امنيت هر جامعه اي درمقابل تهديدات خارجي و داخلي از خدمات عمومي محسوب مي شود. ويژگي اين نوع خدمات در عدم تمايل بخش خصوصي به ارائه اين نوع خدمات است. دولتها به عنوان يكي از اساسي ترين وظايف خودتأمين امنيت انتظامي و نظامي را مدنظر قرار مي دهند.
براي اعمال اين وظيفه، دولتها راههاي مختلفي را پيش روي قرارمي دهند.
برخي دولتها، فقط منابع مالي را تأمين مي كنند و با استخدام نيروي انساني در ارتش به صورت يك شغل امنيت را تأمين مي كنند. ارتش هاي حرفه اي (مثل ارتش آمريكا) در برابر تأمين شغل و بودجه از امنيت كشور دفاع مي كنند. در برخي كشورهاي ديگر اين وظيفه يك وظيفه عمومي محسوب شده و به عهده همه مردم است.
درايران روش بينابين پيش بيني شده است. شهروندان ذكور پس از فراغت از تحصيل عمومي و قبل از ورود به بازار كار ، به مدت ۲۱ ماه (۲۴ ماه و در بعضي موارد مثل سالهاي آخر جنگ ۲۸ ماه) به خدمت مي پردازند. اينها در كنار كادر رسمي نيروهاي مسلح كه بودجه عمومي كشور نيازهايشان را تأمين مي كند به حفظ ايجاد و امنيت مي پردازند.
اما به هر شيوه اي كه متوسل شويم براي تأمين امنيت نيازمند منابع مالي، نيروي انساني، طراحي و مديريت هستيم.
افزايش جمعيت، افزايش سرباز
جمعيت ايران طي دو دهه گذشته به دليل عدم اعمال سياستهاي كنترل جمعيت، به سرعت افزايش يافته است. علي رغم كاهش نسبي نرخ زاد و ولد در سالهاي اخير، به دليل موج جمعيتي موجوددر گروه سني ۱۵ تا ۱۹ساله، حدودا ً نيمي از جمعيت كل كشور كمتر از ۲۰سال سن دارد.
در مورد جواني جمعيت يك كشور، نظريات مختلفي وجوددارد. برخي آن را موجب توسعه و رشد اقتصادي دانسته و برخي ديگر بيشتر به كيفيت و توانايي جمعيت تكيه مي كنند. در اين گزارش بدون بررسي و تبيين هيچ يك از اين نظريات تلاش مي شود تابا اعتقادبه برنامه ريزي متكي بر آينده نگري، واقع بينانه و با استفاده از روشها و تكنيكهاي جمعيت شناسي، جمعيت گروههاي سني مشمول خدمت نظام وظيفه و عرضه نيروي انساني به منظور برقراري امنيت عمومي برآورد شود.
اين برآوردشامل مشمولان نظام وظيفه عمومي طي ۲۰سال آينده به تفكيك هر سال و براساس مقاطع مختلف تحصيلي و همچنين كل مشمولان خام كشور (۱۹ساله و بيشتر) خواهد بود.
پيش بيني تعداد مشمولان به دليل ارتباط بامقوله جمعيت و تحولات جمعيت شناختي و همچنين تغييرات مداوم در ابعاد كمي و كيفي مشمولان نظام وظيفه كار پيچيده اي است. در پژوهشي كه در اين ماده در سال۱۳۸۱ انجام شد اين موضوع باتوجه به روند سپري شدن دوره تحصيلات متوسطه، ورود به دانشگاهها و مقاطع مختلف تحصيلي و از همه مهمتر مسأله كفالتهاي موقت يادائمي، معافيتهاي تحصيلي يا دائمي، فرار و غيبت (علي رغم دشواري در تأمين داده هاي موردنياز تحقيق) موردمحاسبه و برآورد قرار گرفته و در نهايت تعداد مشمولان خام به تفكيك استانها و تعدادمشمولان برحسب سطوح تحصيلي و بااحتساب معافيتها و غيبت از خدمت به تفكيك در سالهاي ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۰ پيش بيني شده است.
برآوردمشمولان نظام وظيفه (مشمولان خام كشور)
آغاز سن۱۹سالگي، سن مشمولان قانون نظام وظيفه عمومي است و مردان ايران در هر جاي كشور و دنيا، با ورودبه اين سن بايد خودرا به حوزه نظام وظيفه عمومي معرفي و وضعيت نظام وظيفه خود را مشخص كنند. بنابراين برآورد جمعيت ۱۹سال مي تواند مشمولان خام كشور را تعيين كند. در اين خصوص شمار مشمولان خام كل كشور معادل ۸۶۳۲۰۰ نفر در سال۱۳۸۰ بوده است. اين رقم در سال۱۴۰۰ به ۵۹۱۰۰۰ نفر كاهش پيدا خواهدكرد.
سربازان باسواد!
براساس برآوردسازمانهاي مسؤول، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، دانشگاه آزاد، پذيرش پسران در دانشگاهها و مراكز آموزش عالي از ۱۵۶ هزار نفر در سال۱۳۸۰ به ۶۳۵ هزار نفر در سال ۱۴۰۰خواهد رسيد.
اين برآوردها براي دانشجويان پسر وقتي اهميت پيدا مي كند كه بدانيم ۷۰درصد پذيرفته شدگان از معافيت تحصيلي استفاده مي كنندو ۳۰درصد آنان از معافيتهاي پزشكي بهره مي برند يا با انجام خدمت به تحصيل ادامه مي دهند.
اين پيش فرضها، با لحاظ كردن ۲سال تحصيل براي كارداني، ۴سال كارشناسي و ۷سال براي كارشناسي ارشد و ۱۰سال براي دكترا لحاظ شده است.
بامحاسبه زمان فراغت از تحصيل پذيرفته شدگان دانشگاهها، شمار فارغ التحصيلان دانشگاهها كه مشمول محسوب مي شوندمحاسبه شد. بررسي انجام شده نشان مي دهد كه در سال۱۳۸۱ معادل ۹۶۲۵۴ نفر از دانشگاهها و مراكز آموزش عالي فارغ التحصيل شده اند كه از اين تعداد ۲۷۳۷۰ نفر داراي تحصيلات كارداني، ۶۱۸۶۸ نفر ليسانس، ۵۶۲۵ نفر فوق ليسانس و ۱۳۹۰ نفر دكتري خواهند بود. همچنين تعداد فارغ التحصيلان دانشگاهها در سال۱۴۰۰ به ۳۱۸۸۵۶ نفر خواهد رسيد كه از اين تعداد به ترتيب ۱۱۲۷۴۱ نفر فوق ديپلم، ۱۶۷۸۹۷ نفر ليسانس، ۳۵۱۶۱ نفر فوق ليسانس و ۳۰۵۶ نفر داراي مدرك دكتري هستند.
سرباز فراري ها
درصد كلي غايبين از خدمت نظام وظيفه در تمام سطوح حدود ۳۰درصد برآورد شد و اين نرخ با توجه به سطوح مختلف تحصيلي يكسان اعمال نشده و براي مدارك دكتري معادل ۴۰درصد فرض شده است.
بديهي است با اعمال برخي سياستهاي تشويقي و فراهم كردن شرايط اجتماعي ـ اقتصادي نظام وظيفه، مي توان نرخ غايبين و فرار ازخدمت نظام وظيفه را به طور چشمگيري كاهش داد.
ديپلم وظيفه ها و...
براي برآوردمشمولين ديپلم وكمتر، شمار جمعيت برآورد شده گروه سني ۱۹ساله در بيست سال آينده در نظر گرفته شد. سپس با بررسي و اعمال سطح پوشش آموزش و متوسط سن فراغت از دوره متوسطه، شمار افرادي كه در ۱۹سالگي هنوز دانش آموز باقي مي مانند محاسبه وكسر شد. سپس با توجه به محاسبات شمار دانشجوياني كه مستقيماً از دبيرستان وارد دانشگاهها و مراكز آموزش عالي مي شوند (پذيرفته شدگان) كه در مرحله قبل جزو مشمولان با تحصيلات دانشگاهي محاسبه شدند، از ۱۹ساله ها كسر شد.
باانجام محاسبات فوق، شمار خام مشمولان ديپلم و كمتر محاسبه شد. بدين ترتيب در سال۱۳۸۱ شمار مشمولان اوليه وخام ديپلم و زير ديپلم معادل ۶۸۱۸۸۰ نفر بود. اين رقم در سال۱۴۰۰ به ۳۵۰۷۸۷ نفر كاهش خواهد يافت. بخش زيادي از اين كاهش شديد، در اثر كاهش نرخ زاد و ولد در سالهاي اخير و بخش ديگر ناشي از افزايش تعداد پذيرش دانشگاهها و مراكز آموزش عالي خواهد بود.
همه سربازان ايران زمين!
مجموع مشمولان ديپلم و كمتر با تحصيلات عالي، شمار كلي نيروي انساني نظام وظيفه كشور را تشكيل مي دهند. شمار مشمولان بالقوه نظام وظيفه كه اينك بالغ بر ۷۲۶ هزار نفر است، با روندي صعودي به ۷۶۲ هزار نفر در سال۱۳۸۳ خواهد رسيد. پس از اين سال، شمار مشمولان نظام وظيفه تا سال۱۳۹۴ با روندي نزولي به حداقل خود يعني ۴۸۳ هزار نفر مي رسد و سپس با سير صعودي در سال۱۴۰۰ به ۵۵۶ هزار نفر خواهد رسيد. اين امر در موردمشمولان بالفعل با اعمال نرخ غايبين در سطحي كمتر تكرار مي شود. به طوري كه شمار مشمولان بالفعل نظام وظيفه كه اينك بالغ بر ۴۹۹ هزار نفر است، با روندي صعودي به ۵۲۴ هزار نفر در سال۱۳۸۳ خواهد رسيد. پس از اين سال، شمار مشمولان نظام وظيفه تا سال۱۳۹۴ با روندي نزولي به حداقل خود يعني ۳۱۵هزار نفر مي رسد و سپس با سير صعودي در سال۱۴۰۰ به ۳۵۸هزار نفر خواهد رسيد.
بررسي تركيب تحصيلي مشمولان نظام وظيفه نشان مي دهد كه سطح كيفي مشمولان به دليل رشد فعاليتهاي دانشگاهي و روند توسعه نيروي انساني در كشور، در حال افزايش بوده و همچنان ادامه خواهد يافت. به گونه اي كه سهم مشمولان ديپلم و كمتر از ۹۰‎/۵ درصد در سال۱۳۸۱ به ۵۶‎/۸۴ درصد در سال۱۴۰۰ خواهد رسيد و در مقابل سهم مشمولان فوق ديپلم از ۲‎/۹۱ درصد، به ۱۶‎/۶۹ درصد، سهم مشمولان ليسانس از ۵‎/۹۵ درصد به ۲۱‎/۵۸ درصد، سهم مشمولان فوق ليسانس از ۰‎/۵۴ درصـــد به ۴‎/۵۲ درصد و بالاخره سهم مشمولان دكتري از ۰‎/۱۲ درصد به ۰‎/۳۵ درصد افزايش خواهد يافت.