه براي وي بسيار مشكل سازتر از جوان ديپلمه يا زيرديپلمه است. نكته ديگر استفاده از متخصصان فارغ التحصيل با كمترين بهره وري در دوره خدمت سربازي است. تا جايي كه مدتي پيش از ليسانس وظيفه ها به عنوان نگهبان شيفتي ساختمان سفارتخانه ها استفاده مي شد. اين اقدام در حالي صورت گرفت كه پيش از آن اين وظيفه را سربازان عادي با كمترين سواد برعهده داشتند. هر چند اين طرح با اعتراض بسيار شديد، ليسانس وظيفه ها و خانواده هايشان، قابليت اجرايي خود را از دست داد، اما از منظر آن جوان متخصص وقتي كه از او به ساده ترين شكل و با كمترين بهره وري استفاده مي شود و تفاوتي بين او و جواني كه حتي نمي تواند فارسي را به شيوه صحيح ادا كند، وجود ندارد ، خدمت سربازي تلف كردن عمر است و بايد با هر شيوه اي از زير آن فرار كرد؟
دكتر علي محدث مدير كل امور دانشجويان وزارت علوم معتقد است: «سربازي رفتن متخصصان فرصت سوزي بسيار جدي و خلاف مصالح كشور است. چون در سربازي افراد متخصص در رشته هايي مشغول مي شوند كه هيچ ارتباطي با مدرك آنها ندارد».
در حالي كه ما رتبه اول فرارنخبگان در سطح جهان را دارا هستيم، تصويب و اجراي نهايي اين طرح مي تواند، اميد اندكي در ميان جوانان متخصص ايجاد كند.