علي اصغر رمضانپور
«ساختار اجتماعي و عملكرد واحدهاي جامعه در طراحي و برنامه ريزي جدي تلقي نگرديد. بنابراين با همه مردم آسيب ديده به يكسان رفتار شد. مسأله مربوط به نقش و مسؤوليت گروههاي اجتماعي مطرح نگرديد، زن به عنوان سازمانده خانه و تهيه كننده غذا كنار گذاشته شد. فرصت براي اعضاي فقير جامعه جهت ايفاي نقش رهبري از بين رفت. مردم آسيب ديده غيرفعال نبودند، ليكن اگر عوامل اجتماعي توسط سازمانهاي امداد مدنظر قرار مي گرفت مشاركت بيشتري در كارها انجام مي دادند.»
اين كلمات ترجمه عباراتي از گزارش دكتر ژاله شادي طلب از مطالعه اي است كه بر روي نقش تحركات اجتماعي در هنگام وقوع بلاياي طبيعي در بستر شرايط اجتماعي پس از زلزله منجيل و رودبار انجام گرفت. ژاله شادي طلب علاوه بر آنكه پژوهشگري پيگير در اين زمينه بود از فعالان اجتماعي و فرهنگي بودكه آن روزها درباره جنبه هاي اجتماعي زلزله در ايران ـ آنچه كه آن را دانش جديد «جامعه شناسي بلا» مي ناميد ـ بسيار كوشيد. اين نمونه را آوردم تا نيازي به توضيح نباشد كه چرا بسياري از پژوهشگران و اهل فرهنگ درباره جنبه هاي اجتماعي و فرهنگي «روز بم » از سر نااميدي سخن مي گويند . شايد سودي در تكرار آنچه بارها گفته اند نمي بينند.
توجه پژوهشگران ما هم در آن روزها و هم اين روزها به جنبه هاي اجتماعي و فرهنگي حوادثي كه هنوز هم با رهيافتي نادرست آن را «حوادث غيرمترقبه» مي خوانيم، ضروري بوده و هست اما من مي خواهم به زمينه اجتماعي و فرهنگي عدم ادراك اين موضوع در بدنه تصميم گيري جامعه و نزد بخش بوروكراتيك سازماندهي اجتماعي اشاره كنم. بدين منظور پيش از «جامعه شناسي بلا» بايد از «فرهنگ بلا» سخن گفت. فرهنگ ديرپايي كه تن به بلا سپردن از آموزه هاي آن است.
يك نمونه تاريخي كه خواندن دوباره آن خالي از لطف نيست، نگاه ناصرخسرو در سفرنامه اش به زلزله تبريز و شعر نيكوي قطران شاعر قرن پنجم هجري است: «بيستم صفر سنه ثمان و ثلاثين و اربعمائه (۴۳۸ هـ.ق) به شهر تبريز رسيدم ـ و آن پنجم شهريور ماه قديم بود ـ و آن شهر قصبه آذربايجان است، شهري آبادان. طول و عرضش به گام پيمودم، هر يك هزار و چهارصد بود و پادشاه ولايت آذربايجان را چنين ذكر مي كردند.
در خطبه…
مرا حكايت كردند كه بدين شهر زلزله افتاد، شب پنجشنبه هفدهم ربيع الاول سنه اربع و ثلاثين و اربعمائه (۴۳۴ هـ . ق) و در ايام مسترقه بود پس از نماز خفتن. بعضي از شهر خراب شده بود و بعضي ديگر را آسيبي نرسيده بود و گفتند چهل هزارآدمي هلاك شده بودند و در تبريز قطران نام شاعري را ديدم شعري نكو مي گفت…» شعر ابومنصور قطران عضدي تبريزي، كه بهتر است از نقل پاره پاره آن در اين مجال درگذريم سراسر يادآور نوع مواجهه فرهنگي خاص با پديده اي مكرر در تاريخ ماست. مزيد اطمينان بنگريد به آثار فرهنگي ديگري كه درباره زلزله هاي ديگر نوشته شده است. نظير شرح «سيدظهيرالدين بن سيدنصيرالدين مرعشي» مورخ تاريخ گيلان و ديلمستان درباره زلزله كه در ۸۹۰ هجري قمري درگيلان و از قضا در همين رودبار رخ داده است و بسيارند از اين دست.
همه اين آثار منظر ناظران فرهنگي تن سپرده به فرهنگ بلا را نشان مي دهد. همه حوادث به سرعت به نشانه اي براي عبرت بدل مي شوند و نشانه شناسي كلامي، عرفاني، افسانه اي و فولكلوريك به سرعت آن را به فضاي انتزاعي و دروني سوق مي دهد كه التيام بخش گذشته هاست. اين امر نشان دهنده آن است كه فرهنگ بلا در يك فرآيند تاريخي و با پس زمينه اي از كاركردهاي اجتماعي و رواني و فكري و تعميق و بسط و توسعه يافته است. تا جايي كه چون هوايي كه در آن نفس مي كشيم و يا همچون دريايي كه در آن غرقه مي شويم ما را فراگرفته است.
فهم درست زلزله به مثابه پديده اي طبيعي و در عين حال اجتماعي و فرهنگي نيازمند هندسه ذهني جديدي است كه جايگاه مفاهيم شكل گرفته در «تاريخ فرهنگي بلا» را مورد بازنگري قرارمي دهد.
پانوشت:
* مقاله ژاله شادي طلب را به همراه نمونه هايي از تاريخ فرهنگي بلا در مجموعه مقالاتي يافتم كه در سال ۱۳۷۹ به كوشش مهندس جواد فريد درباره زلزله ۳۱ خردادماه ۱۳۶۹ منجيل و رودبار توسط انتشارات نعمتي منتشر شده است.
متأسفانه اين تلاش ارزشمند سازمان نظام مهندسي استان آذربايجان شرقي و مهندس جواد فريد آنچنان كه بايد به كار تأمل گرفته نشد. بم شاهد آن است.

گروه اجتماعي ـ وزير علوم، تحقيقات و فناوري، جلوگيري از مهاجرت نخبگان و رسيدن جايگاه بالاي علمي را از راه برقراري نظام تقاضامحور در توسعه علمي امكانپذير دانست.
به گزارش ايرنا، دكتر جعفر توفيقي در چهل و هشتمين نشست رؤساي دانشگاهها و مراكز علمي تحقيقاتي كشور در اهواز ضمن بيان اين مطلب گفت: براي عبور به يك برنامه توسعه اي مبتني بر دانايي دولت، صنعت و دانشگاه بايد نقش خود را مجدداً تعريف كنند و خوشبختانه امروز به تدريج شاهد بازتعريف دولت از نقش خود هستيم.
وزير علوم اظهار داشت: استقلال سازماني و اختيارات بالاتر سازماني لازمه نخست مديريت تحول محوري است، اكنون دولت بتدريج پاي خود را از سلطه مطلق بر صنعت و بنگاههاي علمي و اقتصادي فرا مي كشد و اين نويد خوبي براي حاكميت مديريت تحول و طراحي يك نظام تقاضامحوري است. وي گفت: دانشگاه بايد خود را جزئي از نظام اجتماعي قلمداد كند و نقش تعاملي، پيوسته و مشخصي با ساير اجزاي نظام اجتماعي براي خود قائل شود.
وزير علوم، تحقيقات و فناوري گفت: شعار برنامه چهارم توسعه مبتني بر دانايي است و اين مهمترين كليدواژه به كار رفته در توسعه كشور است كه بايد نهادينه شود، به اين معنا كه برنامه هاي توسعه كشور در پي طلب تخصص و دانش و نتايج پژوهشي باشد. وي خاطرنشان كرد: مهمترين كليدواژه مديران نظام علمي، مديريت تحول است كه بايد مورد تأكيد قرار گيرد. وزير علوم تصريح كرد: نظام آموزشي ما در مرحله تحول بسيار مهمي قرار دارد كه متناسب با اين تحول بايد در مديريت اين بخش نيز تحول صورت گيرد و ديدگاهها و باورهاي مديران متحول شود.
دكتر توفيقي با تأكيد بر ضرورت حاكميت رويكرد تقاضامحوري در مراكز آموزش عالي كشور گفت: در يك نظام تقاضامحور مأموريتها بر اساس نيازهاي بيروني تعريف مي شود و اين نيازها تنها در حيطه اشتغال خلاصه نمي شود، بلكه منظور كليه نيازهاي حياتي كامل و پايدار يك جامعه است و رقابت پذيري و استانداردسازي از مؤلفه هاي كليدي در محيط و رويكرد تقاضامحور است.

گروه اجتماعي: با گذشت يك هفته از اجراي طرح پيام «كمك به بم» از سوي «يونيسف» وابسته به سازمان ملل و بخش خبري شبكه پنجم تلويزيون ايتاليا، تاكنون حدود دو ميليون يورو جمع آوري شده است.
به گزارش ديروز شبكه پنجم تلويزيون ايتاليا وابسته به گروه خصوصي«مدياست»، وجوه جمع آوري شده در اين طرح در چارچوب كمكهاي بين المللي براي تأمين نيازهاي بازماندگان زلزله هزينه خواهد شد.

گروه اجتماعي ـ يك استاد زلزله دانشگاه تهران گفت: آثار شكستگي تأييد شده در گسل هاي تهران نشان مي دهد به طور قطع زلزله اي بزرگ تا چند سال آينده به بزرگي بيش از ۶ ريشتر در راه است.
دكتر «بهرام عكاشه» استاد زلزله شناسي مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران كه پس از انقلاب اسلامي و حتي پيش از آن موافق طرح انتقال پايتخت بوده است، در گفت و گو با خبرنگار اجتماعي «ايران» اظهار داشت:« بايد منتظر وقوع زلزله با احتمال ۹۰ درصد باشيم، اين رويداد ممكن است ۱۰ ، ۲۰ ، ۵۰ سال ديگر و حتي زودتر اتفاق افتد.»
به گفته عكاشه در منطقه شميرانات تهران، دست كم ۴۰ زلزله بزرگ در تاريخ دوهزار ساله منطقه البرز مركزي روي داده است، پس احتمال وقوع دوباره آن وجود دارد.
۱۷۰سال پيش نيز در منطقه شرق تهران، زلزله اي با بزرگي بيش از ۷ ريشتر اتقاق افتاده است. برخلاف اظهار نظرهاي ارائه شده در باره خطرناك بودن بيشتر گسل ري، عكاشه گفت: «مناطق شمالي تهران به دليل وجود گسل به طول ۷۵ كيلومتر از لواسانات تا كن، كرج و هشتگرد، شيب زياد، به علاوه ۷۰ تا ۸۰ شكستگي فرعي ديگر به موازات گسل، با خطر بيشتر مواجه است به طوري كه در اين منطقه پتانسيل وقوع زلزله ۷ ريشتري يا بيشتر از آن وجوددارد. اما اين پتانسيل در گسل ري ۶‎/۵ ريشتر بيشتر نيست.»
استادزلزله شناسي دانشگاه تهران، با توجه به شرايط پايتخت، اين شهر را يك روستاي توسعه يافته بيان كرد كه در مناطق جنوبي و حتي شميرانات به دليل كوچه پس كوچه هاي چند شاخه امكان امداد رساني به مردم وجود ندارد.
وي عاقلانه ترين كار را در شرايط فعلي، انتقال پايتخت به مناطق مركزي و امن تر ايران عنوان كرد.
انتقال تهران به كدام منطقه؟
نقشه پهنه بندي زلزله در ايران نشان مي دهد، جز مناطق كويري مركزي مانند لوت و نمك و بخشي از استان خوزستان، در ساير نقاط ايران خطر وقوع زلزله بسيار زياد، زياد و متوسط ارزيابي مي شود.
در اين ميان استان هاي سمنان و اصفهان (منطقه دليجان) كه به عنوان گزينه هاي جايگزين تهران مطرح شده اند مانند بم در منطقه «خطر زياد» قرار دارند.
تهران به همراه چندين شهر ديگر از جمله كرج، آبيك، قزوين، رودبار، خلخال، سراب، تبريز، مرند و خوي بر روي نواري قرار دارند كه روي آن منطقه زلزله خيز با «خطر بسيار زياد» عنوان شده است.
اين در حالي است كه در ايران تنها ۵۰پايگاه ثبت لرزه زمين وجود دارد.
به گزارش خبرنگار «ايران»، از سال۱۳۳۵ كه نخستين پايگاه ثبت زلزله در اميرآباد شمالي تهران توسط كارشناسان آمريكايي تأسيس شده تا كنون ۵۰پايگاه ديگر ايجاد شده در حالي كه به گفته عكاشه براي سنجش دقيق دست كم به ۵۰۰پايگاه نياز است.
در اين ۵۰ پايگاه موجود نيز به اعتقاد عكاشه نيروهاي متخصص به اندازه كافي وجود ندارد تا به طور دقيق لرزه ها را گزارش كنند. به طوري كه درباره زلزله بم آمارهاي مختلف ارائه شده است. عكاشه در اين باره گفت: «به دليل دقت و سنجش دقيق به آمار كشور آمريكا كه زلزله را ۶‎/۷ ريشتر اعلام كرد، بيشتر مي توان اعتماد كرد. چون از يك پايگاه ما دو كارشناس زلزله، ارقام متفاوت اعلام كرده اند.»
استاد دانشگاه تهران درباره اينكه ثبت پيش لرزه ها مانند آنچه در بم اتفاق افتاد، چه اندازه مي تواند به پيش بيني زلزله كمك كند، گفت: «اگر ۵۰۰پايگاه داشتيم مي توانستيم لرزه هاي يك ريشتري را نيز ثبت كنيم. هدف از اين دستگاهها فقط تشخيص وقوع زلزله نيست. مي توان در ساخت و ساز از اينها استفاده كرد و نقاط پرخطر يا فعال شده را تشخيص داد. حتي فرمانداري ها و استانداريها مي توانند بدون نگران كردن مردم در صورت وقوع پيش لرزه هايي مانند بم، در حالت آماده باش بمانند.»
با همه اينها بنابر اظهارات عكاشه زلزله هاي بزرگ ۲۰نشانه دارند كه مردم محلي مي توانند متوجه شوند.
هر زلزله كه در پوسته زمين روي مي دهد، صددرصد پيش لرزه خواهد داشت. پيش لرزه ها، گرم شدن آب چاه، صداي حيوانات، تغيير شيب زمين و تغيير املاح آب چاه از اين علائم است.
«با توجه به امكانات كم و وسعت پهنه زلزله خيزي ايران، تهران را مي توان به كجا منتقل كرد كه خطر كمتري داشته باشد. مگر نه اينكه بم در منطقه «خطرزياد» بود نه بسيار زياد؟ »
عكاشه در پاسخ به اين ترديدها گفت: «امكان مقاوم سازي تهران با اين ويژگيهاي روستاشهري وجود ندارد. هرچندسالها پيش در جلسه اي با رئيس جمهور وقت و آقاي روحاني كه دوباره بحث انتقال تهران را مطرح كرده اند، گزينه هاي ديگري نيز پيشنهاد داده بودم.»
به اعتقاد عكاشه دست كم مي توان پايگاه و قدرت سياسي تهران را به منطقه اي ديگر با ساخت ساختمانهاي اصولي منتقل كرد تا در صورت وقوع بحران، مديريت و هدايت نيروها قفل نشود.
پيشنهاد ديگر عكاشه مقاوم سازي ساختمانهاي اصلي شهر مانند بيمارستانها، آتش نشاني و خانه هاي مسؤولان بوده است

گروه اجتماعي : اعضاي فراكسيون زنان مجلس شوراي اسلامي ، براي حل مسأله ديه زنان بزودي با علما و مقامات عالي رتبه كشور ديدار مي كنند.
فاطمه راكعي نايب رئيس كميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي ، دراين خصوص به «ايسنا» گفت : درخواست اين ديدار را مطرح كرده ايم وزمان آن بزودي مشخص خواهد شد.
وي هم چنين از تلاشهاي درحال انجام براي روشن شدن وضعيت زنان براي نامزدي رياست جمهوري گفت : در ارتباط با مسأله رياست جمهوري زنان تلاشهايي را آغاز كرده ايم ونظرات علما وحقوقدانها را دراين باره گردآوري مي كنيم.
درنهايت هم طي مكاتبه اي از شوراي نگهبان خواهيم خواست كه اين مسأله را روشن كنند كه منظور از رجال سياسي چيست.
راكعي ادامه داد: فراكسيون زنان طي سؤال وتذكري كه بزودي در صحن علني قرائت خواهد شد، از دكتر توفيقي وزير علوم، تحقيقات وفناوري درخواست خواهيم كرد كه هرچه سريعتر به مسأله حمله به اجتماع قانوني دانشجويان دانشگاه الزهرا و درخواست صريح رئيس اين دانشگاه دراين باره، رسيدگي كنند.

گروه اجتماعي: مجلس شوراي اسلامي در ادامه رسيدگي به طرح اصلاح موادي از قانون خدمت نظام وظيفه عمومي ميزان حق معافيت اختياري فارغ التحصيلان ليسانس به بالاي دانشگاهها را تصويب كرد.
به گزارش خبرنگار «ايران» مجلس روز سه شنبه قانوني تصويب كرد كه براساس آن خدمت سربازي براي فارغ التحصيلان ليسانس به بالا ي دانشگاهها اختياري مي شود بطوري كه كه مشمولان فارغ التحصيلان از بين خدمت سربازي يا پرداخت حق معافيت مي توانند يكي را انتخاب كنند.
بر همين اساس ديروز مجلس مبلغ حق معافيت فارغ التحصيلان را به شرح ۷۵۰ هزار تومان، براي فارغ التحصيلان ليسانس، يك ميليون تومان براي فارغ التحصيلان فوق ليسانس و ۱‎/۵ ميليون تومان براي فارغ التحصيلان دكترا تعيين كرد.
با مصوبه ديروز فارغ التحصيلاني كه نخواهند دوران خدمت سربازي را سپري كنند پس از گذراندن دوره آموزش عمومي و پرداخت حق معافيت كارت پايان خدمت دريافت مي كنند.
مجلس همچنين تصويب كرد مشموليني كه از خدمت نظام وظيفه عمومي معاف مي شوند به استثناي معاف شدگان خانواده شهدا، ايثارگران و همچنين افرادي كه به دليل بيماري يا نقص عضو قادر به انجام كاري نيستند به تشخيص شوراي پزشكي بايد ۳۰۰ هزار تومان حق معافيت پرداخت كنند.
رسيدگي به اين طرح در جلسه ديروز پايان يافت وبراي اعلام نظر شوراي نگهبان به اين شورا ابلاغ شد. شوراي نگهبان برابر با قانون حداكثر ۲۰ روز فرصت براي اعلام نظر دارد. كاهش مدت زمان خدمت سربازي به ۱۸ ماه، محروميت نيروي انتظامي از داشتن كادر وظيفه و اختياري شدن خدمت براي فارغ التحصيلان دانشگاهها از جمله مواد مهم اصلاحيه مجلس بود.
* تعيين مدت سربازي امري حكومتي است
پس از تصويب اين قانون كه با مخالفت وزير دفاع نيز روبرو شد مديرمشمولان ستاد كل نيروهاي مسلح گفت: مدت دوره سربازي امري حكومتي و براي تقويت بنيه نظام لازم است. سردار كمالي در گفت وگو با «ايسنا» افزود: مصوبه «اصلاح قانون نظام وظيفه» نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، ماهانه ۳۱ ميليارد و ۸۹۵ هزارتومان بار مالي براي دولت خواهد داشت.
وي در توضيح اين مطلب گفت: سالانه ۴۰ هزار مشمول ليسانس به خدمت فراخوانده مي شوند. درصورتي كه براساس مصوبه نمايندگان مجلس، از هر مشمول ليسانس معاف شده ۷۰۰ هزارتومان دريافت شود، از اين رقم ۳۰۰ هزارتومان صرف هزينه هاي دوره آموزشي شده و تنها ۴۰۰ هزارتومان باقي مي ماند كه اين در برابر بار مالي تحميلي بر دولت به ازاي معافيت هر مشمول ليسانس بسيار ناچيز است. بنابراين فروش سربازي به هيچ وجه جبران كننده اين خسارت مالي نخواهد بود.
مديرمشمولان ستاد كل نيروهاي مسلح تصريح كرد: تعداد مشمولان با مصوبه نمايندگان مجلس درخصوص نظام وظيفه به حداقل رسيده و اين علاوه بر آثار سوء اجتماعي نظير تبعيض، تشديد فشار فقر بر محرومان، تضعيف روحيه سربازان فراخوانده شده به خدمت به دليل احساس متفاوت بودن با كساني كه قادر به خريد سربازي بوده اند و … تضعيف بنيه دفاعي نظام را به دنبال دارد.
وي «امنيت» را مقوله اي حساس خواند و گفت:آيا مي توان براي نشاندن لبخند رضايت بر لب قشري از جامعه، مصلحت عمومي را ناديده گرفت؛ يا مي توان پذيرفت به خاطر رضايت عده اي، ماليات گيري از مردم لغو شود.
مدير مشمولان ستاد كل نيروهاي مسلح در پايان احتمال تصويب مصوبه نمايندگان مجلس شوراي اسلامي در شوراي نگهبان را كمتر از ۱۰ درصد اعلام كرد.
* طرح هيأت منصفه براي بار ششم به شوراي نگهبان رفت
طرح تشكيل هيأت منصفه كه تاكنون پنج بار از سوي شوراي نگهبان رد شده است ديروز با انجام اصلاحاتي در مجلس براي بار ششم به شوراي نگهبان رفت.
طرح تشكيل هيأت منصفه برابر با اصل ۱۶۴ قانون اساسي تنظيم و در مجلس تصويب شده است بنابراين قانون محاكم سياسي و مطبوعاتي بايد علني و با حضور هيأت منصفه برگزار شود.
انتخابي شدن هيأت منصفه و تغيير تركيب اين هيأت از جمله موارد مهم اين طرح است.

گروه اجتماعي ـ« يونيسف» صندوق حمايت از كودكان سازمان ملل دراطلاعيه اي اعلام كرد: ۱۲ هزار كودك بر اثر زلزله بم كشته شده اند.
دارمين پرسونازسخنگوي يونيسف از مقر سازمان ملل در ژنو گفت: براساس شمارش يونيسف ۱۸۰۰ نفر از كودكان شهر بم پدرومادر و ۵۰۰۰ نفر ديگر نيز يكي از والدين خود را از دست داده اند.
به گفته وي هم اكنون فقط ۲۵ هزار نفر در شهر بم، يك چهارم جمعيت شهر، باقي مانده اند و بقيه يا كشته شده و يا شهر را ترك كرده اند .
وي افزود: ۱۸ هزار خانه در ۲۵۰ روستا به كلي منهدم شده است.
اين سخنگوي يونيسف گفت: تيم ۱۲ نفره بين المللي يونيسف دو مأموريت ارزيابي از وضعيت كودكان را انجام داده است.
وي مهمترين نيازهاي كودكان را مواد غذايي، آب آشاميدني و سرپناه اعلام كرد.
بر اساس اين اطلاعيه كاترين برتيني مدير اجرايي برنامه جهاني غذا اعلام كرد كه اين نهاد وابسته به سازمان ملل به ۱۰۰ هزار نفر از مردم منطقه بين سه ماه تا شش ماه كمك خواهد كرد.
بر اساس آمارهاي يونسكو حدود ۷۰ درصد از مراكز آموزشي و فرهنگي شهر بم منهدم شده و كارشناسان يونسكو روز سه شنبه جلسه اي را در پاريس براي بازسازي اماكن آموزشي و فرهنگي اين شهر برگزار كردند.