عارف واحد ناوان
طي روزهاي گذشته منطقه خزر آبستن حوادث متفاوتي بود. از جمله تمرين نظامي «گوپلات» كه با شركت ۱۸ ناو آمريكايي و ۴۵ سرباز آذري در آب هاي خزر انجام شد و حجم بالاي اخبار در هر ۵ كشور ساحلي را به خود اختصاص داد. همچنين سفر بسيار مهم، اما بي سروصداي «خلف خلف اف» نماينده ويژه جمهوري آذربايجان در امور خزر به تركمنستان و آغاز گفت وگو با مقامات تركمن مهمترين رويداد پس از آن تمرين نظامي بود. اين ديدار بسيار مهم كه پشت درهاي بسته و بدون حضور خبرنگاران انجام شد، از آن حيث حايز اهميت است كه «عشق آباد» و «باكو» در سال ۲۰۰۱ و به دنبال اختلاف برسر حوزه نفتي «سردار» (كاپاز) جنگ لفظي شديدي را آغاز كردند كه پايان آن، به فراخواندن سفير تركمنستان از باكو و درنتيجه، تعطيلي سفارت دو كشور انجاميد.
سه سال بحران و تيرگي در روابط دو جمهوري كافي بود تا خلف اف بهانه اي براي سفر به عشق آباد بيابد. چنين انتظار مي رفت كه نماينده ويژه جمهوري آذربايجان به تركمنستان و آغاز گفت وگوهاي دوجانبه به ذوب شدن يخ هاي روابط كمك كند، اما اخباري از نشست هاي محرمانه طرفين به بيرون درز كرد كه نگراني محافل سياسي را به همراه داشت. درحالي كه خلف اف پس از بازگشت به كشورش، نتايج گفت وگوها را بسيار سازنده و موفقيت آميز خواند و «ويكتور كاليوژني» نماينده ويژه روسيه در امور خزر از پيوستن تركمنستان به مذاكرات دوجانبه ابراز خرسندي كرد و آن را نشانه نزديك شدن به مواضع روسيه، قزاقستان و جمهوري آذربايجان ارزيابي كرد، اما درست يك روز پس از اظهارات نمايندگان جمهوري آذربايجان و روسيه، «صفر مراد نيازاف» رئيس جمهوري تركمنستان در گفت وگو با شبكه تلويزيوني «التين اسير» چنان عنان از كف داد كه سياست دولت باكو را فاقد هرگونه منطق و دورانديشي خواند و جمهوري آذربايجان را به نقض آشكار حقوق بين المللي متهم كرد.
شايد خلف اف هرگز تصور نمي كرد كه نيازاف اين چنين بي پروا به شكست گفت وگوهاي دوجانبه اعتراف كند. از اين رو، ادعاهاي مربوط به موفقيت آميز بودن نتايج گفت وگوها ميان عشق آباد و باكو از سوي نماينده ويژه جمهوري آذربايجان تنها يك بلوف سياسي به حساب مي آيد.
اظهارات متناقض دولتمردان دو جمهوري گوياي شكاف عميق روابط ميان باكو و عشق آباد است و با شرايطي كه اكنون بر اوضاع سياسي منطقه حاكم است، بعيد به نظر مي رسد كه اين دو جمهوري بتوانند در كوتاه مدت بر اين مشكلات فائق آيند، به ويژه اين كه ديپلماسي هر دو جمهوري نمادي از يك ديپلماسي خشك است و رهبران آن به لحاظ كم تجربگي در سياست خارجي كمترين انعطاف را از خود نشان مي دهند.
از سوي ديگر، انجام تمرين نظامي مشترك آمريكا و جمهوري آذربايجان، جوي از بدبيني و بي اعتمادي ميان كشورهاي ساحلي ايجاد كرده است، چنانچه نيازاف نتوانست نگراني هاي خود را از تحركات نظامي اخير آذري ها پنهان كند. اظهارات وي مبني بر اينكه جمهوري آذربايجان با پشتگرمي به برخي قدرت ها، چشم طمع به حوزه هاي نفتي تركمنستان دوخته است، حكايت از عمق نگراني هاي نيازاف دارد.
به نظر مي رسد اصرار باكو بر تقويت قدرت نظامي خود و انجام تمرين هاي تحريك برانگيز به رغم نگراني هاي كشورهاي ساحلي به ويژه ايران و روسيه نه تنها روابط ميان كشورهاي منطقه را وارد پيچيدگي هاي خاص خود مي كند، بلكه موجبات نوعي مسابقه تسليحاتي در اين منطقه ژئوپولتيك و ژئواستراتژيك خواهد شد.