Iran Newspaper

مجيد نعمت اللهي
گزارشي كه در پي مي آيد، در آذرماه سال جاري و پس از برگزاري نهمين كنفرانس بين المللي
مطالعه و حفاظت معماري خشتي جهان در يزد به وسيله خبرنگار «ايران» در كرمان تهيه شده بود.
چاپ اين گزارش به سبب تراكم اخبار مربوط به كنفرانس به تعويق افتاد
و بعد از آن ترجيح داده شد كه ابتدا گزارش ديگري از وضعيت مرمت ارگ بم به چاپ رسد
كه آن نيز محصول تلاش خبرنگار«ايران» در كرمان بود.
متأسفانه ۸ روز پس از چاپ گزارش مزبور زلزله بم اتفاق افتاد و ارگ تاريخي اين شهر موجوديت خود را از دست داد. اينك گزارش مربوطه كه حاوي اطلاعات درخوري از وضعيت ارگ بم پيش از زلزله است
از نظر خوانندگان محترم مي گذرد؛ با اميد به اينكه روزي ارگ بم دوباره مناظر دلنواز خود را
در برابر چشم مردمان بگسترد.
همگام با حافظان بناهاي خشتي جهان در ارگ
گروهي از مهمانان ويژه نهمين كنفرانس بين المللي مطالعه و حفاظت معماري خشتي كه با همكاري سازمان يونسكو و شوراي بين المللي بناها و محوطه هاي تاريخي (ايكوموس) در يزد برگزار شده بود و به همراه رئيس بخش ميراث فرهنگي يونسكو به شهر بم سفر كرده بودند تا از نزديك نه برج و بارويي تاريخي كه شهري پر از رمز و راز را به تماشا بنشينند، خود را به اين گروه كه با آگاهي كامل نسبت به ارزشهاي معماري خشتي به قديمي ترين و بزرگترين بناي خشت و گل جهان قدم گذاشته بودند رسانديم و همسفر با آنها در گذر از كوچه ها و (ساباط) هاي ارگ بم تاريخ چند هزار ساله ارگ را ورق زديم. پس از عبور از سردر ورودي اصلي ارگ طياري مدير پروژه ارگ بم، گذشته ارگ را اينگونه مرور كرد: «ارگ تاريخي بم در حقيقت شهر قديم بم است كه در طول تاريخ پررمز و راز خود بارها مورد هجوم قرارگرفته است و آنچه موجب شهرت ارگ در سده هاي اخير شده روايت پناه بردن لطفعلي خان زند به اين قلعه است كه به حكايت غم انگيز دستگيري وي و قتل عام مردم كرمان مي انجامد.
اين بنا كه با حدود ۲۰۰هزار مترمربع وسعت در سال ۱۳۴۵ به شماره ۵۱۹ در فهرست آثار تاريخي كشور به ثبت رسيده تا اواسط قرن سيزدهم مسكوني بوده است در اين زمان و پس از فراهم آمدن امنيت نسبي در منطقه و به علت فرسوده شدن بافت ساختماني ارگ تدريجاً مردم اين قلعه را ترك كردند و در خارج از آن شهر جديد بم را به وجود آوردند. بازسازي بخشهايي از حصار غربي ارگ و لايروبي چاه قلعه حكومتي آخرين تغييراتي است كه قبل از متروك شدن ارگ بم به وسيله عباسقلي خان جواشير در سالهاي ۱۲۵۷ تا ۱۲۵۹ در اين بنا صورت گرفته است. در دوره حكومت قاجار و پهلوي اول، اين بنا از تخريب حفاظت شد، اما پس از تبعيد رضا شاه در سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ كه حفاظت از ارگ به ميراث فرهنگي واگذار گرديد اين شهر كاملاً متروك شد و بيشترين تخريب درفاصله همين سالها صورت گرفت. در اين مدت خاك برخي خانه هاي قديمي پس از تخريب به وسيله كشاورزان به عنوان كود در مزارع و باغها مورد استفاده قرارگرفت. بلديه بم (شهرداري قديم) به فروش خاك قديمي ارگ اقدام كرد، مصالحي نظير آجر، سنگ و كاشي كه امكان استفاده مجدد از آنها وجود داشت از ارگ خارج شد و حمامهاي عمومي ارگ در سال ۱۳۳۰ براي ساخت خانه اي در خارج از ارگ تخريب شد، اين بنا از سال ۱۳۵۰ در حفاظت كامل سازمان ملي حفاظت آثار باستاني قرارگرفت و از سال ۱۳۵۱ اعتبار اندكي براي تعمير و حفاظت اين بنا اختصاص يافت.
گشت و گذارمان در ارگ آغاز مي شود، همسفران خارجي آنچنان با دقت حصارها، برجها و خشتها را مي بينند كه گويي براي ديدن، چشمهاي بيشتري را طلب مي كنند. حصارها آنقدر ضخامت دارند كه باوجود فرسايش هنوز استوارند و تنها در برخي قسمتها به دليل بارندگي از قسمت بالا كمي فروريخته اند.
در اولين كارگاه مرمت پيرمردي سرگرم خشت زدن است. خود را علي فرج زاده و ۸۰ ساله معرفي مي كند، ۱۱ سال است كه براي مرمت ارگ، خشت درست مي كند، دوربين هاي گردشگران خارجي به كار مي افتد تا تصوير پيرمرد را به كشور خود ببرند، پيرمرد مي گويد: هر روز ۱۰۰ خشت مي زنم و بابت هر خشت ۱۰ تومان اجرت مي گيرم. به صحن مسجد ارگ پا مي گذاريم، ايوانهايي متعدد در مسجد بازسازي شده و مأذنه مسجد و كفپوش آن در حال بازسازي است، مناره هاي مسجد نيز درگذشته فروريخته است، ۲ ايوان بزرگ مسجد و گچبري زيباي محراب متعلق به دوره صفويه است و قبل از اسلام در محوطه مسجد چند كاخ وجود داشته است.
از درپشتي مسجد خارج مي شويم و در امتداد كوچه هايي كه حالا ديگر خبري از مأموران حكومتي و سربازهاي زره پوش در آنها نيست پيش مي رويم، تمام كوچه ها سنگفرش تازه اي دارند. از ورودي پشت به يكي از خانه هاي اعيان نشين متعلق به دوره زنديه پامي گذاريم، از راهرويي نسبتاً كوتاه مي گذريم و به خانه اي وسيع مي رسيم. يك طرف خانه زمستاني و سمت ديگر تابستاني و آفتابگير بوده است، اتاقهاي وسيع، حمام اختصاصي كه خزينه آب سرد و گرم و جاكفشي مخصوص دارد، اصطبلي بزرگ و زيرزمين بخشهاي اصلي اين خانه هستند. بخش ديگر اين خانه اتاقي است كه براساس آنچه متداول است به آن «هشتي» مي گويند اما راهنماي گروه اعتقاد دارد در مورد اين بناها اين واژه هاي «هشتي» است كه به معناي اتاق انتظار است.
به گفته مدير پروژه ارگ، پلان تمام خانه ها و برش و نماي خانه هاي وسيع تر تهيه شده است. زورخانه ارگ كه سقفي گنبدي دارد گودي دارد كه وسعت زيادي ندارد. در گوشه اي از كف زورخانه مقبره اي است كه راهنماي گروه در مورد آن مي گويد: اين زورخانه قبل از صفويه آرامگاه يكي از افراد مشهور شهر بوده كه بعدها با نبش قبر از اين مكان انتقال مي يابد.
مرمت زورخانه به دليل احتمال كشف گورهاي ديگر در آن موكول به زماني شده است كه تحقيقات باستانشناسي آن كامل شود. ميدان تكيه و ميدان اصلي شهر محل تجمع مردم بوده است، عزاداريها نيز در اين ميدان وسيع برپا مي شود. در اين ميدان كه مرمت آن به پايان رسيده در روزهاي غيرتعطيل بازار برپا بوده است.
محله كوچه هاي سرپوشيده (ساباط) به يهوديها تعلق داشته است. يكي از خانه هاي (ساباط) كاملاً بازسازي شده است. اين خانه ۲ طبقه حياطي نسبتاً بزرگ دارد و حوض آبي با ۲ باغچه در دو طرف آن. اكثر خانه هاي يهوديها در اين محدوده از ارگ راههاي كوچكي براي خروج مخفيانه از خانه دارد كه به خانه هاي همجوار ختم مي شود و براي استفاده در مواقع اضطراري در نظر گرفته شده است. راهنماي گروه مي گويد: به جز منطقه يهودي نشين شهر كه به منطقه حاكم نشين نزديك است بخش كوچكي از شهر متعلق به زرتشتي ها و مابقي شهر مسلمان نشين بوده است. به منطقه حاكم نشين مي رسيم كه كاملاً بر شهر تسلط دارد اين منطقه حصاري جداگانه با چندين برج استوار دارد و دروازه ديگري كه آن را از شهر جدا مي كند. باتوجه به اينكه اكثر خانه هاي شهر ۲ طبقه است و در قديم هر خانواده تنها در يك اتاق زندگي مي كرده اند، احتمال داده مي شود در مقطعي حداقل ۱۲ هزار نفر ساكن ارگ بم بوده اند. منطقه حاكم نشين بر بلنداي صخره ها بنا شده است. در ابتداي ورود به اين محدوده اصطبل بزرگ حكومتي است در اطراف ميداني كه در وسط آن آب انبار زيبايي قراردارد.
هرچه بيشتر مي رويم از سطح زمين فاصله مي گيريم و به سربازخانه مي رسيم. سربازخانه محلي است كه براي استراحت سربازها ساخته شده و درگوشه حياط سربازخانه محلي براي تنبيه سربازها درنظرگرفته شده است.
بالاترين حصار محدوده حاكم نشين متعلق به هزاره اول تا دوم قبل از ميلاداست تا ارتفاع ۵متري آن سنگي و بالاتر از آن خشتي است.
تابه حال هيچ تحقيقات باستان شناسي دراين محل صورت نگرفته و بعد از اسلام اين حصار به عنوان كهندژ كاربري خود را ازدست داده است.
از بالاي آخرين حصار مي توان براحتي تمام شهر جديد بم كه در لابه لاي نخلستانهاي متراكم ناپديدشده است را به نظاره نشست.
تمام بادگيرهاي زيباي شهر كه تعدادشان هم نسبتاً زياداست مرمت شده اند.
كفيابي مسيرها اولين كاري است كه درمنطقه حاكم نشين انجام شده، حالا بي هيچ ترس و واهمه اي در بلندترين نقطه ارگ و درساختمان چهارفصل حاكم هستيم و حاكم نيست كه بپرسد چگونه واردشده ايم و ازچه كسي اجازه گرفته ايم و به بندمان بكشد. خانه حاكم بر رودخانه فصلي و تمام فضاهاي اطراف تسلط دارد. حمام حاكم بسياربزرگ است و برجي ديده باني همجوار ساختمان چهارفصل حاكم است كه از بالاي ان تا دور دستها ديدني است.
منطقه باستاني ارگ بسيارفراتر از منطقه تاريخي ارگ است، ديوارهايي در دوردست ديده مي شود كه روزگاري حصارهاي آخر ارگ بوده اند و در گذر زمان فروريخته اند.
از فرصت استفاده مي كنيم و با همسفران خارجي درخنكاي ساختمان چهارفصل حاكم به گفت وگو مي نشينيم.
«كريستين ملنهارت» رئيس بخش ميراث فرهنگي يونسكو درمورد ارگ مي گويد: ارگ بم از بناهاي تاريخي فوق العاده است و ميزان مرمت نشانه فعاليت زياد ميراث فرهنگي دراين اثر است. وي از ارگ بم به دليل وسعت و بزرگي، حفاظت و مرمت مطلوب و وجود نشانه هاي زندگي ادوار مختلف تاريخي به عنوان يك استثنا يادمي كند و مي گويد: ارگ بم براي ثبت در فهرست آثار جهاني پيشنهادشده است كه به نظرمن احتمال موافقت با آن زياد است چرا كه اين مجموعه ارزشها و ملاكهاي يك اثر جهاني را دارد.
«آر.چي.وال» اسكاتلندي يكي ديگر از شركت كننده هاي آزاد كنگره يزد و از كارشناسان معماري بناهاي خشتي كه به گفته خودش برخلاف آثار تاريخي شهداد و سايرمناطق استان كرمان كه از آنها بازديد كرده از مشاهده آنچه به عنوان مرمت و بازسازي درارگ بم صورت پذيرفته هيجان زده نشده است با دقت به بخشهايي از ديوارهاي خشتي و بازسازيها اشاره مي كند و مي گويد: اصل بنا در بيشتر قسمتها به صورت چينه اي بوده و از كاه نيز در ديوارها استفاده شده ولي درمرمت به اين موارد توجه نشده است.
وي به بلندي يكي از برجهاي منطقه حاكم نشين ارگ كه بازسازي شده است، اشاره مي كند و با نارضايتي مي گويد: مرمت در بيشتر قسمتها شبيه جراحي پلاستيك است و به اشتباه تمام اين قسمتها به صورت كاملاً صاف و يكسان مرمت شده درحالي كه اصل بنا فرورفتگيها و برجستگيهايي داشته است.
معمار اسكاتلندي مي گويد: اين بازسازي مانع از نفس كشيدن بنا مي شود كه زمينه ساز فروريختن آن خواهدشد.
«اكادو» ژاپني يكي ديگر از گردشگران خارجي است كه نظر خود را درمورد ارگ بم و مرمت آن اينگونه بيان مي كند: اين بنا خيلي بزرگ است، بازسازي قسمتهاي آجري آن با واقعيت مغايرت دارد، در بازسازي برخي قسمتها همچون بخش مركزي قلعه اصلي ارگ تفاوت بخشهاي اصلي و غيراصلي كه اهميت بنا را نشان مي دهد ناديده گرفته شده است.
وي در ادامه ميزان دقت در مرمت آثار تاريخي كشورش را بيشتر ذكرمي كند و مي گويد: باوجود همه نقايص موجود درمرمت نگهداري اين بناها مشكلاتي دارد كه به آنها واقفم و احتمالاً مرمت با اين شكل ضرورتي داشته و براي حفظ بنا ناچار به برخي فعاليتها درمرمت شده اند.
وي با اشاره به وجود دوره هاي متنوع درارگ بم مي گويد: اندازه و گستردگي اين بنا يكي از وجوه تمايز آن با ساير بناها مي باشد كه اين ويژگي مشكل ساز نيز هست.