گزارش: حميده احمديان راد
«ان هذه امتكم، امة واحدة...
(اي محمد) امت شما تا بر يك دين باشند، يك امت هستند.» (سوره انبيا آيه ۹۲)
اين آيه رمز اتحاد مسلمين است. اگر چه مليت و نوع اعتقادشان با رنگ هاي متفاوت پوست و چشم، نحوه پوشش، شكل و رنگ لباده و عبا، كلاه هاي كوچك و بزرگ مخروطي و استوانه اي رنگارنگ، چفيه هاي سرخ و سپيد، عمامه هاي سياه و سفيد و برخي يك پر آن آويخته، ريش هاي بلند و كوتاه يا از ته تراشيده، از هم متمايز مي شود. اين تمايز و در عين حال يگانگي در كنفرانس «جهان اسلام؛ چالش ها و فرصت ها» مشهود بود.
اگر رشد و توسعه جهان اسلام در قرن اول مديون شخصيت بي همتاي پيامبر بود و در قرن سه و چهار نتيجه گسترش علوم و در قرن هاي ۱۰ و ۱۱ پيامد حمله مغول و تشكيل امپراتوري هاي اسلامي دانسته مي شود، جهان اسلام قرن ۱۴ هجري را چالش باغرب و احساس تهديد مشترك به خود مشغول كرده است. حس تحقير از بابت اشغال فلسطين و تهاجم و اشغال نظامي بلاد مسلمين نظير آنچه در عراق و افغانستان رخ داد و احساس ضعف از بابت عقب ماندگي تكنولوژيكي و اقتصادي و نظامي نسبت به جوامع مسيحي و يهودي مسلمانان را به جست وجوي راه حل واداشته و يكي از راه حل ها اتحاد مسلمين است.
يك و نيم ميليارد جمعيت مسلمان جهان به فرقه ها و مذاهب مختلف تقسيم شده در سرزمين هاي متفاوت با فرهنگ ها و نظام هاي سياسي جور واجور پراكنده شده اند. ولي هرگاه احساس ضعف و تحقير تداوم يابد، چه بسا منافع مشترك بر اختلافات غلبه كند و موج لزوم بازگشت به عظمت پيشين در ابعاد علمي و سياسي ـ چنانكه در كنفرانس تهران ملموس بود ـ تمام اين كشورها و حتي حكومت هايشان را در نوردد. اسلام گرايان همه مذاهب از اين رؤيا سخن مي گويند.
برخي نظير اصلاح طلبان ايران و حتي نمايندگاني از سودان كه تجربه هاي بيشتري را پشت سر گذاشته اند، پايان دادن به ديكتاتوري و ايجاد دموكراسي در جوامع مسلمانان را پيش زمينه بالا رفتن تحمل مسلمين نسبت به يكديگر، تجهيز ايشان به دانش روز و در نتيجه اتحاد واقعي و همآوردي با غرب مي دانند.
مردان و زناني با پوست روشن و چشمان سبز و آبي به عنوان اروپاييان نوگرويده به اسلام و نيز نسل دوم و سوم مهاجران مسلمان در رؤياهاي جوامع شناخته شده اسلامي شريك شده اند. مهاجران مسلمان از امكان رقابت با غرب و گسترش اسلام در صورت به كارگيري شيوه هاي مناسب سخن مي گويند. با اين وصف آيا اتحاد مسلمين و تجديد عظمت گذشته ممكن است؟
دكتر «ون پوپوف» رئيس بخش مطالعات اسلامي وزارت امور خارجه روسيه از ميهمانان كنفرانس جهان اسلام فرصتها و چالشها اتحاد مسلمين را در صورت به وجود آمدن مكالمه اي حقيقي در جهان اسلام ممكن مي داند: «مسلمانان اصول مشترك و خداي مشترك دارند. ابتدا هم مسلمانان متحد بودند. طبيعي است كه اختلاف نظرهايي وجود دارد و اين خوب است. اسلام دين منحصر به فردي است. چون تشكيلات هاي متعددي در رابطه با آن به وجود آمده اند و ۵۷ كشور اسلامي در قالب كنفرانس اسلامي شكل پيدا كرده اند. اينها نشان مي دهد اتحاد مسلمين ممكن است. منتها افراد عاقل بايد فكر كنند و افراطي گري را منزوي كنند. افرادي مثل بن لادن تروريسم هستند و ربطي به اسلام ندارند.»
از نظر وي جهان اسلام هم اينك نقش مهمي در جهان بازي مي كند ولي تبديل آن به قدرتي جهاني زمان مي برد. بخش مطالعات اسلامي وزارت خارجه روسيه كه به بحث و تأليف كتاب و مقاله درباره اسلام مي پردازد، به خاطر روند روبه رشد اسلام، تقريباً به تازگي تأسيس شده است.
پيمودن راه دموكراسي مبتني بر عدالت و اخلاق و احترام به عقايد و مذاهب مختلف، استفاده از عقل و تجربه، در كنار تعاليم الهام بخش اسلام از جمله راه هاي پيش روي جهان اسلام است كه برخي شخصيت هاي اسلامي پيشنهاد مي كنند. افغانستان از جمله كشورهايي است كه ارمغان عدم تحمل عقايد و مذاهب براي آن فقر و عقب ماندگي و جنگ داخلي بوده است.
مهدي محقق وزير برنامه ريزي دولت انتقالي افغانستان با توجه به تجربه كشورش درباره امكان اتحاد بين مسلمانان مي گويد:« ما زماني متحد مي شويم كه تكثر سياسي و حتي اعتقادي را با اتكا به مباني اسلامي نظير آيه لا اكراه في الدين بپذيريم. در اين صورت نه تنها مسلمانان از فرقه ها و مذاهب مختلف با يكديگر به تفاهم مي رسند. حتي مي توان با غير مسلمانان نيز به شكل مسالمت آميز زندگي كرد. منتها تفكرات افراطي وجود دارد كه نمونه اش در افغانستان رايج شد و افراطيون اعضاي فرقه هاي ديگر اسلامي حتي سني ها و تاجيك ها را هم مي كشتند. اگر كساني قرائت كج روانه و متحجرانه از اسلام داشته باشند، اعضاي ساير فرقه ها را با سلاح تكفير مي كشند. بنابراين بايد در چارچوب منافع مشترك قانون و نظم وجود داشته باشد. نمونه جواهرلعل نهرو وگاندي نشان مي دهد دو تفكر در چارچوب يك دين امكان تفاهم دارند.»
با گسترش اسلام خواهي در جوامع مسلمان هم اينك در بسياري از كشورهاي اسلامي بين حكومت ها از يك طرف و نهضت ها و احزاب اسلامي از طرف ديگر درگيريهاي خشونت بار و دست كم اختلاف نظرهاي عمده وجود دارد.
عبدالله نوري رئيس اصلي ترين حزب اسلامگراي مخالف دولت تاجيكستان اعتقاد دارد وقتي پاي منافع ملي به ميان آيد نهضت هاي اسلامي و حكومت ها در برخي مراحل باهم متحد مي شوند: «اگر منفعت ها مثل دفاع از وطن، پيشرفت اقتصادي و ريشه كني فقر و تروريسم از اختلافات پيشي بگيرد، حكومت و گروههاي اسلامي از اختلافات دست مي كشند. رئيس جمهوري تاجيكستان پس از انعقاد صلح بيش از پيش به مسلمانان توجه مي كند. او در سابق عيد فطر را هم تبريك نمي گفت، ولي حالا به خاطر ماه رمضان سخنراني اسلامي انجام مي دهد و بارها از اسلام و مسلمين دفاع كرده. جايگاه اسلام آهسته آهسته محكم شده و رهبران كشورهاي اسلامي كه نظامهاي غير اسلامي را هدايت مي كنند، مجبور مي شوند نظام اسلامي را قبول كنند.»
باوجود اين برخي رهبران روند قدرت گيري كشورهاي اسلامي را كند مي دانند. نمونه آنها دكتر عبداللطيف دبيركل سازمان مسلمانان نيجريه است. وي مي گويد: «معتقدم ايده اتحاداسلامي، آينده خوبي دارد. منتها در حال حاضر فعاليتهاي قدرتمندي نمي بينم و در حركت هاي اسلامي جهان ضعف وجود دارد. جهان اسلام به چارچوبي نياز دارد كه از طرفي حكومت ها و از طرف ديگر زنان، جوانان و اقشارمختلف جامعه را منسجم كند. اگر دولت ها با ملتها همرنگ شوند اين انسجام بيشتر مي شود.»
در كشور وي به خاطر ساختار قبيله اي و جغرافيايي انسجام مسلمانان با اشكالاتي مواجه است. با وجود اين از طريق سازماني مي كوشند اموراسلامي را پوشش دهند. اين قبيل مشكلات در كشوري مانند ايران وجود ندارد. ايران به مدد سيدمحمد خاتمي هنوز در عرصه نظريه پردازي جهان اسلام بي رقيب مانده است. سخنراني هايي كه وي و وزير امورخارجه در كنفرانس جهان اسلام انجام دادند، چهره پيشروتري از اسلام نسبت به ساير كشورهاي اسلامي نشان داد. آنها مي گويند دين اسلام، دين صلح و آرامش است و نبايد با اعمال خشونت بار و تروريسم تصوير خشني به نام اسلام ثبت شود. ايجاد مردم سالاري ديني در كشورهاي اسلامي و نفي خودكامگي، فاصله گرفتن از تروريسم، گفت وگوي اسلام با غرب و تلاش براي مواجهه با جامعه اطلاعاتي جديد و توانمندكردن عرصه هاي اطلاع رساني برخي نظرات آنها را تشكيل مي داد.
دكتر بهمن بختياري استاد دانشگاه «مين» آمريكا مي گويد: «بعد از روي كارآمدن خاتمي تقريباً هيچ يك از كشورهاي اسلامي از نظر تحولات سياسي و نهادينه شدن بحث هايي مثل نقش قانون، حقوق اقليت ها و ... به پاي ايران نرسيده اند. آقاي خاتمي از اهميت ارتباط مذهب و هويت ملي صحبت مي كند و واقعيت هم اين است كه هيچ كشور اسلامي جز ايران نتوانسته هويت ملي اش را حفظ كند.
خاتمي مي گويد كه مسلمانان بايد تصميم بگيرند در اسلام آزادي مهمتر است يا مذهب. به هرحال بيشتر اختلافات در جهان اسلام ناشي از تجربيات متفاوت آنها درگذشته است كه بايد در موردشان تأمل كنند و نتايجش را در اختيار يكديگر قراردهند. احتمالاً رويكرد اين كشورها در آينده به سوي منطقه گرايي خواهد بود. ولي به خاطر تجربه متفاوت با اروپا، هنوز نمي توانند اتحاديه اي مثل اتحاديه اروپا داشته باشند.»
به هرحال نگراني از نحوه برخورد با جامعه اطلاعاتي، ترس از جهاني كه از امواج تبليغاتي رسانه هاي غربي پرشده، احساس تهديد نظامي و اقتصادي از جانب غرب و عدم امكان مقابله، نگراني از بابت از دست دادن هويت اسلامي، احساس مشترك عقب ماندگي و رفتار تحريك كننده غرب هاله اي از احساس تهديد و توطئه ميان بسياري از كشورهاي اسلامي به وجود آورده است.
آيت الله تسخيري رئيس مركز بين المذاهب اسلامي مي گويد: «در مسير تهاجم به جهان اسلام، هم اينك هويت و وجود اسلام مورد تعرض جهاني سازي قرارگرفته است. بنابراين رهبران سياسي ـ اجتماعي كشورهاي اسلامي بايد ابعاد تهاجم را بشناسند و توده هاي مسلمان را آگاه كنند تا حركت اجتماعي توده اي براي مقابله با اين تهاجم به وجود آيد. مسلمانان در ۹۰ درصد موارد با هم اشتراك دارند و در موضعگيري عملي اصلاً اختلافي ندارند و مي توانند متحد شوند.»
اينك در فيلم هاي هاليوودي مسلمانان جاي دشمنان كمونيست را گرفته اند و مسلمانان احساس مي كنند از بسياري از جنبه ها نمي توانند تهديدات را ناديده بگيرند. اين درحالي است كه اسلام به سرعت در جهان رشد مي كند و حتي از اين سخن مي رود كه هر هفته در غرب يك كليسا به مسجد تبديل مي شود. ولي مسلمانان در به دست آوردن حقوقي فراخور و جايگاه جهاني مناسب موفقيت چنداني به دست نياورده اند.
دكتر ابوحسن از شيعيان عربستان و رئيس مركز اسلامي ايرلند اعتقاد دارد با غرب بايد مطابق با فرهنگ خودش صحبت كرد. وقتي از شورا صحبت مي شود بايد گفت شورا همان دموكراسي است.
وي مي گويد: «اسلام متعلق به همه جهان است. يعني اگربه ايران رفت، ايراني و اسلامي است و اگر اروپا مي رودبايد اسلامي واروپايي شود. مشكل ما نسل جديد است. آنها اسلام را مي خواهند ولي آن را براي حل مشكلاتشان مي طلبند. نه اينكه بر مسائلشان افزوده شود. اسلام مي تواند با جريان روز هماهنگ شود وگرنه براي همان حوزه هاي علميه خوب است. ما مي توانيم از آموزه هاي غرب استفاده كنيم وگرنه اسلام براي همه نمي شود.»
جهان اسلام زماني مي تواند به جايگاه بايسته اش دست يابد كه مسلمانان مقتضيات جهان معاصر را به درستي تشخيص دهند. اين مقتضيات در درجه اول بر مبناي دموكراسي و احترام به آرا و عقايد ديگران بناشده.