زماني «پيترو دولاواله» جهانگرد ايتاليايي پس از بازديد از تهران آن را «شهر چنارها» نام نهاد و در سفرنامه خود نوشت: «اگر استامبول شهر سروها است تهران رابايد شهر چنارها خواند. اينجا خيابانها پر از درختان چنار است كه همه پربرگ، قطور و زيباست و من در تمام عمرم هرگز چنين چنارهاي زيبا و تنومندي نديده ام. تنه اين درختان به اندازه اي قطور است كه دستان دو نفر هم به آن نمي رسد.» حالا «دولاواله» زنده نيست تا درسفرنامه خود بنويسد كه از لابه لاي پيكرهاي نيمه جان چنارهاي تهران، صداي تيشه مرگ مي آيد و صداي اره موتوري كه قامت بلند درختان كهنسال پايتخت را بر زمين سرد و آلوده تهران واژگون مي كند.
پيكر نيمه جان درختان قديمي و تنه قطعه قطعه شده آنها در حاشيه خيابانهاي قديمي شميران ديگر هيچ نگاه نگراني را به خود جلب نمي كند. كسي به فكر درختان نيست و به فكر چنارهاي تاريخي شهري كه ديگر چنارستان نيست. تهران هر روز از درختان كهنسال خود خالي تر مي شود اما اين بار نه به دليل طمع زمين خوران و برج سازان كه به واسطه عمليات عمراني و شهرسازي شهرداري كه بدون توجه به ارزشهاي زيست محيطي ادامه مي يابد و پيام آور مرگ زودرس براي درختان قديمي تهران است. نابودي درختان كهنسال شميران به منظور اجراي عمليات عمراني شهرداري، درحالي صورت گرفته و ادامه مي يابد كه براساس قانون «حفظ و گسترش فضاي سبز شهرها» شهرداري به عنوان نهاد اصلي اداره شهر موظف به صيانت از فضاي سبز شهري و باغ ها و درختان قديمي است. در همين حال مقامات شهرداري منطقه يك معتقدند شهرداري براساس همين قانون مجاز به قطع و جابه جايي تعدادي از درختان براي اجراي پروژه هاي عمومي است.
دكتر «محمدرضا بمانيان»، شهردار منطقه يك، در اين مورد مي گويد: «درختان تعدادي از محورهاي شمال شهر تهران موجب افزايش بار ترافيك در اين منطقه هستند و تردد خودروها را با دشواري مواجه كرده اند. اقدامات صورت گرفته براي تعريض معابر و احداث ايستگاههاي اتوبوس براساس مطالعات جامع كارشناسي، رعايت استانداردهاي شهرسازي و مبتني بر قانون بوده است كه با توجه به اين امر اقدامات فعلي ادامه خواهد يافت. ضمن اينكه تعدادي از درختان اين منطقه در جريان اجراي پروژه جابه جا شده و به مكان ديگري منتقل شده اند.»
به گفته مهندس «سلماني» معاون ترافيك و حمل ونقل شهرداري منطقه يك، بزودي درساير خيابانهاي شمال تهران پروژه هاي مشابهي اجرا مي شود و شهرداري براي تأمين «رفاه حال عموم مردم»! ناگزير از قطع و جابه جايي تعدادي از درختان است. هر چند شهرداري براساس قانون حفظ و گسترش فضاي سبز در شهرها قادر به انتقال و جابه جايي و حتي قطع درختان در اجراي پروژه هاي عمراني عمومي است اما براساس همين قانون اين اقدام تنها زماني مجاز است كه حضور يك يا چند درخت موجب توقف پروژه هاي عمراني بزرگ و يا واردآمدن خسارت هاي مالي و تلفات جاني (براثر وقوع حوادث رانندگي) شود؛ اما اقدامات اخير شهرداري منطقه يك به ويژه در خيابان دربند كه احداث ايستگاههاي اتوبوس در آن منجر به قطع و نابودي تعداد زيادي از درختان كهنسال شده نه تنها يك ضرورت اجتناب ناپذير نيست بلكه به نظر مي رسد مطالعات كارشناسي جامعي نيزدر اين زمينه صورت نگرفته است.زيرا يكي از ايستگاههاي اتوبوس در دست احداث در اين خيابان در ۵۰ متري يكي از پرترددترين تقاطع هاي خيابان دربند احداث شده است. همچنين تأكيد شهرداري منطقه يك بر ضرورت احداث اين ايستگاهها به منظور رفع ترافيك محور دربند در حالي عنوان مي شود كه اين خيابان به طوركلي با معضل ترافيك سنگين مواجه نيست و هيچ درختي نيز به طور مشخص موجب وقوع حوادث ناگوار رانندگي در اين منطقه نشده است. ضمن اينكه اگر قرار باشد شهرداري براي اجراي هر طرح عمراني مجاز به قطع و جابه جايي درختان جوان و كهنسال باشد طبعاً باقي مانده ميراث طبيعي و درختان كهنسال پايتخت نيز به منظور احداث ايستگاههاي اتوبوس و تعريض معابر در سالهاي آتي از بين خواهند رفت.
«انوشيروان نجفي» معاون محيط زيست انساني و منابع طبيعي سازمان حفاظت محيط زيست در اين مورد مي گويد: «پيش بيني قانون براي قطع و حتي جابه جايي درختان، در شرايط اجتناب ناپذير بوده است و نمي توان براي اجراي هر پروژه عمراني درختان قديمي را كه شناسنامه هاي هويتي شهر هستند قطع كرد. چنين اقدامي برخلاف قانون و اصول توسعه پايدار شهري بوده و اگر مديريت شهري خود زمينه نابودي باقي مانده ميراث طبيعي تهران را فراهم كند، ديگر نمي توان انتظار داشت كه مردم در حفاظت از درختان و باغ هاي قديمي مشاركت كنند. خيابان ولي عصر نيز داراي ايستگاههاي اتوبوس متعدد است اما اين ايستگاهها در تقابل با درختان اطراف خود نيستند بلكه كاملاً با اين محيط سازگار هستند.»
به گفته «نجفي» درسراسر دنيا درختان كهنسال و تاريخي از اهميت و جايگاه ويژه اي برخوردارند و حتي در شرايط استثنايي نيز نسبت به قطع درختان اقدام نمي كنند. به بيان ساده تر در ساير كشورها اجراي پروژه هاي عمراني با رعايت ملاحظات زيست محيطي صورت مي گيرد اما در كشور ما اين معادله معكوس است و درختان قديمي و ميراث طبيعي براي اجراي پروژه هاي «كم اهميت» عمراني و شهري «قرباني» مي شوند.
از سوي ديگر هر چند متوليان اداره شهر تهران بر راهكارهايي كه به منظور قطع و جا به جايي درختان تاريخي و كهنسال در قانون آمده، تأكيد مي كنند اما در اين ميان به ضرورت تهيه شناسنامه براي درختان و باغ هاي تهران و ساير شهرها و نيز پلاك كوبي درختان معابر، ميادين، بزرگراه ها و پاركها كه در همين قانون پيش بيني شده اما تاكنون به طور قطعي اجرا نشده و همچنين مسؤوليت قانوني شهرداري در اين مورد، اشاره نمي شود. (ماده ۲ حفظ و گسترش فضاي سبز شهرها مصوب سال ۱۳۵۹) نكته اي كه «محمد هادي حيدرزاده» فعال زيست محيطي در مورد آن مي گويد: «نبود آمار دقيقي از تعداد درختان كهنسال تهران و تهيه نشدن شناسنامه براي آنها يكي از مشكلاتي است كه همواره تاكنون اين ميراث طبيعي را در معرض آسيب قرار داده است. در حالي كه تهيه شناسنامه براي حفاظت از درختان كهنسال خيابانهاي قديمي شمال تهران كه درگذشته اغلب آنها باغ بوده اند همچون نياوران، دربند و زعفرانيه درشرايط فعلي كه تنها بخش محدودي از اين يادگارهاي تاريخي طبيعي باقي مانده، ضرورت دارد. شهردار تهران، اعضاي شوراي اسلامي شهر و كميسيون ماده پنج و مسؤولان حفاظت از فضاي سبز تهران كه پيش از اين بارها بر ضرورت صيانت از درختان قديمي تهران تأكيد كرده بودند هم اكنون بايد در قبال قطع و جابه جايي غيراصولي درختان شميران پاسخگو باشند.»
«كامران اقتصاد نيا» كارشناس فضاي سبز، انتقال درختان كهنسال را نيازمند اجراي فرآيندي زمان بر و مبتني بر اصول كارشناسي مي داند و مي گويد: «درختان كهنسال را نمي توان به سادگي جابه جا كرد و هرگونه اشتباهي در تعيين زاويه نور، محل كاشت و نوع خاكي كه درخت در آن غرس مي شود همه و همه در احتمال زنده ماندن يا مرگ يك درخت كهنسال نقش دارند.»
چنين دقتي هرگز در انتقال درختان كهنسال شميران اعمال نشد. به گونه اي كه ريشه هاي قطع شده اين درختان چندين روز بر پياده روهاي خيابان دربند توجه عابران را به خود جلب مي كرد.
با قطع و جابه جايي درختان كهنسال دربند و نياوران رديف منظم كاشت اين درختان كه سالهاي سال، قالبي هويت بخش به اين محورها بخشيده بودند به شدت مخدوش و بافت و اصالت بصري آنها به كلي دگرگون شده است. مسأله اي كه مهندس اسكندر مختاري معاون حفظ و احياي ميراث فرهنگي استان تهران آن را ضايعه اي غيرقابل جبران مي داند. وي مي گويد: «شميران بدون درخت، شميران نيست. درختان جزو جدايي ناپذير اقليمي اين منطقه هستند كه زماني بستر مناسبي براي زيست انسانها فراهم كردند و جاي تعجب است كه چرا شهرداري بدون توجه به اين ارزشها براي اجراي عمليات عمراني، نسبت به قطع و نابودي درختان اقدام كرده است. هويت خيابانهاي دربند و ولي عصر و بسياري از خيابانها و كوچه هاي شميران وابسته به درختان كهنسالي است كه در آنها وجود دارد و اين محورها بخشي از خاطره مشترك همه نسلهاي ساكن تهران است. قطعاً نمي توان تمام درختان كهنسال تهران را در فهرست آثار ملي كشور ثبت كرد. اما شهرداري به عنوان حافظ منافع شهر بايد خود را در قبال حفاظت از اين ميراث تكرار نشدني مسؤول بداند.»
ادامه پروژه هاي عمراني شهرداري كه حيات درختان كهنسال و جوان تهران را به مخاطره مي افكند نه تنها سرنوشت شومي را براي ميراث طبيعي تهران رقم مي زند بلكه سلامت شهروندان را نيز در معرض تهديدات جدي قرار خواهد داد. براساس بررسي سازمان بهداشت جهاني مرگ و مير ناشي از بيماريهاي تنفسي ۶۲ مورد در هر ۱۰۰ هزارنفر و تعداد سرطان نيز ۵۲ مورد در هر ۱۰۰ هزارنفر برآورد شده كه با فرض جمعيت شش ونيم ميليون نفري تهران (كه هم اكنون بيش از ۱۰ ميليون نفر است) سالانه هفت هزارو ۳۰۰ نفر بر اثر آلودگي هوا مي ميرند. با نابودي درختان و باغ هاي قديمي، تعادل زيستي در شهر برهم خورده و تهران قادر به خودپالايي هواي خود نخواهد بود و دير يا زود تهراني ها با پديده كشنده و مهلك «باران سياه» كه يك بار آنها را چهارم آبان سال ۶۵ خانه نشين كرد، روبرو مي شوند.
بررسي ها نشان مي دهد به طور تقريبي قيمت هر درخت ۵۰ ساله حدود ۶۰ هزاردلار است كه اين رقم فوايد رواني درخت را دربرنمي گيرد و هر درخت به طورسالانه بيش از هزاردلار افزايش قيمت دارد. يك درخت در طول هر سال از عمر خود در زمينه تعديل دماي هوا، جلوگيري از تخريب خاك، حفاظت از حيات وحش و كنترل آلودگي هوا به ترتيب ۷۳ ۷۵، ۷۵، و ۵۰ دلار داراي ارزش است. اين درحالي است كه درسالهاي گذشته تنها بيش از چهارهزار اصله درخت در سال ۷۹ بر اثر آتش سوزي در پارك ها و فضاي سبز و به دنبال بي توجهي مردم و گردشگران از بين رفته اند. بيش از ۷۰ درصد از درختان ۷۰ ساله خيابان ولي عصر در آستانه خشك شدن و نابودي هستند. بسياري از درختان باغ ملك و جنگل هاي سرخه حصار براثر گازوئيل و بنزيني كه بر ريشه هاي آنها ريخته اند و وقوع آتش سوزي هاي عمدي نابود شده اند. اكنون هم باقيمانده درختان چند صدساله تهران براي اجراي طرحهاي مقطعي و كوتاه مدت شهرداران مناطق قرباني مي شوند تا تهران ديگر حتي در محدوده خياباني هم، چنارستان نباشد. هر چند كه ديگر «دولاواله» زنده نيست تا از سرنوشت درختان شهر چنارها بنويسد.