محمدنوري
انتخابات را روشي براي احقاق حقوق مردم بدانيم يا راهي براي اداي تكليف؛ با عيار ليبرال دموكراسي به دنبال آن رويم يا معيار مردم سالاري ديني؛ هستي و هويت آن در عالم واقع بسته به يك اصل است و آن تحقق اصل «انتخاب». همه چيز، از برپايي ستادهاي ثبت نام تا صندوق هاي رأي، تداركي براي به ظهور رساندن اين اصل است.
اگر امروز، انتخابات عصاره عقلانيت بشر براي آزادانه و بهتر زيستن است و حكم يك فريضه را براي انسانها پيدا كرده است، اين فريضه بر دو پيش فرض و مقدمه واجب استوار است:
پيش فرض اول اين است كه انتخابات، نهج و «طريق آسان» براي اظهار خواست مردم است كه به حكم سرشت آسان اش هيچ سختي، فشار و محدوديتي را بر نمي تابد. گرچه مبدعان اين پديده تشريفات و سيرو مراحلي را براي انتخابات تعبيه كرده اند اما منطقاً اين همه تشريفات، حكم امكانات را براي هموار كردن راه تحقق خواست و اراده انسانها دارند. لذا هر ضابطه و شرايطي آنگاه كه «راه آسان» ظهور انتخاب مردم را مختل و دچار مشكل كند در بطلان آن نبايد ترديد كرد.
پيش فرض دوم اين است كه انتخابات ميراثي است كه مردم مالك و قيم، و حكومت نگهبان و مجري آن است. انتخابات فرايندي از مردم و براي مردم است و حكومتگران در اين وادي وطيفه اي جز تبديل آراي مردم به نهادهاي منتخب مردم را ندارند. لذا اختيار حكومتگران براي اداره و اجراي انتخابات نه تنها جوازي براي دخل و تصرف در مسير انتخابات نيست بلكه هر سياست و رفتاري از حكومت گران كه شائبه دخالت در اراده مردم داشته باشد صدمه اي بر روح انتخابات و شبهه بر انتخابي بودن انتخابات است.
اگر انتخابات هنوز در بينش شهروند ايراني، حكم يك فريضه از فرايض مردم سالاري را پيدا نكرده از آن روست كه احساس مي كند لوازم و مقدمات واجب آن به درستي تمرين و تجربه نشده است. تشريفات و مراحل اداري انتخابات از روز ثبت نام تا شمارش آرا ـ در اثر ضعف قانون و اهمال مسؤولان ذيربط ـ حكم چاله ها و گردنه هاي نفس گير را يافته اند. و در همان حال، اختيار حكومت براي اجراي انتخابات در ذهن عده اي شائبه داشتن حق تصرف را به وجود آورده است.
ظن غالب اين است كه مشكلات اين فصل از انتخابات ( روزهاي پس از داوطلبي) ريشه در بي اعتنايي به مبناي اول يعني «سرشت سهل و آسان انتخابات» دارد. به سخن ديگر، پديده سهل و ساده انتخاب كردن و انتخاب شدن، امروز بيش از هر زمان ديگر با علايق و سلايق در هم آميخته است.
بي اعتنايي به اين بخش از فلسفه انتخابات كه براي شهروندان ذهني فارغ از مزاحمت و براي نيروهاي سياسي رقابتي امن و آزاد مي خواهد پيامدها و عوارضي تلخ در پي دارد، كه اقل آن بروكراتيزه شدن انتخابات يعني تضعيف اعتبار اين ركن دموكراسي در چم و خم سلايق و گرايش افراد و نهادها است.
انتخابات ايران، امروز بيش از هر چيز در معرض اين خطر قرار دارد كه «تسهيلات» حكومتي آن در اثر ضعف قانون و كج سليقگي افراد، تبديل به «تضييقات» شود و مواهب و مزيت هاي مقرر قانون اساسي به موانع تبديل گردد.
شايد اين انتظار از حاكميت كه به اصلاح تفكراتي بپردازد كه با تحريف معنا و ماهيت مردمي انتخابات، باب و سهمي براي بهره مندي حكومت از نتيجه انتخابات مي گشايند گزاف باشد. اما اين خواسته در چارچوب تعهد حكومت ها كاملاً منطقي است كه بخواهيم، از تبديل مراحل سهل و آسان انتخاب كردن و انتخاب شدن به ميدان چالش و اعمال سليقه جلوگيري كند و دشواري و اضطراب را از نگاه مردم و ذهن فعالان سياسي نسبت به انتخابات بزدايد.

گروه سياسي ـ امير دريابان علي شمخاني وزير دفاع ايران در پاسخ به سؤالي در خصوص تهديدات روز گذشته وزير جنگ رژيم صهيونيستي مبني بر حمله به تأسيسات هسته اي ايران گفت: وزير جنگ رژيم صهيونيستي بايد اين واقعيت را درك نمايد كه در صورت اعمال تهديد عليه كشورمان، هيچ مكاني در اسرائيل براي سران اين رژيم امن نخواهد بود و به طور قطع رژيم صهيونيستي تاوان بسيار سنگيني در اين خصوص خواهد پرداخت.

گروه سياسي: نايب رئيس مجلس شوراي اسلامي تصريح كرد: قانون انتخابات علي رغم تمام مشكلات و نواقصي كه دارد، بايد به طور كامل و دقيق اجرا شود، بنابراين از رئيس جمهوري، رئيس مجلس و همه مسؤوليني كه در كشور هستند، انتظار مي رود كه بر حقوق تأكيده شده در اين قانون، پافشاري كنند.
محمدرضا خاتمي، نماينده مردم تهران در گفت و گو با ايسنا در خصوص تأكيد رئيس جمهوري و رئيس مجلس در اجتناب از رد صلاحيتهاي گسترده و خلاف قانون، تصريح كرد: رئيس جمهوري مجري قانون اساسي است و قانون اساسي بر رعايت حقوق متقابل شهروندان و حكومت تأكيد كرده است، بر اساس آن نيز قوانيني تنظيم شده است كه ملت و حكومت تكليف و حدود خود را بدانند. خاتمي تأكيد كرد: وزارت كشور مسؤول برگزاري انتخابات است و شوراي نگهبان بر كار وزارت كشور نظارت مي كند و طبيعي است كه هر كس ممكن است در كار خود مشكلي داشته باشد و از قانون تخطي كند، آنچه از رئيس جمهوري به عنوان مسؤول اجراي قانون اساسي انتظار مي رود اين است كه جلوي تخطي ها و تخلفاتي كه براي آن پيش بيني نشده كه كجا رسيدگي كند كه خلاف قانون اساسي نيز هست، از جمله در شوراي نگهبان را بگيرد.
نايب رئيس مجلس با تأكيد بر اين كه برخي اعضاي هيأت نظارت، رسماً اعلام مي كنند كه به اين قانون ملتزم نيستند و بايد در جايي جلوي آنها گرفته شود، افزود: در برابر اقدامات برخي اعضاي هيأت نظارت كه خود را ملتزم به قانون نمي دانند، در درجه اول مقام رهبري و در درجه دوم رئيس جمهوري كه شخص دوم مملكت و مجري قانون است و پس از آنها قوه قضاييه ايفاي نقش كنند.

گروه سياسي: آيت الله هاشمي شاهرودي اظهار اميدواري كرد كه انتخاباتي صحيح، سالم و قانونمند با حضور و حماسه مردمي چشمگير مانند انتخابات گذشته داشته باشيم.
به گزارش ايسنا، رئيس قوه قضاييه در اين جلسه با اشاره به سفر رهبرمعظم انقلاب به استان قزوين گفت: سفر پربركت مقام معظم رهبري به استان قزوين، از سفرهاي بسيار مؤثر، روشنگر و تاريخي بود. رئيس قوه قضاييه با اشاره به سخنان مقام معظم رهبري در مورد انتخابات گفت: هرگونه تخلف از قانون جرم است و بايد با آن برخورد شود. دستگاه قضايي در حوزه مسؤوليت خود كه برخورد با تخلفات است چه در دوره تبليغات انتخاباتي و چه در دوره اخذ رأي و چه شمارش آرا و چه مسائل بعدي، هوشيارانه و قاطعانه برخوردكند.
وي افزود: سازمان بازرسي و ديوان عدالت اداري به مسؤوليت خود در انتخابات با قاطعيت عمل نمايند. سازمان بازرسي همانطور كه دوره ششم نقش خود را خوب ايفا كرد در اين دوره نيز با دقت عمل كند. همچنين ديوان عدالت اداري اگر بخشنامه خلافي صادر شد، رسيدگي كند و از ابتدا جلوي آن را بگيرد تا تخلفات، جرايم انتخاباتي و سوءاستفاده اي صورت نگيرد. آيت الله هاشمي شاهرودي همچنين گفت: در ابتدا نبايد اهمال كرد؛ چراكه بعداً مشكلات بيشتر مي شود.

گروه سياسي: حسين نصيري مشاور رئيس جمهوري با بيان اينكه خاتمي در سالهاي گذشته هرگز به مردم دروغ نگفته و به آنان خيانت نكرده است تأكيد كرد كه شايد خاتمي به اندازه كافي اصلاحات را پيش نبرد ولي كارهاي عظيمي را سامان داد.
وي در گفت و گو با «ايسنا» گفت: اگرچه انتقاداتي نيز به خاتمي وارد شده است اما من براين باورم كه خاتمي به هر دليل، در فرازهاي متعددي حتي در دولت خود واقعاً تنها مانده است. عضو دفتر سياسي جبهه مشاركت افزود: اصلاحات خواه ناخواه در شخصيت خاتمي تبلور يافته ولي شاهديم كه چگونه چهره وي تخطئه و تخريب مي شود، به طرح ها و لوايحش بي اعتنايي مي شود تا مردم از وي مأيوس شوند. وي با اعتقاد براينكه دل كندن از خاتمي هرگز به دل بستن به اهداف، برنامه ها و شخصيت هاي رقيب منجر نشده است، ادامه داد: ايجاد انسدادهاي پي در پي در برنامه هاي اصلاحات در يأس نسبي مردم از اصلاح طلبان و فروكاستن از پايگاه اجتماعي آنان مسلماً مؤثر بوده است. اما وزنه رقيب نه تنها سنگين تر نشد بلكه سبك تر هم شد و مشروعيت آنان افول كرد.

گروه سياسي ـ امير يوسفي:
جهان اسلام، قريب به نيم قرن است كه دو گرايش متعارض را همزمان در خود پرورانده است. از سويي زمينه هاي ظهور درك مدرن، انساني و ميانه رو از اسلام فراهم آمده است و از سوي ديگر بستر تكوين گرايش هاي راديكال و بنيادگرا مهيا شده است. اين وضعيت بغرنج، به خودي خود چالش هايي پيش روي تفكر اسلامي آفريده است. عبدالعزيز ساشادينا، استاد مطالعات اسلامي در دانشگاه ويرجينياي آمريكا، در حاشيه همايش بين المللي «جهان اسلام، چالش ها و فرصت ها» به برخي پرسش هاي ما پاسخ داده است.
\به عنوان يك متفكر مسلمان آمريكايي، مهمترين چالش دين و اسلام را در حال حاضر چه چيزي مي دانيد؟
* به نظر من، مسأله حاكميت دين، مركز و كانون همه مباحثات ديني معاصر است. جهان غرب، مي كوشد ثابت كند كه اسلام قادر به ايجاد و استقرار يك حكومت عادلانه و مدرن نيست.
\ غرب براي توجيه اين نظرگاه، به چه برهاني تكيه مي كند؟
* جهان غرب مدعي است كه حاكميت ديني نمي تواند فراگير و همه شمول باشد يعني نمي تواند در مقام حاكميت و حكمراني، به همه شهروندان به يك چشم نگاه كند.
\ اين استدلال را چقدر موجه مي دانيد؟
* ما براي استقرار يك حاكميت ديني مطلوب، نيازمند طراحي يك سيستم هستيم كه در آن، مفهوم «شهروندي» به دقت گنجانده شده باشد.
\ به نظر شما آيا اديان، اين ظرفيت را دارند كه مفهوم مدرن حكومت را بپذيرند؟
* اين مسأله با دشواري هايي روبرو خواهد شد مگر آن كه تغييراتي در كلام، فقه و تفسير متون ديني رخ دهد. ما هنوز شاهد سيستم جامعي كه اخلاقيات شهروندي را تبيين كند نيستيم. شريعت، تمام مردم را به دو گروه مؤمنين و غير مؤمنين تقسيم مي كند. البته حقوق غير مؤمنين را هم رعايت مي كند. اما شايد آنها را به معناي دقيق كلمه، «شهروند» نمي شناسد. به نظر من مهم ترين چالش داخلي جوامع اسلامي، ساختن جامعه اي است كه به همه مردمش، فارغ از اعتقادات آنها، به چشم شهروند نگاه كند.
\ آيا منابع و نصوص ديني اسلام، مي توانند به ايجاد اخلاقيات شهروندي كمك كنند؟
* من فكر مي كنم اسلام و متون اصلي آن، اين توان را دارد. متون اسلامي اين ظرفيت را دارند كه يك نظام مدرن و عادلانه را طراحي كنند.
\ مي توانيد مصداق اين متون را هم مشخصاً بفرماييد.
* مثلاً نامه امام علي به مالك اشتر، مصداق اين حرف است. جمعيت مصر در آن زمان، بيشتر غير مسلمان بوده است، امام علي در نامه خود مي نويسد مردم مصر يا هم دين توهستند يا هم شأن تو هستند در خلقت. اين نكته اخير، جوهره مفهوم شهروندي است. يعني اينكه تمام مردم را نه به اعتبار دين آنها بلكه به اعتبار انسان بودن، محترم بشمارد.
\ آقاي ساشادينا تاكنون چه موانعي وجود داشته كه اين متون، مبناي عمل واقع نشده است؟
* متأسفانه متون اصيل اسلامي زير بار «سنت ها» مانده است و فرصت ظهور و بروز ندارد...
\ منظور شما از سنت ها چيست؟ فقه است؟ تاريخ است؟ يا...
* البته فقه يكي از نمودهاي سنت است. برخي از فقهاي ما، حاضر به قبول ضرورت تغيير در احكام نيستند، در حالي كه متون اصلي دين، تغيير و تحول در احكام به تناسب زمان و مكان را، ضروري مي دانند.
\ ارزيابي شما از مصاديق حكومت ديني كه در نيم قرن اخير ظاهر شده اند، چيست؟
* من اين نمونه ها را چندان موفق نمي دانم. حاكميت ديني وقتي به قدرت برسد در معرض اين آفت است كه مردم را به مؤمن و غير مؤمن تقسيم كند و اين دقيقاً مغاير مفهوم مدرن شهروندي است.
\ آيا ميان اديان مختلف، ازجهت ظرفيت ظاهرسازي پديده بنيادگرايي تفاوتي وجوددارد؟ يعني آيا برخي اديان استعداد بيشتري براي پديدآوردن بنيادگرايي دارند؟
* همه اديان در برابر بنيادگرايي موضع گيري مي كنند. اصوليون يا بنيادگرايان درهمه اديان ممكن است ظاهرشوند اما متون اصلي تمامي اديان، مخالف بنيادگرايي است. بنيادگرايي، انكار عقل و تجدداست اما هيچ ديني را نمي توانيد پيداكنيد كه عقل و تجدد را انكاركند. با اين حال همه اديان به دليل تأويل پذيري، عارضه و آفتي به نام بنيادگرايي داشته اند.
\ ميان اين اقسام بنيادگرايي، اشتراكاتي هم به چشم مي خورد؟
* بله، همه بنيادگرايان ازهردين و آييني كه باشند به يك زبان سخن مي گويند. همه آنها احساس تعلق شديد به سنت دارند و همگي زمان و مكان و مقتضيات آن را نفي مي كنند. به نظر من مهمترين عامل دين گريزي جوانان، بنيادگرايي است.
\ شما درباره روشنفكران ديني ايراني چه ارزيابي داريد؟ آنها را چقدر موفق و جدي مي دانيد؟
* تاجايي كه من مي دانم روشنفكران ديني در ايران، فشارهايي را تحمل مي كنند و شايد در ارائه نظريات خود با محدوديت هايي مواجهند. البته بعضي اوقات و ادوار، فضا مطلوب تر مي شود اما درمجموع به گواهي خود اين روشنفكران فضا مي تواند خيلي بهتر از اين باشد.
\ دليل اين فشارها به نظر شما چيست؟
* شايد يكي از دلايل اصلي اش اين است كه متأسفانه تعيين كننده اصلي، سياست است. سياست تعيين مي كند كه فضا تا چه ميزان بازباشد. درحالي كه روشنفكر، بايد آزاد از اقتضائات سياسي باشد.
\ آيا مي توان گفت از اين جهت، وضعيت روشنفكران در ساير كشورهاي اسلامي، مطلوب تر است؟
* به هيچوجه. مثلاً به روشنفكران مصر نگاه كنيد. آنها هم تحت فشارند. سياستمداران، آنها را نمي پذيرند و همچنين بسياري از چهره هاي اثرگذار ديني آنها را نمي توانند قبول كنند. بعضاً مي خواهند كاري انجام دهند اما نه سياستمداران اجازه مي دهند و نه ارباب ديانت.
\ آقاي ساشا دينا، پديده جديد «اسلام معنوي و فرهنگي» به عنوان بديل اسلام بنيادگرا، چقدر احتمال دارد كه درآينده به چهره برتر اسلام، تبديل شود.
* البته اسلام فرهنگي و معنوي هنوز به صورت دقيق، تئوريزه نشده است شايد وقتي مباني نظري اين پارادايم دقيقاً طراحي شود به عنوان گرايش غالب، حاكم شود اما متأسفانه درحال حاضر، معناي اسلام فرهنگي و معنوي به اسلام صوفيانه محدودشده است. به نظرمي رسد ما نياز به تلقي ميانه رو از اسلام داريم كه نه بنيادگراست و نه صوفيانه. اين دين، چهره اي انساني دارد و رازمحبوبيت آن هم در همين نكته است.