اراك ـ خبرنگار«ايران»: در ۱۶ كيلومتري شمال غرب دليجان و در ۱۴ كيلومتري مشرق خورهه، در مجاورت روستايي به نام دودهك، بناي با شكوهي قرار گرفته كه از سوي اهالي به كاروانسراي دودهك معروف است.
هرچند كتيبه يا سندي دال بر تاريخ ساخت اين بنا وجود ندارد ولي بنا بر مستندات و مشهوداتي چون دروازه بلند و بزرگ، سر در مرتفع و همچنين ضخامت ديوارها و چهار گوشواره زيرگنبد نمازخانه، مي توان آن را يادگاري عظيم از دوره حكومت ايلخانان دانست، هرچند كه عده اي نيز آن را به دوره صفويه نسبت داده اند. اين كاروانسرا در دوره قاجاريه نيز رونق داشته است.
از ديدگاه تاريخي دو راه اصلي در دودهك با يكديگر تلاقي مي كنند؛جاده سراسري شمال ـ جنوب از طريق سلفچگان ـ اصفهان و ديگري راه شرق ـ غرب كه مناطقي نظير كاشان و يا اردستان را به اراك و همدان متصل مي كرده و در اين بين كاروانسراي دودهك در گلوگاه چنين نقطه و مسير حساسي ساخته شده است. طرح بناي نامبرده از برون و درون به شكل چهار گوش بوده و از جمله كاروانسراهاي چهارايواني با يك حياط مركزي محسوب مي گردد. نماي بيروني سمت شمال كاروانسرا را قامت بلند يك ورودي و بالا خانه آن و تعدادي حجره هاي كم عمق و همچنين دو برج، متشخص كرده اند. ساير برجها يعني پنج برج باقي مانده به تناسب در نماهاي بيروني، طرفهاي جنوب، شرق و غرب مشاهده مي شوند. نحوه وارد شدن و ارتباط بين واحدهاي معماري مختلف كاروانسراي دودهك را طوري طراحي كرده اند كه استفاده از آنها به آساني امكان پذير بوده و از هر گوشه حياط گذري به سوي اصطبلها و انبارها هدايت شده و نيز سه رشته راه پله واقع در زواياي شمال شرق، شمال غرب و جنوب شرق حياط زمينه دسترسي به بام كاروانسرا را فراهم نموده اند.
سازه اصلي اين بنا سنگ، آجر، آهك و گچ بوده، در پي ها از قلوه سنگ هاي رودخانه اي استفاده شده و بر روي پي ها ديوارهاي آجري بنا شده است. تنها تزئينات به كار رفته در اين كاروانسرا نيز آجرهاي خفته راسته است.

دردي محمد مخمي
وقتي تاريخ عهد خوارزمشاهي را ورق مي زنيد نام جزيره اي كوچك به نام «آبسكون» نظر شما را جلب مي كند. داستان اين جزيره اسرارآميز از اعماق تاريخ با گريز سلطان محمدخوارزمشاه و مرگ او در نهايت اندوه وناخوشي در جزيره شروع مي شود و با ادعاي زير آب رفتن آبسكون در ساحل شرقي درياي خزر به پايان مي رسد، متأسفانه ادعاي اخير سبب شده كه خواننده و محقق هيچ گاه تحقيق و جست وجويي در مورد اين جزيره به عمل نياورد.
بيشتر مورخان موقعيت اين جزيره تاريخي را در كناره درياي خزر و به فاصله ۱۶مايلي از استراباد (گرگان فعلي) و ۵۶مايلي ازجرجان (گنبد كاوس فعلي) تخمين زده اند.
اكنون اگر ادعا شودكه جزيره آبسكون نه تنها زير آب نرفته بلكه در قلب تركمن صحرا قد برافراشته است جاي تعجب ندارد زيرا، اين فقط قهر و بي وفايي درياي خزر و تغييرات اكولوژيكي منطقه بوده كه جزيره زيباي آبسكون را به خاك صحراي تركمن تسليم كرده است. جزيره آبسكون از روزگاران كهن درميان تركمنها به «كرسو» يعني آب كر (آب ساكن=آبسكون) شهرت داشته و دارد، اين جزيره كوچك و تاريخي با عقب نشيني تدريجي و كم شدن ارتفاع آب درياي خزر هم اكنون به صورت تپه اي كوچك به فاصله ۵كيلومتر از پايتخت تركمنهاي يموت (كمش دفه) و ۱۰كيلومتر از ساحل شرقي درياي خزر واقع است.
به غير از مسافتهاي تقريبي ذكر شده توسط مورخان كه مؤيد موقعيت فعلي آبسكون با استرآباد و جرجان است و نيز معناي تركمني اين جزيره، در برخي از منابع تاريخي مصب رودخانه گرگان عليا را در نزديكي سمت جنوبي جزيره ذكر نموده اند و اين نكته با وجود آثار رودخانه گرگان عليا كه در حال حاضر خشك شده و به صورت فصلي جاري مي شود به اثبات مي رسد. مورخان همچنين به وجود ديوار دفاعي، معروف به «قزل آلان» و يا به قولي ديگر «سد سكندر» كه در قسمت شمالي آبسكون قرار داشته و آن را محافظت مي كرده است، اشاره نموده اند. خوشبختانه آثار و بقاياي اين ديوار تاريخي نيز در ضلع شمالي جزيره مشاهده مي شود، بطور قطع قدمت جزيره آبسكون از ديوار دفاعي قزل آلان كه برخي احداث آن را به خسرو انوشيروان ساساني و برخي به اسكندر مقدوني نسبت داده اند بيشتر است. شن و ماسه هاي موجود در اطراف جزيره مؤيد ساحل ديدني آبسكون در آن روزگاران است و پستي و بلنديهاي سطح زمين و شيارهاي اطراف جزيره اين واقعيت را بازگو مي كند كه امواج دريا به اين شيارها و پستي و بلنديها برخورد مي كرده و اين وضعيت موجب سكون آب در اطراف جزيره مي شده است به احتمال زياد ساكنان آن بر همين مبنا، نام اين جزيره با ساحلي آرام را «آبسكون» گذارده اند.
شباهت نوع سنگهاي موجود در جزيره با سنگهاي ديوار دفاعي قزن آلان و بويژه نوع و شكل سنگ قبرهاي يادبود كه در سده هاي اخير مورد استفاده براي ثبت نام و مشخصات اموات اشخاص قرار گرفته ضرورت انجام تحقيقات در زمينه تاريخ و آثار اين جزيره را دوچندان مي كند.
مساحت جزيره يا به بيان ديگر «تپه آبسكون» فعلي در حدود ۲كيلومتر مربع مي باشد و مدتهاي مديدي است كه اين جزيره و تپه ديوار دفاعي قزل آلان هر دو به عنوان قبرستان محلي اهالي كمش دفه (گميشان) مورد استفاده قرار مي گيرد، به نظر مي رسد تركمنهاي يموت بدينوسيله قصد داشته اند اين دو يادگار تاريخ را به نوعي محافظت نمايند و آنها را از گزند هرگونه تعرضي مصون نگه دارند. بنابراين با توجه به اهميت اين دومكان تاريخي ضروري است سازمان ميراث فرهنگي كشور با جلب نظر سازمان يونسكو نسبت به احداث موزه تاريخ تركمن در كمش دفه ( گميشان) براي نگهداري كشفيات آتي از اين اماكن و محافظت و محصور نمودن آنها ضمن ادامه كاربرد فعلي اقدام و زمينه معرفي و ثبت اين دو گنجينه تاريخي را فراهم سازد. اين اقدام بدون ترديد موجب حضور و جلب توجه گردشگران و محققان داخلي و خارجي به اين مناطق شده و درتقويت صنعت گردشگري و اقتصاد اين منطقه مؤثر واقع خواهد گرديد.
منابع:
۱ـ تاريخ ايران ـ حسن پيرنيا
۲ـ ميراث باستاني ايران ـ ترجمه مسعود رجب نيا
۳ـ علويان طبرستان ـ ابوالفتح حكيميان

زاهد قادري ـ درياچه زيبا و مصفاي «گهر» كه در دره اي در كوه هاي اشترانكوه و منطقه حفاظت شده آن در حدود ۲۴ كيلومتري شهرستان دورود واقع است، شامل دو درياچه كوچك و بزرگ گهر مي شود.
درياچه «گهر بزرگ» ، همانند آبگير بزرگي است كه از چشمه ها، آبشارها و سراب هاي متعدد سيراب شده است و آب مازاد آن، رودخانه گهر را كه از ميان دره زيبا «بنگاه» عبور مي كند، تشكيل مي دهد. ارتفاع درياچه در حدود ۲۴۰۰ متر از سطح دريا است و مساحت آن حدود ۱۰۰ هكتار است. طول درياچه ۱۷۰۰ متر و عرض متوسط آن ۵۰۰ متر است. اندازه عريض ترين بخش درياچه ۸۰۰ متر و شيب اطراف آن تا ۴۵ درجه مي رسد. از نظر پوشش گياهي براثر چراي بي رويه و مازاد بر ظرفيت عشاير به شدت فقير شده است. حداكثر عمق درياچه ۲۸ متر است و مساحت حوزه آبخيز آن ۵۲ كيلومتر است. آب درياچه، زلال و شيرين و كف آن به راحتي رؤيت مي شود. ابتدا و انتهاي درياچه پوشيده از بيشه هاي متراكم است كه به صورت يك پارك طبيعي درآمده و همچنين حاشيه آن پوشيده از ني است. خزه ها وگونه هايي نظير بوته از گياهان آبزي اين درياچه به شمار مي آيند.
آب درياچه گهر در زمستان يخ مي زند و مكان مناسبي براي فعاليت هاي ورزشي همانند اسكيت واسكي روي يخ به شمار مي رود. همچنين به علت عمق نسبتاً زياد آب اين درياچه مي توان فعاليت هاي غواصي نيز انجام داد.
جانوران آبزي درياچه شامل انواع ماهي، مار ماهي و... است. ساير جانوراني كه در درياچه و يا اطراف آن در منطقه حفاظت شده زيست مي كنند، عبارتند از: كبك دري، پرندگان شكاري مانند بحري، شاهين، عقاب طلايي و لاشخور ، گنجشك سانان مانند چكاوك، چلچله ، سار، چك چك، طرقه، سهره، سسك و گنجشك معمولي، كلاغ ها، لك لك ها ، خزندگان، پستانداران بزرگ، علفخوار همچون كل، بز، ميش، قوچ، گراز و خرگوش و پستانداران گوشتخواري مانند گرگ، پلنگ، خرس قهوه اي ، كفتار ، روباه و گربه وحشي. همچنين درياچه «گهر كوچك» ، در حدود ۱۷۰۰ متر از گهر بزرگ فاصله دارد و حدود ۵۰ متر از درياچه گهر بزرگ مرتفع تر است و در شرق آن قرار گرفته است. اندازه آن در حدود ۱۵۰*۵۰۰ متر است كه حداكثر عمق آن ۴ متر و مساحت آن ۷ هكتار است . اطراف آن را درختاني مانند بيد پوشانده است. آب درياچه درجه حرارتي بين ۱ تا ۱۷ درجه را كه براي زيست ماهي قزل آلا مناسب است، داراست. اين درياچه محل زيست زمستاني تعدادي از پرندگان مهاجر آبزي به ويژه اردك است كه در نيزارها تخم گذاري مي كنند. مسير اليگودرز به درياچه گهر در انتهاي جاده خاكي، حدود ۶ كيلومتر پياده روي است كه از طريق قاطر و الاغ نيز قابل دسترسي است. در طول اين مسير درختان زيباي بيد، درختچه هاي كتيرا و رودخانه زيباي گهر چشم انداز بديعي را به وجود آورده و محل استراحت مناسبي را براي گردشگراني كه طرفدار طبيعت هستند، به وجود آورده است. در طول مسير، سياه چادرهاي عشاير بختياري ، ييلاقات و مسيرهاي كوچ آنان جاذبه بي نظيري را خلق كرده است. اين منطقه با وجود تمام پتانسيل هاي بالاي گردشگري داراي مشكلاتي است كه توجه به آنها در توسعه گردشگري بسيار با اهميت است. ايجاد امكانات و تسهيلات اقامتي براي گردشگران، راه اندازي سرويس هاي بهداشتي، ايجاد دسترسي مناسب به درياچه با توجه به فاصله زياد آن با شهر، آموزش مردم محلي در ارتباط با فرهنگ گردشگري، تبليغات براي معرفي و شناسايي منطقه در سطح كشور، توسعه فعاليت هاي كوهنوردي و پياده روي در طول مسير و... از جمله پيشنهادات براي توسعه گردشگري منطقه زيباي گهر و فراهم آوردن فرصت هاي اشتغال زايي در منطقه به شمار مي رود.
سفر به درياچه هم از طريق شهرستان دورود و هم از طريق اليگودرز امكان پذير است ، البته مسير دورود بيشتر مورد استفاده مسافران گهر قرار مي گيرد.