| فردا آخرين روزي است كه شما در وزارت خارجه خواهيد بود، به موضوع طرح مشاركت و همكاري آمريكا با كشورهاي خاورميانه چگونه نگاه مي كنيد؟ آيا شما نسبت به دوام اين طرح و موفقيت آن اميدوار هستيد؟
ـ بله، من به آينده اين طرح اميدوار هستم. يكي از زواياي بسيار جالبي كه در مدت كار من در اينجا براي من فراهم شد، آشنايي با تغييراتي بود كه در حال وقوع در خاورميانه است. اين يك تغيير مثبت است، زيرا مردم و حكومتها در خاورميانه اكنون با انتخابهاي سختي رودررو شدند. اما آنها مجبورند گزينه صحيح را انتخاب كنند. به همين دليل، اكنون به وضوح مي توانيد مشاهده كنيد كه حكومتهاي منطقه به سوي درهاي باز اقتصادي، فضاي باز سياسي، ارائه فرصتهاي جديد براي زنان در جهت كسب حقوق آنان و ايجاد تحول در نظام آموزشي خود گام برمي دارند. به دليل پافشاري مردم اين منطقه براي ايجاد تغييرات در جهت مثبت، براي من جاي هيچگونه شكي وجود ندارد كه اين «طرح» راه خود را خواهد يافت. به ويژه كه حكومت آمريكا در بالاترين سطوح اداري خود و مهمتر از آنها در اين وزارت خارجه اي كه ما اكنون در آن هستيم، عزم راسخ وجود دارد كه اين طرح با موفقيت قرين شود. من بسيار اميدوارم، زيرا كارهاي مثبت زيادي در اين راه از سوي ما پيگيري خواهد شد.
| به اجلاسي كه اين طرح را مطرح كرد و نيروهايي كه خارج از آن قرار دارند، چه خواهيد گفت؟ مخصوصاً افرادي كه چنين طرحي را ارائه كردند، در نظر نداشتند كه وظيفه اي براي بهتر جلوه دادن سيماي آمريكا و ايفاي نقش «روابط عمومي» براي آن در ايجاد رابطه با مردم منطقه خاورميانه قائل شوند.
ـ اين برداشت درست نيست. در اينجا يك سوء تفاهم براي شناخت مردم خاورميانه از سوي ما وجود دارد و در مقابل يك سوءتفاهم براي فهم ديدگاههاي ما از سوي مردم اين منطقه نيز حاكم است. ما در يك برنامه مشترك با هم كار مي كنيم تا اين سوء تفاهم ها از بين برود. اين طرح، روابط ما و مردم منطقه را توسعه مي دهد و براي ايجاد يك آينده بهتر تلاش مي كند، اين موضوع بسيار مهمي است. «گشايشي» كه اكنون پيشنهاد شده، بيش از يك طرح «روابط عمومي» است. گمان مي كنم اگر به سخنراني جورج بوش در مؤسسه سرمايه گذاري آمريكا (the american enterprise institute) گوش فرا مي داديد، مشاهده مي كرديد كه او توضيح داد به مدت ۶۰ سال، سياست آمريكا در خاورميانه دچار«بدفهمي» شده است، ما اعتقاد داشتيم كه كمك به وضعيت موجود منطقه طي اين سال به پيشرفت منطقه و ساخت آينده اي بهتر براي مردمان آن و همچنين خدمت به منافع ملي ما ياري مي رساند. ولي اكنون فهميديم كه اين رويكرد درست نبوده است. بنابراين بايد يك تغيير واقعي در سياستها و استراتژي خود در جهت برقراري دموكراسي ايجاد مي كرديم. اين مسأله يك تحول بزرگ در سياست خارجي ما بوجود آورده است. از اين رو معتقدم موضعگيري ما درباره ايجاد تغييرات در خاورميانه، يك برنامه تبليغاتي فراگير «روابط عمومي» نيست.
| آيا درست فهميدم كه اين طرح، ابزاري براي تحقق ايده هاي آمريكاييها درباره ايجاد تغييرات در خاورميانه است؛ طرحي كه مي خواهد افكار آنها را از ايده هاي ذهني به واقعيتهاي عيني بر روي زمين محقق كند و از حرف به عمل درآورد؟
ـ گمان مي كنم اين طرح يكي از ابزارهاي ايجاد تغييرات است، زيرا ابزارهاي ديگري نيز وجود دارد. علاوه بر مبالغ هنگفتي كه براي اين منظور در نظر گرفته شد، توافقنامه هاي دوجانبه و طرحهاي بي شماري وجود دارد كه براساس ايجاد تغييرات و اصلاحات بنا شده است. همه اين طرح ها تلاش دارد مردم اين كشورها را در قاعده هرم اجتماعي مورد توجه قرار دهد. براي طرح مشاركت و همكاري يك ميليارد دلار در نظر گرفته شده كه مبلغ قابل توجهي است. يك وسيله ديگر ديپلماسي گفت وگو و مذاكره ميان مسؤولان آمريكايي و همتايان آنها است كه از كشورهاي عربي مي آيند. در اين گفت وگوها آمريكاييها به صراحت خواهان تغيير واصلاح در وضعيت حقوق زنان ، ايجاد فرصت حضور اجتماعي براي آنها، مشاركت دادن آنان درحكومت واعطاي حق انتخاب به آنها هستند. به اعتقاد من، اتخاذ اين ديپلماسي نقش مهمي در اين زمينه ايفا مي كند. اميدوارم كه مردم منطقه عربي درك كنند ايالات متحده خود را به ايجادتغييرات واصلاحات واقعي درخاورميانه متعهد كرده است.
| عبارت «همكاري ومشاركت » قضيه مركزي طرح (آمريكا براي ايجاد تغييرات درخاورميانه) به شمار مي رود. آيا واقعاً همكاري ومشاركتي وجود دارد يا اينكه فقط موارد ديكته شده اي مطرح است كه آمريكا تمايل دارد بطور يكجانبه عرضه كند؟ آيا نقشي براي روشنفكران عرب در جهت عملي ساختن اين طرح در نظر گرفته ايد؟
ـ هربخشي از قسمتهاي مختلف اين طرح بايد از طريق مشاركت وهمكاري مستقيم مردم منطقه عملي شود. زيرا معمولاً كساني كه با ما بطورمستقيم ارتباط ندارند، از ما انتقاد مي كنند. در حال حاضر، بيش از ۷۰ طرح درحال اتمام داريم كه همه آنها از طريق مشاركت مستقيم مردم درمنطقه جهان عرب عملي شده است . ما بطور قطع مي دانيم كه وظيفه ما ايجاب مي كند، دراينجا در واشنگتن ننشينيم و طرحهاي عملي براي مردمي طراحي نكنيم كه هيچگونه ارتباطي با آنها نداريم؛ ارتباطي كه به ما مي فهماند چگونه مي توانيم به مردم منطقه كمك كنيم وچگونه مي توانيم براي آنها مفيد باشيم. از اين رو ، ۸ ماه پيش در «قاهره» جلسه اي را با حضور زنان فعال جهان عرب برگزار كرديم. هدف ما اين بود كه به آنها اطلاع دهيم حكومت آمريكا مبالغ و امكاناتي براي رويارويي بامشكلاتي كه زنان جهان عرب از آنها رنج مي برند، اختصاص داده است ، سپس از آنها خواستيم پيشنهادها و طرح هاي خود را دراين باره به ما ارائه كنند. زيرا به تنهايي قادر نخواهيم بود برنامه هايي درباره جهان عرب ارائه دهيم. ما مي دانيم كه اين طرح بدون مشاركت عملي مردم منطقه موفق نخواهد بود.
| واكنشهاي مردم جهان عرب درباره طرح برابري زن ومرد (برابري ايجاد فرصتهاي شغلي واجتماعي براي زنان ومردان ) را چگونه ديديد؟
ـ معتقدم تعميم اين موضوع به همه دشوار خواهد بود، زيرا آرا وعقايد متنوعي دراين باره در جهان عرب ، مثل هرجاي ديگر وجود دارد. اما در اينجا واقعيتهاي اساسي وجود دارد كه نمي توان آنها را ناديده گرفت. يكي از آنها اينكه اگر حكومتي درجهان امروز بخواهدپيشرفت وتوسعه را به جامعه خود ارمغان كند تا مادامي كه ۵۰درصد جمعيت آن توانايي رقابت در بازار كار را نداشته باشد، از انجام چنين كاري قاصر خواهد بود. دراينجا واقعيتهاي سياسي واقتصادي وجود دارد كه ضرورت ورود زنان به بازار كار را الزامي مي كنند. زن يك منبع حياتبخش جامعه محسوب مي شود وغيرممكن است بتوان او را ناديده گرفت وبرهمه كشورهاي جهان امروز بايد اين منبع مهم را درنظر بگيرند وفرصتهاي لازم را در اختيار او قرار دهند. تاريخ به ما مي گويد اگر جهان عرب بخواهد پيشرفت كند لازم است كه زنان را وارد بازار كار كند. اين موضوع چيزي است كه تهيه كنندگان گزارش توسعه انساني برآن تأكيد كرده اند. (اين گزارش به وسيله تعدادي از برجسته ترين پژوهشگران عرب تهيه وبودجه آن از سوي سازمان ملل تأمين شد).
| به نظر مي رسد اين طرح بيشتر طبقات ليبرال جهان عرب را مورد خطاب قرار مي دهد اما آنچه به نظر مي رسد، اكثريت مردم غرب به انديشه محافظه كار متمايلند. آيا تلاش هم كرديد كه انديشه هاي محافظه كار جهان عرب را با اين طرح موردخطاب قرار دهيد؟
ـ گمان مي كنم بهتراست بيشتر از لازم دراين زمينه شناخت پيدا كنيد. قبول دارم كه تنوع آرا وجود دارد اما نهايتاً اين طرح بيشتر به تعهد ما در كمك به همه مردم منطقه برمي گردد. فكر مي كنم چيزهايي كه براي آنها تلاش مي كنيم، نبايد در قالب انديشه ليبرالي، محافظه كار و يا غربزده تعريف شود. اگر از يك نفر بپرسي كدام را ترجيح مي دهد، زندگي دركشوري كه بتواند حاكم آن را انتخاب كند يا كشوري كه نصف شب نيروهاي امنيتي زنگ منزل او را به صدا درخواهند آورد، وي آزادي را انتخاب خواهد كرد. آزادي يك ارزش پايه انساني است ويك چيز خالص آمريكايي نيست كه بخواهيم آن را برمردم تحميل كنيم، بلكه يك ارزش جهاني وانساني است.
ما در تلاشيم روشهاي گفت وگو، تبادل آرا و ابزارهاي لازم براي متكامل كردن طرحهاي اقتصادي وايجاد فرصتهاي شغلي را در طرح خود مهيا كنيم. به گمان من، اين اشتباه خواهد بود كه چنين ارزشهايي را در جعبه هاي تقسيم بندي جناحي قرار دهيم.
| آيا به نظر شما، متناقض نخواهد بود درعين اينكه مردم خاورميانه را به طرح همكاري ومشاركت خود وايجاد روابط فرهنگي دعوت مي كنيد، درهمان زمان از ورود دانشجويان به آمريكا ودانشگاههاي آن جلوگيري مي كنيد؟
ـ ما با اعتقادي صادقانه ، خود را به اهميت فوق العاده ورود دانشجويان عرب به دانشگاههاي آمريكا متعهد مي دانيم. ما اعتقاد داريم وجود دانشجويان عرب در دانشگاههاي آمريكا به ايجاد پل ارتباطي با آن جوامع وشكل گيري تفاهم بيشتر كمك مي كند. وجود آنها در آمريكا كمك مي كند كه بفهمند ايالات متحده چگونه عمل مي كند ودر شفاف سازي چهره آمريكا دركشورهاي آنها بطور عام مؤثر است . اين موضوعي است كه كاملاً اهميت آن را درك مي كنيم و خود را به آن متعهد مي دانيم . برخي داستانها درباره دشواري ورود دانشجويان عرب به آمريكا وتعداد در حال كاهش آنها در دانشگاههاي ايالات متحده، داستانهاي مبالغه آميزي است . من چنين كاهشي را موردمطالعه قرار دادم ومتوجه شدم كه اين مسأله قبل از ۱۱ سپتامبر اتفاق افتاده است وارتباطي با تشديد مراقبتهاي امنيتي كه بعداز ۱۱سپتامبر حاصل شد ، ندارد. چنين نقصاني ، ريشه درمشكلات اقتصادي كشورهايي دارد كه قبلاً دانشجويان از آنها به آمريكا مي آمدند ويا علل ديگري كه هيچگونه ارتباطي باتشديد تدابير امنيتي بعداز حادثه ۱۱ سپتامبر ندارد. دراين ميان، حكومت آمريكا كاملاً هوشيار است كه كارهاي پيشگيرانه امنيتي آن عاملي براي عدم ورود دانشجويان عرب به دانشگاههاي آنها درآمريكا نشود. ما به اهميت تبادل فرهنگي و وجود روابط براي تفاهم ميان ملتها كاملاً اعتقاد داريم.
| تاچه اندازه ، جنگ در عراق ساز وكار و پروژه هاي «طرح همكاري ومشاركت با كشورهاي خاورميانه» را تغيير داده است؟
ـ معتقد نيستم كه جنگ درعراق، پروژه هاي اين طرح را تغيير داده است بلكه حرص آمريكا را براي گسترش دموكراسي و آزاديها در خاورميانه افزوده است. اين همان چيزي است كه جورج بوش در سفر اخير خود در زمان عيد شكرگزاري به بغداد بر آن تأكيد كرده بود. او تأكيد كرد:آمريكا در جهت كمك به عراقيها براي ايجاد كشوري آزاد و امن خود را متعهد مي داند. همانطور كه مي دانيد… براي تمام كشورهاي جهان، فداكاري بالاتر از اينكه سربازان خود را فداي چنين هدفي كند، وجود ندارد. اين فداكاري را اكنون ايالات متحده براي آزادي ملت عراق تقديم مي كند. براين اساس، تعهد ما در برابر عراق يك نمونه ديگر از تعهد ما به كل منطقه خاورميانه است كه صداقت ما را در اين زمينه به اثبات مي رساند.
| آيا ديدگاههاي خاصي در اين طرح نسبت به عربستان سعودي وجود دارد؟
ـ به عقيده من، حكومت عربستان سعودي گامهاي مثبتي در جهت اصلاحات اتخاذ كرده است. يكي از اين گامها، اعلام برگزاري انتخابات شوراي شهر است كه در مدت يك سال بعد از اعلام آن برگزار خواهد شد. پرواضح است آنچه مهم است، آنكه اين انتخابات همه قواعد و معيارهاي بين المللي براي يك انتخابات سالم را دربربگيرد. همچنين معتقد هستيم كه مسؤولان عربستان گامهاي بسيار خوبي در جهت ايجاد تحول در بخش اقتصاد و تجارت برداشته اند. آنها روشهاي تجاري خود را بهبود دادند و موانع موجود بر سر راه مشاركت زنان در فعاليتهاي اقتصادي و تجاري را از پيش پاي آنان كنار زدند. براين اساس، مشاركت پابه پاي زنان با مردان درفعاليتهاي اقتصادي يك تحول بزرگ محسوب مي شوند و يك تغيير اساسي به حساب مي آيد. گامهاي خوب و پيشرفته اي را ناظر بوديم و سخنان مؤكد درباره استمرار اين مسير و وقوع تحولاتي بهتر در آينده شنيديم. بطور قطع، ما از چنين حركتي حمايت و كمكهاي خود را تقديم خواهيم كرد.
| شما در گردهمايي اقتصادي كشورهاي عربي و آمريكا در شهر «ديترويت» در سپتامبر گذشته حضور داشتيد. درباره وضعيت زنان عربستان چه گفتيد؟
ـ در يكي از جلسات اين گردهمايي شركت كرده بودم كه پرسشي در اين زمينه مطرح شد. من معتقدم چالشهاي جديدي در فراروي موضوع زنان عربستان و نسل جوان آن قرار گرفته است. همانطور كه مي دانيد حكومت عربستان درحال حاضر همانند بسياري از حكومتهاي منطقه با چالشهاي جديدي در باره خيل عظيم نيروي جوان جوياي كار مواجه است كه هم زنان را در برمي گيرد و هم مردان را. تحول اقتصادي در چگونگي پاسخ دادن به اين مسأله و تضمين آينده شغلي جوانان ضرورت خود را بيش از پيش نشان داده است.
| آيا از طرف حكومت آمريكا، جدول زمان بندي شده براي انجام اصلاحات به حكومت عربستان سعودي ارائه شده است؟
ـ اين موضوعي است كه به حكومت عربستان برمي گردد. ما به هيچ وجه در وضعيتي نيستيم كه بخواهيم براي انجام اصلاحات، جدول زمان بندي شده به مسؤولان عربستان ارائه كنيم. اما به اين مسؤولان مي گوييم اين مشكلات و چالشهايي است كه شما با آن مواجه خواهيد شد بنابراين چگونه مي خواهيد به شما كمك كنيم.
| اما اين روزها واشنگتن پر از سخناني است كه بر وارد آوردن فشار از سوي دولت آمريكا بر مسؤولان عربستان دلالت مي كند. من اين سخنان را در كنگره و در جاهاي ديگر شنيدم.
ـ نمي توانم درباره آنچه كه در كنگره مطرح مي شود، نظر بدهم، اما درباره آنچه كه به دولت آمريكا مربوط مي شود، مي دانم كه با عربستان درزمينه مبارزه با تروريسم و آنچه كه در ماه مه و ماه گذشته در آن كشورا تفاق افتاد، از نزديك همكاري داريم. اكنون كاملاً روشن است كه عربستان سعودي با همان خطري مواجه است كه ما از سوي القاعده با آن روبرو هستيم. ما معتقديم براي رويارويي با اين چالش ضرورت دارد عمليات نظامي خود را گسترش دهيم و عربستان بايد گامهاي مهمي را درجهت انجام اصلاحات بردارد.به نظر من، حكومت عربستان براي رويارويي با چنين خطري، تفكر جدي درباره آغاز اصلاحات را در پيش گرفته است.
| اما پيامهاي متضاد و متناقضي را از سوي واشنگتن دريافت مي كنيم، به عنوان مثال، با وجود اينكه جورج بوش رئيس جمهوري بارها تأكيد كرده است كه به امير «عبدالله» (وليعهد عربستان سعودي) كاملاً اعتماد دارد و توانايي او براي انجام اصلاحات را تأييد مي كند، اما در همان زمان، صداهايي از كنگره و همچنين از داخل دولت آمريكا به گوش مي رسد كه نسبت به اراده واقعي حكومت عربستان براي انجام اصلاحات مشكوك هستند.
ـ من كاملاً به آنچه كه اميرعبدالله براي انجام اصلاحات در داخل كشور خود و همچنين درسراسر جهان عرب ارائه كرده است، اعتماد دارم. من مطمئن هستم كه وليعهد عربستان با جديت تلاش مي كند، كشور خود را به بهترين شكل براي مواجهه با چالشهاي قرن ۲۱ آماده سازد. من هيچگونه تناقضي در پيامهاي ارسالي نمي بينم. درزماني كه حكومت عربستان خود را متعهد ساخته است گامهاي عملي در جهت اصلاحات بردارد، در همان زمان از سوي سازمان القاعده در داخل و خارج كشور مورد تهديد قرار مي گيرد. اين يك چالش واقعي است، اما بهتر است اصلاحات قبل از آن انجام گيرد. زمان به نفع ما نيست و من معتقد نيستم كه در اين سخن، پيام متناقضي از سوي دولت آمريكا نهفته است.
| با زناني از كشور عربستان ديدار داشتيد، برداشت شما درباره آنها چيست؟
ـ بله من با تعدادي از اين زنان عربستان ديدار داشتم، زناني از طبقه دانشجو و بازرگان بودند. چشم من از ديدن آنان روشن شد. من معتقدم كه زنان عربستاني منبع مهم و حياتي براي اقتصاد و جامعه عربستان هستند.
ترجمه : حسن هاشميان