يوسف ناصري
خشونت نسبت به زنان و كودكان به عنوان موضوع حيطه عمومي و نه صرفا ً حيطه خصوصي مطرح شده و توجه بين المللي نسبت به حقوق بشر رو به گسترش گذاشته است

حقوق بشر به عنوان يك موضوع مناقشه انگيز ميان دولت ها و نهادهاي حامي حقوق بشر، روز به روز اهميت و نمود بيشتري مي يابد.به گونه اي كه اكنون اين موضوع كه حقوق انسانها مربوط به يك دولت و حاكميت خاص است و ديگران نمي توانند در مورد آن نظر دهند و مداخله كنند، به سرعت در حال رنگ باختن است. اما واقعاً حقوق بشر چيست و پيشينه توجه به آن كدام است؟ دكتر نسرين مصفا، استاد دانشگاه تهران كه فعاليت هاي پژوهشي و اجرايي مهمي در امور حقوق بشر دارد به سؤال هاي پيرامون حقوق بشر پاسخ مي دهد. گفت و گو با او را بخوانيد.

| همچنانكه مي دانيد، پس ازوقوع جنگ جهاني دوم، بحث حقوق بشر بطور جدي در سطح بين المللي مطرح شد. به نظر شما چه زمينه هايي فراهم شد كه بدينگونه، موضوع حقوق بشر بطور سيستمي و منسجم طرح و پيگيري شود. آيا تصويب اعلاميه حقوق بشر را مي توان به عنوان يك چرخش اساسي و نقطه عطف در توجه وجدان بشري نسبت به حقوق بشر به حساب آورد؟
* جنگ جهاني دوم و مصايبي كه اين جنگ در پي داشت، موجب شد موضوع حقوق بشر، در سطح وسيع مورد دقت قرار گيرد و در منشور ملل متحد بخصوص در بند ۳ ماده يك به موضوع حقوق بشر وهمكاري هاي بين المللي پرداخته شود. در واقع يك نقطه جهش، يا يك نقطه عطف در توجه بين المللي نسبت به مسائل حقوق بشر بوجود آمد. البته اين به آن معنا نيست كه قبل از جنگ جهاني دوم،جامعه بين المللي نسبت به مسائل حقوق بشري بي توجه بوده است. شايد بتوان گفت كه در زماني كه اعلاميه انقلاب كبير فرانسه منتشر شد و در ايالات متحده، حقوق شهروندي به رسميت شناخته شد، در عرصه بين المللي موضوعي باعنوان حقوق بشر مطرح شده است. اگر به تأسيس سازمان بين المللي كار در سالهاي پس از جنگ جهاني اول نگاه كنيم، مي بينيم كه توجهي كه اين سازمان به موضوعات مربوط به حقوق كار ، مبذول كرد. در حقيقت به نوعي، توجه بين المللي به حقوق بشر مي باشد. در مورد لغو بردگي، وقتي كه «كنوانسيون بردگي» عنوان شد، در واقع يكي از مباحث حقوق بشري كه آزادي و برابري انسانهاست، مورد توجه قرار گرفته است.
| در يك چارچوب كلي، حقوق بشر در پي رفع چه مشكلات و معضلاتي و يا در پي توجه و تقويت چه مؤلفه ها و آموزه هايي بوده است؟
* موضوع حقوق بشر در پي رفع انواع تبعيض و توجه بيشتر به كرامت انساني و همچنين توجه به يك سلسله از حقوق و آزادي هايي است كه بشر براي زنده ماندن توأم با حيثيت و كرامت به آنها نيازمند است.
| اصلاً چرا بحث حفظ حيثيت و كرامت انساني مورد توجه قرار گرفت؟
* به خاطر اينكه ملتهاي مختلفي تحت سيطره حكومتهاي استعماري زندگي مي كردند و از اينكه خودشان، حاكمان كشورهايشان را انتخاب كنند، محروم بودند و يا براي برطرف كردن بسياري از نيازهاي خودشان مجبور مي شدند به سوي كشورهاي ديگر، دست نياز دراز كنند. زناني بودند كه همسنگ و برابر با مردان به حساب نمي آمدند. كودكاني بودند كه از كوچكترين حمايتهاي اجتماعي بي بهره بودند. قوميتهايي بودند كه فقط به علت اينكه منسوب به قوم خاصي هستند، مورد آزار و شتم قرار مي گرفتند.
اين قوميتها در جنگها نيز به شدت مورد آزار واقع مي شدند. در واقع به عنوان انسان به آنها نگريسته نمي شد. البته حقوق بشر دوستانه با حقوق بشر متفاوت است ولي مجموعه اين مسائل باعث شد كه توجه جامعه بين المللي به مباحث حقوق بشري جلب شود.
| اما بسياري از ارائه كنندگان اعلاميه حقوق بشر در سازمان ملل، از سابقه درخشاني نسبت به ملتهاي ديگر در زمينه رعايت مباحث حقوق بشري برخوردار نبودند!
* آنچه را كه نمي توان ناديده گرفت اين است كه در همين جوامع استعمارگر ، مردماني بوده و هستند كه نسبت به حقوق بشر و كرامت انسانها توجه دارند. كساني كه پس از جنگ جهاني دوم در اين زمينه فعال بودند، لزوماً سياستمداراني نبودند كه در استخدام دولتهاي متبوع خودشان باشند. انديشمنداني همچون رنه كرزان فرانسوي علاوه بر تبيين حقوق بشر، كوشيدند جامعه بين المللي را از ميزان اهميت اين موضوع آگاه سازند.
| نحوه تصويب اعلاميه حقوق بشر چگونه بود؟
* كميسيون حقوق بشر به عنوان يكي از كميسيونهاي كاركردي شوراي اقتصادي ـ اجتماعي سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۶ تأسيس شد. اين كميسيون از همان بدو تأسيس در جست و جوي اين بود كه يك سند بين المللي براي جلب توجه جامعه جهاني نسبت به حقوق بشر تنظيم كند. پس از دوسال بحث و گفت وگو يك توافق جمعي نسبت به متن اعلاميه حاصل شد و بعد از آن به عنوان يك قطعنامه مجمع عمومي سازمان ملل مورد تصويب قرار گرفت. در اعلاميه جهاني حقوق بشر به يك سلسله حقوق انساني، به طور كلي نگاه شده است و جزئيات اين حقوق، مشخصاً در ميثاق حقوق مدني و سياسي و همچنين ميثاق حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي به تفصيل تبيين و ارائه شد.
| چرا تبيين حقوق بشر پس از تصويب اعلاميه حقوق بشر (۱۹۴۸) در دوميثاق بطورجداگاه ارائه شد؟
* حقوقي كه در اعلاميه جهاني مطرح شده بود، در شكل دوميثاق، بيشتر مورد تبيين واقع شد و در حقيقت اين دوميثاق حاصل دوديدگاهي بودكه در آن زمان در جامعه بين المللي مسلط بود: يكي ديدگاه كشورهاي غربي كه در پي توجه بيشتر به حقوق مدني و سياسي بود، با توجه به اينكه پايه هاي حقوق مدني و سياسي از رشد بيشتري برخوردار بوده و ديدگاه ديگر، در واقع ديدگاه كشورهاي سوسياليستي بود كه با نگاه عميق تر به حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي مي پرداختند.
| دقيقاً علت وجود چنين تفاوت ديدگاه در زمينه حقوق بشر چه بود؟
* چون دونحله فكري متفاوت بودند. كشورهاي غربي در حال حاضر هم به حقوق مدني و سياسي به عنوان پايه اي براي دستيابي به ديگر حقوق نگاه ويژه دارند. كشورهاي بلوك شرق نيز داراي ديدگاه ماركسيستي بودند و در اين ديدگاه، قبل از هر چيزي بر تأمين اقتصادي انسان و توجه به حقوق كار و زمينه هايي كه در حقوق اقتصادي مطرح هست، تأكيد مي شود.
| چرا كشورهاي بلوك شرق يا كمونيستي بطور عمده بر مسائل اقتصادي تأكيد دارند؟ مثلاً در حال حاضر، رهبران كشوري مثل چين، همچنان بر اولويت مباحث اقتصادي بر سياست، پاي فشاري دارند.
* به خاطر اينكه مي گفتند تا وقتي بشر، شكم گرسنه داشته باشد، توجه كردن به آزاديهاي او ديگر لزومي ندارد.
| يعني همان بحث «سلسله مراتب نيازها»ي مازلو مطرح است...
* البته بعد از كنفرانس۱۹۹۳ وين، مشاهده مي كنيم كه به حقوق مدني و سياسي و حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي به عنوان حقوق غيرقابل تفكيك مورد توجه قرار گرفت و تقدمي بين اين حقوق، قائل نشده اند. يعني اينكه جهت فراهم كردن زندگي مطلوب براي انسانها، بايد توجه همزمان به اين دودسته حقوق مورد نظر باشد.
|درخصوص محتوا و مفاد اعلاميه حقوق بشر بيشتر توضيح دهيد. اين اعلاميه در مجموع بر كدام دسته از حقوق تأكيد بيشتري دارد؟
* در اعلاميه جهاني حقوق بشر به يك سلسله حقوق، اصول و آزاديهاي اساسي مورد نياز هر انساني توجه شده است. در چندماه نخست، اعلام مي شود كه انسان، آزاد به دنيا مي آيد و داراي حيثيت و كرامت انساني است. علاوه بر اين به برابري انسانها اشاره شده و تأكيد مي شود كه هيچ كس، از نظر جنس، زبان، مذهب و قوم بر ديگري برتري ندارد. از ماده۶ تا ماده،۲۲ حقوق مدني و سياسي مانند آزادي بيان وعقيده مطرح مي شود و از ماده ۲۲ تا ماده۲۸ نيز به حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي از جمله تأمين غذايي و دارويي و آموزش و داشتن شغل و... پرداخته شده است.
در مجموع در اين اعلاميه سعي شده كه به دودسته حقوق توجه شود ولي بطور كلي تأكيد بيشتر بر حقوق مدني و سياسي است.
| تأثيرات و پيامدهاي طرح مباحث حقوق بشري را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
* به نظر مي رسد كه اعلاميه جهاني حقوق بشر مبنايي براي توجه بيشتر جامعه جهاني به حقوق بشر شد. بعد از تصويب اين اعلاميه، بطور مكرر در اسناد بين المللي به آن توجه مي شد و حقوق بشر به صورت يك عرف بين المللي درآمد.
هر چند كه بسياري از كشورهاي دنيا در عرصه بين المللي حضور نداشتند و حقوق بشر برايشان تبيين نشده بود، اما در سالهاي بعد به جنبش بين المللي حقوق بشر پيوستند. مفاد اعلاميه جهاني حقوق بشر با ارزشهاي فرضاً كشورهاي اسلامي مورد مقايسه قرار گرفت. البته در برخي موارد، تفاوتهايي بين اعلاميه و اين ارزشهاي اسلامي ديده شد و بعدها بحث حقوق بشر اسلامي مطرح گرديد. در حال حاضر، جامعه جهاني هم نسبت به مواد اين اعلاميه توافق كلي دارد، منتهي تفسيرهاي مختلفي از آن ارائه داده مي شود.
| سير تحولي مطرح شدن اين حقوق از زمان تصويب تا پايان جنگ سرد و فروپاشي اتحادجماهير شوروي چگونه بوده؟
* در اين سالها، جامعه بين المللي، بيشتر به مسائل حقوق بشر توجه نشان داد . كميسيون حقوق بشر هم در مواضع خود، برخورد فعال تري به عمل آورد. با اين حال، برخي از موضوعات در عرصه بين المللي به وقوع پيوست، مثل حوادثي كه در آفريقاي جنوبي در زمينه تبعيض نژادي ميان سفيدپوستان و سياه پوستان رخ مي داد و همه كشورها (كشورهاي غربي، سوسياليستي و حتي كشورهاي در حال توسعه) به اين اجماع رسيدند كه آنچه در اين زمينه به وقوع پيوسته، ضدحقوق بشر است.
در اين سالها، ما شاهد افزايش صلاحيت كميسيون حقوق بشر سازمان ملل بوديم و گزارشگران ويژه اي براي بررسي وضعيت حقوق بشر در كشورهاي مختلف انتخاب شدند. در اين مدت زماني، ما متوجه هستيم كه سيستمهاي اروپايي و آمريكايي حقوق بشر تكوين پيدا كرد. همچنين منشور حقوق بشر و مردم آفريقا پا به عرصه وجودگذاشت. البته تفاوت ديدگاه در خصوص اين حقوق وجود داشت و اين تفاوت ديدگاه خودش را در بسياري از مباحث نشان مي داد. در سالهاي بعد از پايان جنگ سرد و با برگزاري كنفرانس وين (۱۹۹۳) نقطه عطف ديگري در زمينه توجه به حقوق بشر به وجودآمد و موضوعات حقوق بشر ي بيشتر از گذشته مورد قبول كشورها واقع شد.
| پس از فروپاشي شوروي سوسياليستي و از بين رفتن نظام دوقطبي (كمونيستي و سرمايه داري) حاكم بر جهان به نظر مي رسد نقطه عطف ديگري در توجه جهانيان به امر گسترش و توجه بيشتر به مباحث حقوق بشر ي رخ داده است. چنين توجهي بنا به چه دلايل و عواملي توجيه مي شود؟
* بعداز جنگ سرد، در صحنه بين المللي، جنگهايي به وقوع پيوست و كشتارهايي صورت گرفت. در اين جنگها، بيشترين آسيب به مردمان عادي يعني غيرنظاميان وارد آمد. بنابراين يك سلسله علايق مشترك بشري مطرح گرديدو مشخص شد كه وضعيت جهان، وضعيت مطلوبي نيست. فقر به عنوان زمينه ساز بسياري از موارد نقض حقوق بشر مطرح شده و بسياري از كودكان در سراسر جهان وجود دارند كه از امكانات آموزشي محروم هستند و حتي شبها سر گرسنه به زمين مي گذارند. علي رغم اقدامات مثبتي كه در زمينه حقوق زنان انجام گرفته، هنوز زنان از تبعيض و نابرابري رنج مي برند. در سالهاي اخير، خشونت نسبت به زنان و كودكان به عنوان موضوع حيطه عمومي و نه صرفا ً حيطه خصوصي مطرح شده و توجه بين المللي نسبت به حقوق بشر رو به گسترش گذاشته است.
ادامه دارد