اراك ـ خبرنگار «ايران»: آثار و بناهاي تاريخي از جمله اسناد و مدارك غيرمنقول فرهنگي مي باشند كه از لحاظ مطالعات تاريخي و اجتماعي و در راه دستيافت به فرهنگ گذشته ملل مختلف از جايگاه ويژه اي برخوردار مي باشند.
اين آثار اسناد زنده اي مي باشند كه نوع انديشه و سبك و سياق زندگي گذشتگان را در خود نهفته دارند.
در اين ميان منازل و خانه هاي تاريخي و كهن بيش از ساير آثار در بررسي هاي اجتماعي مورد اهميت مي باشند زيرا اين دسته آثار معتبرترين اسناد در راه دستيافت به گذشته اجتماعي و ساختار فرهنگي نسلهاي گذشته اند. از جمله اين منازل در استان مركزي خانه تاريخي ميرزاعباسقلي خان اميرپنجه (خاندان ضيايي) در تفرش مي باشد كه در اواخر شهريورماه سال جاري در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
اين بنا كه از ساخته هاي دوره قاجاريه مي باشد ازمعدود منازل تاريخي است كه در شهر تفرش باقي مانده است. اين بنا منسوب به ميرزاعباسقلي خان اميرپنجه مي باشد كه در دوره قاجار نايب الحكومه محال فراهان بوده است.
تاريخ ساخت اين منزل كه در محله زاغرم تفرش واقع شده با استناد به اشعاري كه در سقف شاه نشين و نيز سقف طبقه اول بنا نگاشته شده، سال۱۲۸۶ ه.ق است. مدير ميراث فرهنگي استان مركزي گفت: اين منزل در اواخر مردادماه سال جاري با انتقال سند، توسط خاندان ضيايي به ميراث فرهنگي استان مركزي اهداگرديد.

يزد ـ الهه بهمن آبادي : مسجداميرچخماق يكي از قديمي ترين بناهاي استان يزد است . اما نماي چشمگير تكيه اميرچخماق در ضلع شرقي ميدان موجب شده بسياري از بازديدكنندگان ناآشنا، توجه چنداني به مسجد نداشته، حتي از تاريخي بودن آن بي خبر باشند.
اين مسجد كه به مسجد جامع نو معروف بوده ، درسال ۸۴۱ هجري قمري توسط اميرجلال الدين چخماق شامي وهمسرش «ستي فاطمه» بنا شده است .
«جلال الدين چخماق» كه از سرداران مقرب دستگاه تيموري بوده است ، درسال ۸۱۱ يا ۸۱۲ هجري قمري براي دومين بار وبه صورت دائم از طرف شاهرخ ميرزا، به حكومت يزد منصوب شد و تا سال ۸۵۰ هجري قمري بر يزد حكومت كرد او و همسرش سعي وافري در آباداني يزد داشتند و در نقاط مختلف اين شهر بناهاي متعددي بنا كردند كه «مسجدامير چخماق» ومجموعه آن يكي از آنهاست.
البته امروزه از مجموعه همراه مسجد اثري باقي نمانده اما آنطور كه در سند وقف نامه مسجد وكتب تاريخي ذكر شده اين مجموعه شامل مدرسه، خانقاه حمام ، حمام كاروانسرا، آب انبار، چاه آب سرد وباز بوده است. بايد توجه داشت كه آب انبار ۵بادگيري كه در ضلع شمالي ميدان و بازار حاجي قنبر كه در ضلع شرقي ميدان «پشت حسينيه» قرار دارند جزو مجموعه نبوده و در زمانهاي پس از حيات امير چخماق ساخته شده اند.
مسجد امير چخماق كه درحال حاضر در ضلع جنوبي ميدان شهدا واقع است ، در زمان ساخت ، خارج از محدوده قديم شهر و در كنار روستايي موسوم به دهوك واقع بوده است.
در قسمت جنوبي مسجد، شبستان قرار دارد كه شامل يك محوطه اصلي در وسط و دو راهرو در طرفين است. محوطه اصلي به وسيله دوغرفه از راهروهاجدا شده است. محراب شبستان ، از كاشي معرق با طاق مقرنس كاري است كه در وسط مقرنس كاري، گل مربعي از كاشي معرق وجود دارد و چهار بار عبارت «الله» ، «محمد» و «علي» به خط كوفي درآن نقش شده است . در محراب ، سنگ مرمر خوش تراشي نصب است كه در وسط آن نقش قنديل وگل وبوته نقر شده است . نقش قنديل ، سمبل پرتوافكني ونورپراكني وصعود به عالم بالا است و گل وبوته نشانه اي از زندگي و حيات وكنايه از زندگي جاودانه پس از مرگ است واشاره به مكاني دارد كه انسان از آن محل براثر اشتباه وخطا رانده شد كه حسرت بازگشت به آن مكان را دارد.
گنبد مسجد كه بر فراز شبستان قرار دارد، از نوع خميده و تركدار و با كاشي سبز رنگ پوشيده شده است بر دور گنبد عبارت «السلطان ظل الله» تكرار شده است.
دو شبستان زمستاني در قسمت شمال مسجد قرار دارند كه بوسيله راهروي ورودي مسجد از هم جدا شده اند. در دو طرف راهرو شبكه هاي ظريفي از كاشي معرق در پنجره ها نصب است در كرياس كه بين دو گرمخانه واقع است لوح سنگي وقف نامه اي به خط نسخ موجود است كه در تاريخ ۱۱۲۰ هـ.ق مسجد در ميدان دو سردر دارد كه سردر كوچكتر به گرمخانه سمت راست باز مي شود و بر در چوبي آن وقفنامه اي حك شده است كه تاريخ ۹۷۲ را دارد. سردر شرقي مسجد به سوي صحن باز مي شود و داراي كتيبه اي است از كاشي معرق كه از ديوار سمت راست سردر شروع شده و تا ديوار سمت چپ ادامه مي يابد كه خطاط آن محمد الحكيم است و به خط ثلث تاريخ ۸۴۱ را برخود دارد.
در برخي از قسمتهاي مسجد نقوشي وجود دارد كه هماهنگي آنها با بنا باعث مي شود تا بيننده در نگاه اول آنها را صرفاً تزئيني بينگارد اما با نگاهي عميق تر متوجه مي شويم كه اين اشكال و خطوط ، همگي آياتي از قرآن كريم، اسماي جلاله يا اسامي معصومين عليهم السلام هستند. به عنوان مثال در قسمت بالاي ورودي راهروهاي دو طرف شبستان كتيبه هايي موجود است.
بقعه ستي فاطمه:
ستي (بي بي ) فاطمه خاتون، همسر امير چخماق ، بانويي نيكوكار بوده است. مزار او در ضلع شمالي ميدان در كوچه شير اسدالله قرار دارد. بناي بقعه، اتاقي است با پوشش گنبدي شكل كه تيزه آن با كاشي سبز رنگ پوشيده شده است.
پوشش داخلي بنا از گچ است و مقداري كاشي معرق در مقرنس هاي آن به كار رفته است.
بازار حاجي قنبر:
اين بازار در سمت شرق ميدان (پشت تكيه) قرار دارد. سازنده آن «نظام الدين حاجي قنبر جهانشاهي» حاكم يزد در دوران جهانشاه قره قويونلو بوده است. او در سال ۸۶۱ هجري قمري اين بازار را بنا نموده است.
آب انبار پنج بادگيري
اين آب انبار كه به علت مجاورت بقعه ستي فاطمه به آب انبار ستي فاطمه نيز معروف است در دوره صفويه ساخته شده و در قسمت شمالي ميدان، كوچه شيخ اسدالله قرار دارد.
براي پي بردن به عظمت كار ساخت آب انبار كافي است بدانيم كه تنها براي ساخت مخزن اين آب انبار حدود هفت هزار متر مكعب خاك برداري شده است.
بادگير:
اين آب انبار داراي پنج بادگير هشت ضلعي است كه كار خنك كردن آب و تهويه مخزن را به منظور جلوگيري از فساد آب انجام مي دهند ارتفاع بادگيرها ۱۱‎/۱۵ متر است و هر بادگير شانزده عدد دريچه مكنده هوا دارد.
آب انبار تكيه:
اين آب انبار كه در زير تكيه قراردارد در دوران صفويه ساخته شده است و درب ورودي آن در يكي از غرفه هاي سمت چپ حسينيه واقع شده است.
شايان ذكر است كه بين اين آب انبار و آب انبار ستي فاطمه مسيري وجود دارد كه قرار است بعد از مرمت و مناسب سازي آن از اين مسير و دو آب انباري كه در دو انتهاي آن قراردارد به عنوان موزه آب استفاده شود.
نخل:
اسكلت چوبي عظيمي به شكل سرو و نمادي از تابوت امام حسين (ع) است هنوز هم در بعضي از محلات شهر يزد و شهرستانهاي استان مراسم نخل برداري برگزار مي شود. قبل از فراسيدن عاشورا به آذين بندي نخل مشغول مي شوند كه اين كار چند روز طول مي كشيد.
ابتدا بدنه نخل با پارچه سياهپوش مي شود و سپس روي پارچه سياه را در جلو و عقب آن با شمشير تزئين مي كردند به طوري كه صدها شمشير، قمه و خنجر برهنه روي آن مي آويختند.
روي شمشيرها تزئينات ديگري قرار مي گرفت از قبيل چند آيينه بزرگ، شال هاي ترمه، منگوله ها و دستمالهاي ابريشمي رنگي كه در مجموع هيبت خاصي به نخل مي داد. در عصر عاشورا ۲۰ نفر براي نواختن سنج و خواندن قرآن و مرثيه سوار نخل مي شدند و تعداد زيادي جوان قوي بنيه نخل را بردوش خود گرفته و چندين بار آن را از اين سو به آن سوي ميدان حمل مي كرده اند.
تاريخ ساخت نخل ميدان امير چخماق مشخص نيست اما لااقل ار سال ۱۲۲۹ هجري قمري موجود بوده است زيرا بر پارچه روپوش سياه آن تاريخ وقف بيست رجب ۱۲۲۹ نقش بسته است.
تكيه يا حسينيه امير چخماق:
اين بناي معظم كه بسياري يزد را به آن مي شناسند به سبك حسينيه هاي يزد ساخته شده است برخلاف تصور رايج و همين طور نام حسينيه (امير چخماق) اين بنا توسط امير چخماق ساخته نشده است.
بر كتيبه كوچكي كه به خط نسخ بر سقف غرفه وسط بنا نصب است سال ۱۲۹۶ هجري قمري به عنوان تاريخ ساخت حسينيه بيان شده است و محمدحسين و محمدحسن بنا به عنوان معماران آن معرفي شده اند اما بنابرنقلي اين تكيه در اواسط قرن ۱۳ هجري قمري و با هزينه حاجي ابوالقاسم رشتي تاجر معروف يزدي ساخته شده است براين اساس كتيبه مورد اشاره را مربوط به مناره هاي مسجد مي دانند كه بعدها به بنا اضافه شده اند. قسمت وسط بنا سه طبقه است و طرفين آن دوطبقه دارد برپايه دو ستون اصلي تكيه، حديث نبوي به خط كوفي بنايي و به رنگ لاجوردي نوشته شده است.

بجنورد ـ سيد حسين قدسي: دست اندركاران امور صنايع دستي معتقدند: چاروق دوزي هنر اصيل بجنورد كه قدمت آن به دوران قبل از ميلاد حضرت مسيح (ع) مي رسد، همچنان پا برجاست .
آنها مي گويند: توسعه و حمايت از اين هنر مي تواند حتي زمينه ارزآوري براي علاقه مندان جوياي كار شهرستان بجنورد را فراهم كند.
به اعتقاد اين افراد، توسعه و بازاريابي چاروق در خارج از كشور علاوه بر ارزآوري سبب تبادل فرهنگي بين خطه شمال خراسان و كشورهاي ديگر مي شود.
مولوي شاعر معروف ايراني در شعر «تو كجايي من شوم تا چاكرت ـ چارقت دوزم كنم شانه سرت» اشاره به وجود اين صنعت در زمان حضرت موسي (ع) دارد.
چاروق كه به گفته اساتيد آن از گذشته دور مورد استفاده انسان بوده نوعي پاپوش و يا كفش است كه براي توليد آن ذوق وسليقه اي همراه با صبر و حوصله نياز است.
مواد اوليه چاروق از چرم گوساله و گاو است كه به گفته اساتيد اين هنر علاوه بر بجنورددر شهرستانهاي ديگر تهيه مي شود.
يكي از اساتيدنمونه اين صنعت در بجنورد مي گويد، اين صنعت هيچ گونه ماشين آلات پيشرفته و يا سرمايه زياد نياز ندارد.
حسين محمد زاده كه به گفته خودش توليد چاروق را به عنوان اسباب بازي از دوران كودكي اش سرلوحه كار خودش قرار داده مي گويد، در توليد چاروق بويژه گلدوزي روي چاروق نياز به صبر و حوصله مي باشد.
وي مي گويد، اگر مسؤولان حمايتي از اين صنعت بكنند اشتغال فراوان بويژه براي زنان ايجاد مي شود.
محمد زاده كه براي بازاريابي توليدات خود در چند نمايشگاه بين المللي صنايع دستي شركت كرده مي گويد، كشورهاي خارجي زياد سفارش توليد چاروق را به من داده اند ولي بخاطر كمبود نقدينگي به موقع نتوانستم خواسته آنها را برآورده كنم.
او مي افزايد، حتي برخي از گردشگران خارجي در نمايشگاهها به من گفته اند كه براي آشنايي با توليدات اين هنر ظريف ايراني قصد مسافرت به زادگاه توليدكنندگان چاروق دارند. محمدزاده معتقد است «بخاطر همخواني فرهنگ تركمان و كشورهاي آسياي ميانه استفاده از چاروق زياد است».
اين هنرمند بجنوردي كه توليد چاروق را از پدران خود به ارث برده مي گويد، ارزش افزوده اين هنر صددرصد بوده و توليد آن برخلاف ساير صنايع بخاطر نياز نداشتن به دستگاههاي خارجي زودتر به دست مي آيد.
محمدزاده گفت: متأسفانه تاكنون از سوي هيچ ارگاني و يانهادي حمايت نشده ام.
او ميزان توليد چاروق در اين واحد كوچك را تنها به اندازه سفارشهاي نمايشگاههاي مختلف عنوان كرد.
وي گفت: هم اكنون سفارشي از يك نمايشگاه در اصفهان انجام شده و به همين منظور در حال برآورده كردن خواسته اين نمايشگاه مي باشيم.
محمدزاده افزود: مكاتبات زيادي براي احداث يك كارخانه كوچك چاروق دوزي در اين شهرستان انجام شده ولي متأسفانه با گذشت دوسال همچنان بي پاسخ مانده است.
وي مشكل عمده در اين زمينه را عدم واگذاري زمين از سوي دستگاههاي ذيربط ذكر كرد و گفت: اين در حاليست كه مجوز ساخت اين واحد از سوي مسؤولان استان اخذ شده است.
چاروق درگذشته يكي از اقلام جهيزيه نوعروسان شهرستان شمالي خراسان را تشكيل مي داد ولي اين رسم هم اكنون منسوخ شده است.
در اين صنعت اساتيد زيادي در شهرستانهاي شمالي خراسان مشغول كار بودند كه به گفته مسؤولان با آمدن دستگاههاي صنعتي بافت كفش اين صنعت دستي از رونق افتاده است.