فرشيد شادنيا
در حال حاضر، استفاده روزافزون از محصولات غذايي حاوي باكتري هاي پروبيوتيك به دليل فوايد اين نوع فرآورده ها در بسياري از كشورها مورد توجه مسؤولين، دست اندركاران صنايع غذايي و رسانه هاي عمومي است.
كافي است بگوييد: «باكتري»، آن وقت ناخودآگاه به ياد بيماري هاي مختلف مي افتيد كه عوامل پيدايش آنها همين موجودات ذره بيني هستند. اما كمي مطالعه كافي است تا به شما ثابت شود كه نه تنها تمام آنها براي انسان مضر نيستند، بلكه بسياري از آنها خدمات باارزشي را براي بشر انجام مي دهند. از بارزترين اين خدمات ايفاي نقش مثبت در صنايع غذايي است.
بشر از گذشته بسيار دور، حتي در زماني كه واژه هايي چون «ميكرو ارگانيسم» و يا «باكتري» برايش بي معنا بودند و فرايند توليد غذا به هيچ وجه از لحاظ حجم و تكنولوژي با امروز قابل قياس نبود، به طور تجربي از باكتري ها براي توليد فرآورده هاي غذايي خود بهره مي برد. «ماست»، «پنير» و «سركه» از نمونه هاي بارز براي اثبات اين ادعا هستند.با گذشت زمان، تجهيزات مورد استفاده و تكنولوژي توليد مواد غذايي بسيار پيشرفت كرد اما نه تنها اين پيشرفت چشمگير نتوانست نقش اين موجودات ذره بيني را كمرنگ تر كند، بلكه بشر را به سمت توليد غذاهايي به نام «پروبيوتيك» سوق داد.واژه «پروبيوتيك» ريشه يوناني دارد و به معني «حياتي» يا «براي زندگي» است. تعريف پروبيوتيك به مرور زمان دستخوش تغييراتي شد. اين جدول، چگونگي اين تغييرات را نشان مي دهد:
امروزه كاملترين تعريف از باكتري هاي پروبيوتيك به اين ترتيب است: «باكتري هاي زنده اي كه پس از بلعيده شدن، با تأثير بر فلور ميكروبي روده ميزبان، بر سلامتي اش تأثير مثبت مي گذارند.»
توجهي مختصر به فوايد وجود اين باكتري هاي مفيد در مواد غذايي انسان، دليلي محكم براي اثبات نظريه لزوم استفاده و گسترش توليد فرآورده هاي غذايي پروبيوتيك است. از اين رو به ذكر مختصري از فوايد اين باكتري مي پردازيم:
* فعال سازي سيستم ايمني: ساخت و فعال سازي مواد لازم براي حفظ بدن در برابر عوامل خارجي (ساخت و فعال سازي آنتي بيوتيك ها، ماكروفاژها، لنفوسيت ها، ايمنوگلوبين ها)
* تأثيرات تغذيه اي: ساخت ويتامين هاي محلول در آب، آسان سازي هضم و گوارش
* تأثيرات خاص:
* ساخت آنزيم تجزيه كننده قند شير (لاكتوز): (براي افرادي كه به علت نداشتن اين آنزيم قادر به مصرف شير نيستند، بسيار مفيد است.)
* جلوگيري از افزايش كلسترول در خون
* فعاليت هاي ضدسرطاني
* فعاليت هاي ضد ويروسي
* كاهش اثر حساسيت هاي ناشي از مواد غذايي
* واكنش هاي ضدميكروبي عليه اسهال و بيماري هاي مسافرتي
اساس عمل در ساخت يك فرآورده غذايي «پروبيوتيك»، افزودن باكتري هاي پروبيوتيك به ميزان و شكل مشخص به فرآورده غذايي مشخص است. در مورد ميزان اين باكتري ها طبق قوانين، در پايان تاريخ انقضاي فرآورده غذايي بايد حاوي ۱۰۶ سلول در يك ميلي ليتر و يا ۱۰۹ـ۱۰۷ سلول در روز باشد. همچنين بايد بر روي برچسب مواد غذايي «نوع، تعداد، فوايد ، خطرات احتمالي و گروه سني مخصوص استفاده كننده (در صورت وجود)» ذكر شود.
از مهمترين باكتري هاي پروبيوتيك مي توان گونه هاي مختلف از خانواده «لاكتو باسيلوس» (Lactobacillud acidophilus) و «بيفيدوباكتريوم» (Bifidobacterium) را نام برد.
|
|
|
با اين كه روز به روز بر تعداد اين باكتري ها افزوده مي شود. اما همه باكتري هاي پروبيوتيك داراي خواص مشتركي هستند. به طور مثال: هيچكدام نبايد اثر مسموميت زايي، بيماري زايي، حساسيت زايي، جهش زايي ويا سرطان زايي داشته باشند و همچنين بايد راحت كشت داده شوند و قابليت تكثير و ادامه حيات در شرايط معده و روده را داشته باشند.در حال حاضر، برخي از كشورها به سرعت اين محصولات را در بازار خود جاي داده و روز به روز مصرف كنندگان اين فرآورده ها افزايش مي يابند. به طور مثال استفاده گسترده از ماست اسيدوفيلوس ـ حاوي باكتري اسيدوفيلوس و شيربيفيدوس شيرين حاوي باكتري بيفيدوباكتريوم در كشور «آلمان»؛ ماست «بيفيدوس» در كشور «انگلستان»؛ محصولي با نام «مي مي» حاوي مجموعه اي از باكتري هاي پروبيوتيك در كشور «ژاپن»؛ نشان از درك مردم و مسؤولين اين كشورها از فوايد اين فرآورده هاي غذايي دارد.متأسفانه در خاورميانه و بخصوص كشور ما، ميزان بهره برداري از باكتري هاي پروبيوتيك بسيار اندك است. بي ترديد پشتيباني و توجه مسؤولين و دست اندركاران صنايع غذايي به فوايد اين غذاها، از طريق اهميت قائل شدن براي رونق فرآورده هاي پروبيوتيك و اطلاع رساني لازم پيرامون فوايد غذاهاي پروبيوتيك از سوي رسانه هاي عمومي، به همراه حمايت مصرف كنندگان راه را براي ورود فرآورده هاي پروبيوتيك به صنايع غذايي كشور، هموار مي سازد.
*كارشناس انستيتو تحقيقات تغذيه اي و صنايع غذايي كشور
منابع:
www.Techno-preneur.net
M.Elen sander. Probiotic. Food technology. 53 (11), 68 - 75
R. I. Rabinson. Encyclopedia of food microbiology. 13 (1783 - 1789)