دكتر سيد ضياء الدين طباطبايي
اثرات زيانبار نور خورشيد عمدتاً ناشي از امواج ماوراي بنفش بوده و سبب آسيبهايي در پوست و چشم مي شود. ميزان اين اشعه در طول روز و در فصول مختلف متغير است. به طوري كه از ساعت ۱۰ صبح الي ۳ بعد از ظهر ميزان اشعه به بالاترين حد خود مي رسد. در فصل تابستان و در مناطق استوايي و در ارتفاعات، ميزان اين اشعه بيشتر است.
اثرات زيانبار اشعه از طريق انعكاس از سطوح سفيد و صاف تشديد مي شود، به طوري كه سطوح برفي، ۶۰ تا ۸۰ درصد از اشعه را منعكس مي كنند. از مهم ترين اثرات مضر نور خورشيد در پوست مي توان به ايجاد سرطانهاي پوست، پيري زودرس پوست و آفتاب سوختگي اشاره كرد.
۱ـ سرطانهاي پوست عمدتاً در نواحي سر و گردن و معمولاً در پوست كساني ايجاد مي شود كه مدتهاي متمادي در معرض نور خورشيد قرار گرفته اند، مانند كشاورزان و ملوانان.
اين سرطان در ۸۵ درصد موارد، قابل درمان بوده و درمان مناسب، برداشت كامل ضايعه به كمك جراحي است.
۲ـ پيري زودرس پوست در ابتدا با ايجاد كك و مك و به دنبال آن با ظهور چين خوردگي در پوست همراه است. تغييرات بافتي در پوست كه به دنبال تابش طولاني مدت اشعه ايجاد مي شود ، شامل كاهش عروق خوني، كاهش سنتز كلاژن و گشاد شدن عروق خوني است. ۳ـ آفتاب سوختگي نيز به علت روبروشدن با اشعه زياد نور خورشيد ايجاد شده و اولين علايم آن ۱۲ تا ۲۴ ساعت پس از تماس و به شكل قرمزي پوست و پيدايش تاول در پوست ظاهر مي شود.
براي محافظت پوست در برابر نور آفتاب رعايت اين نكات حايز اهميت است:
* تا حد ممكن در ساعات اوج تابش نور خورشيد خصوصاً در تابستانها (۱۰ صبح الي ۳ بعد از ظهر) در زير نور آفتاب قرار نگيريم.
* زماني كه مجبوريم زير نور آفتاب باشيم، از وسايل حفاظتي مانند كلاه لبه دار، چتر، عينك آفتابي و لباسهاي پوشيده استفاده كنيم.
* هميشه از كرم ضد آفتاب استفاده كنيم، در زير آفتاب استفاده از كرم ضد آفتاب با SPF ۲۵ الي ۳۰ مناسب است و در منزل نيز بهتر است از كرمهاي ضد آفتاب با SPF ۱۵ استفاده كنيم. اين كرمها را بايد هر ۴ ـ ۳ ساعت يكبار تجديد كرد.
اثرات نامناسب آفتاب بر چشم
چشمها در داخل جعبه استخواني به نام حدقه قرار دارند و وجود عناصري چون پلك، ابرو، مژه، استخوان گونه و بيني سبب مي شود كه ۷ تا ۱۵ درصد از ميزان نور ورودي به چشمها كاسته شود. عضلات مسؤول تطابق نيز با تنگ كردن بموقع مردمك، نور ورودي به چشم را كاهش مي دهند. در ضمن زمان لازم براي تأثير سوء اشعه ماوراي بنفش در چشم طولاني است. اين عوامل همگي دست به دست هم داده و از پيدايش اثرات زيانبار اشعه خورشيد در چشم مي كاهند. اثرات اين اشعه بيشتر در قرنيه، عدسي و شبكيه ظاهر مي شود. يكي از علل عمده پيدايش ناخنك در چشم تابش اشعه ماوراي بنفش است. جوشكاري بدون عينك محافظ، سبب پيدايش خراش و زخم در قرنيه مي شود كه همراه با درد شديد چشم و حساسيت به نور است.
از ديگر اثرات زيانبار اشعه ماوراي بنفش، تأثير آن بر روي عدسي و ايجاد آب مرواريد است كه خصوصاً در ساكنان مناطق استوايي و در كساني كه در فضاي باز كار مي كنند، اين مسأله بيشتر ديده مي شود.
شبكيه نيز تحت تأثير اين اشعه قرار مي گيرد و صدمات شبكيه عمدتاً ناشي از تابش نور آبي است. شخص به دنبال تماشاي مستقيم خورشيدگرفتگي مي تواند دچار صدمات شبكيه شود كه علايم آن درد ناحيه ابرو، تاري ديد و اختلال ديد رنگهاست و اين ضايعات غير قابل برگشت و درمان است. در زمان كسوف مي توان به طور غير مستقيم (مثلاً توسط آينه) و يا با عينكهاي خاص به خورشيد نگاه كرد.
عينكهاي آفتابي رنگي، اعم از شيشه اي يا پلاستيكي، وسيله مناسبي جهت حذف اشعه ماوراي بنفش و كاهش نور مرئي هستند. هرچه سطح عينك بزرگتر باشد، مؤثرتر است. فاصله عينك تا ابرو هم حايز اهميت است. به طوري كه لبه بالايي عينك بايد كاملاً به پيشاني يا ابروها بچسبد و يا اين فاصله كمتر از ۶ ميليمتر باشد. بنابراين عينكهايي با شيشه كوچك كه نور مي تواند از اطراف به چشم برسد، عملاً كارايي حفاظتي ندارند.
رنگ شيشه عينك نيز مهم است. رنگ قهوه اي و خاكستري براي چشم مناسب است، ولي رنگ سبز رنگ مناسبي نبوده و بيشترين تغيير رنگ را ايجاد مي كند (خصوصاً در مورد علايم رانندگي) شيشه زرد با حذف نور آبي سبب بهتر شدن ديد دور مي شود و در برخي ورزشها و در هنگام شكار مفيد است.
نوع فريم عينك نيز مهم بوده و بايد خوب پوليش (Polish) شده باشد، به طوري كه به پوست گوش و گونه آسيب نرساند. عينكهاي فوتوكروميك عينكهاي مناسبي اند و تنها ايراد آنها اين است كه در ابتداي ورود از جاهاي بسيار روشن به محلهاي نسبتاً كم نور و تاريك مثل تونلها، اختلال در تطابق با وضعيت جديد ايجاد مي شود. زماني كه مي گوييم عينكي ۸۰ درصد عبور نور را كاهش مي دهد، به اين معنا است كه درجه عبور نور ۲۰ درصد است. كلاً استفاده از عينكهايي كه درجه عبور نور آنها ۸ درصد است، ممنوع است. عينكهايي كه در كوهنوردي يا ورزشهاي زمستاني به كار مي روند نيز بايد درجه عبور نورشان ۸ تا ۱۲ درصد باشد. زماني كه فرد در محيطي پوشيده از برف يا در ساحل دريا است، ممكن است تا دو روز بعد، دچار «اختلال تطابق در تاريكي» شود. زيرا به علت نور زياد موجود در اين فضاها، عضلات مسؤول تطابق به طور دائم در حال انقباض بوده و به اين علت دچار خستگي مي شوند و در نتيجه در شب كه نياز به گشاد شدن مردمك است، اين عضلات خسته به خوبي عمل نكرده و فرد در تطابق با تاريكي دچار اشكال مي شود. استفاده از عينك آفتابي در شب ممنوع است.
به رانندگان شب رو توصيه مي شود كه در طول روز از عينكهاي آفتابي استفاده كنند تا در شب، ديد بهتري داشته باشند.
خلاصه اينكه:
نور خورشيد به همان اندازه كه مفيد و سودمند است، گاه مي تواند مضر و زيان بار نيز باشد.
از اين رو لازم است: ۱ـ از نگاه كردن مستقيم به نور خورشيد خصوصاً در هنگام كسوف و در حوالي ظهر خودداري شود.
۲ـ استفاده از عينكهاي محافظتي در هنگام جوشكاري، اسكي و كوهپيمايي ضروري است. ۳ـ رانندگان شب رو در طي روز حتماً بايد از عينك آفتابي استفاده كنند تا در شب ديد بهتري داشته باشند. ۴ـ بايد در شب از عينكهاي آفتابي استفاده نشود. ۵ـ هنگام بروز عوارض حاصل از تابش اشعه خورشيد به چشم و جوشكاري، از درمان خودسرانه (استفاده از قطره تتراكائين و آمپول آدرنالين) خودداري شود.
*چشم پزشك