لازم نيست شما ۵۰ يا ۷۰ ساله باشيد تا وقتي از كنار امامزاده صالح تجريش مي گذريد، در يابيد كه اين امامزاده ديگر آن امامزاده قبلي نيست! حتي جوانهاي ۲۰ ساله هم به ياد مي آورند كه تا همين چند سال پيش امامزاده، حياطي زيبا داشت و چناري كهنسال در ميان و تعدادي مقبره كه مشاهير ايران معاصر را در خود جاي داده بودند، در گوشه و كنار. اما حالا اينها هيچ كدام سر جاي خود نيستند و مثل اين است كه بقعه چند صد ساله تازه از زير دست بنا در آمده! راستي رنگ باختن هويت تاريخي يك امامزاده، زاييده كدام مشكل است؟! مشكلي كه مسؤولان سازمانهاي اوقاف و ميراث فرهنگي مي گويند، اصلاً وجود خارجي ندارد. آنها مي گويند ما مشكلي با هم نداريم و همه چيز به خوبي پيش مي رود، اما در و ديوارهاي امامزاده چيز ديگري مي گويند. همان چيزي كه كارشناسان حقوقي ميراث فرهنگي، هنگام سخن گفتن از آن مي گويند: «لطفاً ضبطتان را خاموش كنيد.» يا «لطفاً مطلب را بدون نام بردن از ما نقل كنيد.»
•••
سازمان اوقاف و امور خيريه ميل به گسترش و توسعه اماكن متبركه دارد و آسايش زائران را دليل مي آورد و سازمان ميراث فرهنگي اصرار به حفظ و نگهداري اين آثار به شكل اوليه خود دارد و آنان را بخشي از تاريخ، ميراث و هويت كشور مي داند.
سازمان اوقاف و امور خيريه از جمله سازمان هايي است كه با توليت بر بيش از صدها بقعه، مدرسه، كاروانسرا و اشيايي چون فرش، ظروف قديمي و ... فصل مشترك بسيار گسترده اي با سازمان ميراث فرهنگي دارد.
اوقاف تشكيلاتي با سابقه طولاني است و از آنجا كه وقف از اعصار قديم مورد توجه و احترام مردم بوده، موجب شده امروز ه صدها اثر وقفي داشته باشيم كه دوره هاي تاريخي بسياري بر آنها رفته و بي شك از مهمترين ميراث تاريخي كشور و گوياي تاريخ معماري و مذهبي و هنر اين مرز و بوم هستند و اگر خود تشكيلات اوقاف را هم در زمره ميراث فرهنگي كشور قرار دهيم، گزاف نگفته ايم.
تخريب برخي از اين آثار، ايجاد فضاهايي مدرن در بقاع امامزاده ها، تزئيناتي كه همخواني با معماري و شأن اثر ندارد و... تهديدي جدي براي ميراث مذهبي كشور است كه سازمان اوقاف و امور خيريه طي سالهاي اخير موجبات آن را فراهم كرده است.
«ناصر پازوكي» مدير كل ميراث فرهنگي استان تهران اصرار مي كند كه اداره وي هيچ مشكلي با سازمان اوقاف و امور خيريه ندارد. اما در عين حال مي گويد: اقدام به نوسازي بقاع متبركه از سوي اين سازمان در تقابل با وظايف سازمان ميراث فرهنگي قرار مي گيرد و اينجاست كه اختلاف بين دو سازمان شروع مي شود و به گفته مختاري معاون حفظ و احياي استان تهران در اين مواقع اصولاً حرف بهره برداران است كه پيش مي رود.
البته مسؤولان اوقاف نيز به وظايف خود در اين سازمان از جمله رفاه زائران صرف نذورات بقاع براي توسعه همان اثر و... و رفع مشكلاتي كه در بسياري از امامزاده ها متوجه خود بنا و يا زائران مي شود اشاره مي كنند و توسعه و نوسازي بقاع را اجتناب ناپذير مي دانند. ميرزايي، معاون بقاع سازمان اوقاف و امور خيريه مي گويد: «اين اماكن در ابتداي ساخت براساس مباني خاصي چون جمعيت، بافت اجتماعي و شرايط آن زمان بنا شده اند، ولي امروز با توجه به كثرت جمعيت و افزايش زائران توسعه بقاع ضروريست كه متأسفانه انجام اين وظايف ما را در تقابل با قوانين سازمان ميراث فرهنگي كه مخالف الحاق هر گونه بناي جديد به بناي قديمي است قرار مي دهد؛ البته راه كارهايي از سوي سازمان ميراث فرهنگي ارائه شده كه به رفع بسياري از مشكلات كمك كرده است.»
بحث توسعه و رفع نيازهاي روز بخصوص تجهيز سيستم هاي گرمايشي و سرمايشي، بهداشتي، تهويه و ... بحثي نيست كه سازمان ميراث فرهنگي با آن مخالف باشد، چرا كه خود سازمان در بسياري از اماكن فرهنگي، تاريخي اقدام به رفع اين نيازها كرده است. ظاهراً مشكل در نوع اجراي طرحهاي توسعه و مرمت است.
پازوكي در اين رابطه مي گويد: بحث ما در سازمان ميراث فرهنگي عدم توسعه و گسترش موقوفات نيست ما نيازهاي روز و بحث توسعه را درك مي كنيم و تلاش مي كنيم با اداره اوقاف و ديگر ادارات پيش برويم، حرف سازمان اين است كه نحوه طراحي و مرمت بنا، با نظارت كارشناسان ميراث فرهنگي به گونه اي باشد كه با اصل بنا سازگاري داشته باشد تا هم نياز هاي روز برآورده شود و هم به هويت بنا خدشه اي وارد نشود.
پازوكي براي رفع اين مشكلات به راه كارهايي از جمله تشكيل جلسات با حضور كارشناسان هر دو سازمان و تهيه طرح مرمت و نوسازي با نظارت كارشناسان ميراث فرهنگي و نظارت آنان بر اجراي طرح و... اشاره مي كند. ولي اذعان دارد با وجود اين راهكارها در برخي شهر ستانها ديده شده كه هيأت امنا اقدام به تخريب و نوسازي آثار بدون رعايت مؤلفه هاي ميراث فرهنگي كرده اند.
با وجودي كه پازوكي اصرار دارد ميراث فرهنگي استان تهران با اوقاف مشكلي ندارد و بيشتر اين نوع مشكلات در شهرستانها رخ مي دهد، شواهد موجود خلاف اين گفته را نشان مي دهد. بارزترين نمونه آن، امامزاده صالح تجريش است كه در تهران و آن هم مقابل چشم مسؤولان معماري هويتش و زيرورو شد.
امامزاده صالح در واقع قديمي ترين مجموعه تجريش و شميرانات است و در حقيقت اين قسمت شهر در اطراف آن شكل گرفته است. تاريخ امامزاده به سده دوم هجري برمي گردد و حتي چناري كه تا چندسال پيش در حيات امامزاده قرارداشت از آن قديمي تر بود و روايت شده كه حضرت صالح در زيرهمان درخت به شهادت رسيد. ساختمان امامزاده صالح مشخصاً از دوره مغول بازسازي شده بود و مقبره مشاهيري چون مشير الدوله پيرنيا (صاحب تاريخ ايران باستان) سيداحمد تدين(رئيس يك دوره مجلس شوراي ملي و نماينده مجلس شورا)، سپهسالار اعظم (نخستين نخست وزير مشروطه پس از فتح تهران) و… در امامزاده، حكايت از آن داشت كه اين مكان محور فرهنگي و تاريخي مهمي بوده است. ولي متأسفانه در برنامه مرمت بنا كه چندسال پيش توسط هيأت امناي امامزاده صورت گرفت، مؤلفه هاي تاريخي رعايت نشد و آنان به جاي مرمت بنا، اقدام به نوسازي بنا كردند به صورتي كه بافت تاريخي از بين رفت و تمام مقبره ها تخريب شد و حتي نام و نشاني از آنها به جاي نماند. چنار امامزاده صالح نيز كه در اثر سيل سال ۱۳۶۶ آسيب ديده بود، با وجودي كه از كنارش جوانه زده بود، به بهانه اينكه برسر مردم مي ريزد از ريشه درآورده شد.
مسؤولان سازمان اوقاف و امورخيريه تخريب ميراث تاريخي كشور را به دهه هاي گذشته نسبت مي دهند و معتقدند نه تنها ميراث موجود در اوقاف بلكه كليه بناهاي متعلق به ميراث فرهنگي در دهه هاي گذشته بسيار آسيب ديده اند كه بخشي از آن در مورد بقاع هم صدق مي كند. ولي آنان تأكيد دارند كه در سالهاي اخير با پيگيري رياست دو سازمان و تشكيل جلسات متعدد در سطح مديران و كارشناسان، اين مشكلات به حداقل رسيده است.
ميرزايي در خصوص امامزاده صالح مي گويد: اين نمونه از مواردي بوده كه در سالهاي گذشته در آن دخل و تصرف صورت گرفته است. آن زمان طرحي كه براي آن تهيه شد به تأييد ميراث فرهنگي نرسيد و بايد در كميته فني آنان مورد بررسي قرارمي گرفت و تصميمات نهايي اتخاذ مي شد، ولي متأسفانه مديرهيأت امناي امامزاده اقدام به نوسازي بنا كرد كه البته براي همين مسأله از طرف مراجع قضايي مورد بازخواست قرارگرفت.
اين در حالي است كه ساخت و ساز به شكلي گسترده در امامزاده صالح ادامه دارد و سازه هاي سنگين مانند دو مناره بسيار بلند در صحن امامزاده در حال احداث است.
مسؤولان اوقاف صرفنظر از مشكلات دهه هاي گذشته ، اذعان مي دارند كه در سالهاي اخير هماهنگي بين دو سازمان بيشتر شده و تمام ادارات سازمان اوقاف در تمامي شهرستانها با ادارات ميراث فرهنگي هماهنگ هستند و بندرت پيش مي آيد كه اختلافات جزيي ظهور كند.
ميرزايي مي گويد: در حال حاضر براي توسعه بقاع و امامزاده ها، طرحهاي نوسازي كه از طرف سازمان اوقاف ارائه مي شود در هيأت كارشناسي با حضور كارشناسان ميراث فرهنگي به بحث گذاشته شده و تا به تأييد نهايي آنان نرسد، از طرف سازمان اوقاف هيچ اقدامي صورت نمي گيرد.
وي درخصوص تزئينات و نماي اثر نيز با اشاره به اينكه سالها فعاليت در حوزه بقاع كه غالباً داراي قدمت طولاني و معماري و هنرخاصي هستند، نگاه آنان را هم ميراثي كرده مي گويد: در اين بخش بيشتر از هر نهادي، اصرار خود ماست كه تزئينات و نماي اثر با معماري و هويت آن مطابقت داشته باشد. بخصوص اينكه معاونت بقاع طي بخش نامه اي به استانها، در سطحي گسترده و در سراسر كشور، در صدد شناسايي استادكاران مجرب تزئينات اثر از جمله كاشي كاري، آينه كاري و… است كه پس از تأييد نهايي كارشناسان ميراث فرهنگي، در صورت نياز، از آنان استفاده شود.»
البته باوجود تشكيل جلسات مشترك، مسؤولان سازمان اوقاف بروز برخي از مشكلات را ناشي از طولاني شدن و كندپيش رفتن جلسات مي دانند كه موجب گله مندي هيأت امنا مي شود. اين زماني است كه طرح مرمت از سوي اوقاف ارائه شده باشد.
همچنين طبق گفته آنان مواقعي هم كه مقرر مي شود ميراث فرهنگي طرح مرمت و نوسازي را ارائه كند، نداشتن طرح يا تأخير بيش از حد در تهيه طرح موجب نارضايي هيأت امنا شده و گاهي اقدام خودسرانه آنان را در نوسازي بنا به همراه دارد. البته ميرزايي معتقد است: اين موارد بندرت پيش مي آيد و اصولاً باوجود تمام مشكلات فوق هردو سازمان در اين جلسات به نتيجه مشترك رسيده و كار با همكاري هم پيش مي برند.»
باوجودي كه آماده نبودن طرح مرمت در زمان لازم و يا تأخير در تهيه آن ازسوي سازمان ميراث فرهنگي توجيهي براي تخريب آثار ازسوي سازمان اوقاف و امورخيريه نيست ولي رفع آن از جمله راهكارهاي مؤثري است كه مانع تخريب بسياري از آثار فرهنگي كشور مي شود. پازوكي نيز به اين مسأله اذعان دارد و آن را ضعف سازمان ميراث فرهنگي مي داند و معتقد است اگر سازمان ميراث فرهنگي به لحاظ آمار، اطلاعات و مستندات به اندازه اي غني باشد كه براي كليه موقوفات در حال تخريب از پيش طرح مرمت تأييد شده داشته باشد و يا حداقل امكانات آن را داشته باشد كه در صورت نياز بسرعت اقدام به تهيه طرح كند، مطمئناً بخش مهمي از آثار حفظ خواهدشد.»
ادامه دارد
تهيه شده در انجمن ساربان