تصاوير امام خميني بنيانگذار فقيد جمهوري اسلامي ايران، از جمله تصاويري است كه هر ايراني نمونه هاي مختلفي از آن را مشاهده كرده است.
من هم به عنوان يك ايراني از دوران كودكي تصاوير زيادي از ايشان را ديده ام.
برخي از تصاوير به قدري جذاب و گيرا بودند كه گاه فكر مي كردم كه اين عكسها با من حرف مي زنند و مي توانم رابطه اي عميق با آنها برقرار كنم، رابطه اي كه چيزي فراسوي چهره ظاهري ايشان بود و مرا به عمق شخصيت دروني امام خميني پيوند مي داد.
در تمامي اين سالها كه عكسهاي امام را مشاهده مي كردم هرگز به اين نكته فكر نكرده بودم فردي كه در به ثبت رساندن اين تصاوير نقش داشته است اهميتي همپاي خود تصاوير دارد.
اين شخص بايد آنقدر به امام نزديك مي بود تا مي توانست چنين تصاويري را در موقعيت هاي گوناگون از ايشان بردارد.
هر چند در مقاطع مختلف زندگي بخصوص در دوران نوجواني به اين موضوع فكركرده بودم، اما پاسخ اين سؤال كه چه كسي اين تصاوير را از امام گرفته است، به قدري دور از ذهن بود كه هرگز فكر نمي كردم بتوانم به آن پي ببرم.
احتمال پاسخ به اين سؤال بسيار ضعيف و حتي بعيد به نظر مي رسيد بخصوص اين احتمال وجود داشت اين تصاوير توسط عكاسان مختلفي گرفته شده باشد و دقيقاً از همين جا بود كه كنجكاوي و پيگيري من عملاً به نتيجه اي نمي رسيد.
براي پاسخ به اين سؤال تقريباً همه اميد خود را از دست داده بودم تا اينكه در هتلي واقع در مركز لندن با شاهرخ حاتمي ملاقات كردم. مردي كه عكسهاي زيادي را از امام گرفته بود. عكسهايي كه در سراسر جهان منتشر شده اند.
قبل از آنكه با حاتمي مصاحبه كنم به بررسي و مرور آثار وي پرداختم از جمله آن آثار مي توان به يكي از مشهورترين مجموعه هاي عكس با عنوان «الله اكبر» اشاره كرد.
تصاويري كه در اين كتاب گردآوري شده همگي مربوط به اولين سال پيروزي انقلاب اسلامي ايران است كه به درخواست مرحوم حجت الاسلام احمد خميني در اولين سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي ايران به چاپ رسيد. اين تصاوير صحنه هايي از فعاليتهاي انقلابيون جوان در خيابانهاي تهران و نيز تصاويري از امام خميني را نشان مي داد.
زماني كه اين كتاب را ورق مي زدم اين تصاوير به نظرم آشنا آمد. اينها همان عكسهايي بودكه من در كودكي خود از امام خميني ديده بودم و اينك در اين كتاب گردآوري شده بودند براي لحظه اي احساس كردم كه مقابل عكاس اين تصاوير نشسته ام.
«مصدق و جهشي در عكاسي حاتمي»
حاتمي در سال۱۳۰۷ در تهران به دنيا آمد. پدر وي كارمند دولت بودكه بعد ما به فرمانداري شهر شيراز رسيد. شاهرخ حاتمي در ميان همدوره هاي خود علاقه و اشتياق وافري را نسبت به عكاسي نشان مي داد. عزيز حاتمي، عموي وي كه يك روزنامه نگار و نويسنده مشهور ايراني بود موقعيتي را فراهم آورد تا شاهرخ بتواند كار خود را به عنوان عكاس در يك مؤسسه خارجي به نام «فتونيوز» آغاز كند.
علاقه و اشتياق حاتمي به همراه جديت و كوشش بي وقفه او عاملي شد تا حاتمي به عنوان يك عكاس حرفه اي مطرح شود.
خيلي زود او با هفته نامه ايراني «اطلاعات هفتگي » ومؤسسه خارجي عكاسي «يونايتدپرس» وارد همكاري شد. اولين جهش حاتمي در دنياي عكاسي به زماني باز مي گردد كه وي موفق شد عكسهايي اختصاصي از دكتر محمد مصدق نخست وزير وقت ايران تهيه كند.
يكي از نكاتي كه حاتمي در مورد مصدق به خوبي به ياد مي آورد اين است كه به او به عنوان تنها عكاس يك آژانس خارجي اجازه داده شد تا براي ملاقات با مصدق به خانه اوبرود.
حاتمي، مصدق را مردي بسيار قوي توصيف مي كند كه حتي زماني كه در بستر بيماري بود با آن شرايط جسماني بسيار ضعيف تمامي امور كشور را اداره مي كرد وحتي در بستر با اعضاي كابينه اش ديدار مي كرد.
حاتمي همچنين به ياد مي آورد پسر مصدق كه يك پزشك بود پدر خود را در ساعت ۶‎/۳۰صبح معاينه مي كرد. او از اين صحنه ها عكس گرفته است. وقتي صحبت از مصدق پيش مي آيد حاتمي با قاطعيت مي گويد كه مصدق يكي از الگوهاي جواني او بوده است.
مصدق از نظر حاتمي يك فرد روشنفكر و يك ملي گراي واقعي بود.
با در نظر گرفتن اين ديدگاه وقتي مي شنويم در سال۱۹۵۳ و پس از زنداني شدن مصدق، حاتمي ايران را ترك كرد نبايد تعجب كنيم.
حاتمي اول ايران را به قصد بيروت ترك كرد و پس از دوسال در سال۱۹۵۵ به فرانسه رفت و براي هميشه در آنجا ماند. حاتمي در پاريس حرفه عكاسي را ادامه داد و به يكي از موفق ترين عكاسان اروپا تبديل شد.
معمولاً وقتي عكاسان حرفه اي ومشهور را در ذهن خود مجسم مي كنيم از آنان به عنوان شكارچي لحظات و صحنه ها ياد مي كنيم. اما حاتمي يكي از بزرگترين عكاسان خبري است كه ايران تا به حال به خود ديده است. در مورد حاتمي نبايد گفت كه فقط او شكارچي لحظات بوده است بلكه اين تصاوير تاريخي و لحظه هاي منحصر به فرد بودند كه حاتمي را صيد مي كردند و وي را در موفقيت و زمان مناسبي قرار مي دادند تا بتواند آنها را به ثبت رساند. حاتمي تنها عكاس خبري بود كه اجازه يافت وارد خانه مصدق شود و تنها عكاسي بودكه به حدي به امام خميني نزديك بودكه توانست اين تصاوير به يادماندني را به جا گذارد.
علاوه بر اين او تنها عكاسي بودكه توانست در سال۱۹۶۴ از چندمتري «پاپ پل ششم» قبل از آنكه پاپ براي حضور در مراسم مذهبي در كشور اردن در برابر جمعيت ظاهر شود، از وي عكس بگيرد و تنها عكاسي بود كه وقتي آمريكاييها در سفارت آن كشور در تهران به گروگان گرفته شده بودند توانست براي عكسبرداري وارد سفارت شود. وي به مدت هفت سال به عنوان عكاس انحصاري كمپاني «كوكوشانل» محسوب مي شد علاوه بر آنكه موارد بسيار ديگري از اين قبيل را در كارنامه خود دارد.
هر چند حاتمي هم با مجله آمريكايي «لايف» وهم با مجله فرانسوي «ال» همكاري نزديك داشت. در مجله آلماني «اشترن» به صورت كاملاً جدي فعاليت مي كرد و اين در حالي بود كه از سال۱۹۵۶ تا سال۱۹۸۶ با نشريه معروف «پارس مچ» به صورت جدي همكاري كرد و تمامي توان و انرژي خود را صرف كار در اين نشريه مي كرد.
ناشناس اما بهترين
هر چند نام حاتمي چندان مطرح نبود و در نمايشگاههاي عكس در ايران از وي دعوت به عمل نمي آمد ولي حاتمي به طور اخص بهترين عكسهاي خود را از امام خميني و روزهاي نخست انقلاب اسلامي به ثبت رسانده است. حاتمي پس از ۲۷سال به ايران بازگشت اما بازگشت وي يك بازگشت معمولي نبود.
او در يكم فوريه سال۱۹۷۹ ميلادي با امام خميني و در همان پروازي كه ايشان حضو رداشتند به ايران بازگشت و درست از همانجا بودكه عكسهاي زيادي از امام خميني گرفت. عكسهايي كه براي نسلهاي آينده به يادگار باقي خواهد ماند.
البته آغاز عكسبرداري حاتمي از امام خميني فقط مربوط به زمان بازگشت ايشان به ايران نيست بلكه وي از زماني كه امام خميني در «نوفل لوشاتو » به سر مي بردند از ايشان عكس مي گرفت.
درست يك سال پس از اولين بازگشت حاتمي به ايران كه به دنبال پيروزي انقلاب اسلامي و سرنگوني شاه صورت گرفته بود حاتمي بار ديگر به ايران بازگشت و آن هم دقيقاً زماني بود كه امام خميني از بيماري رنج مي بردند و به همين خاطر در بيمارستان قلب در تهران بستري شده بودند.
زماني كه امام خميني در بيمارستان به سر مي برد، عده زيادي از روزنامه نگاران و عكاسان بي صبرانه در انتظار بودند تا به آنها اجازه داده شود براي ديدن امام و عكس گرفتن از ايشان وارد بيمارستان شوند.
حاتمي نيز به نوبه خود براي گرفتن عكس ازامام از هميشه مشتاق تر نشان مي داد بخصوص در آن لحظات مهم كه امام در بيمارستان بستري بود.
حاتمي موفق شد با پسر امام تماس بگيرد و از آنجا كه بدون اجازه «حاج سيداحمد خميني » كسي نمي توانست به ملاقات امام برود حاتمي پيش وي رفت و در خواست براي گرفتن عكس از امام را با وي در ميان گذاشت و در نهايت حيرت تمامي خبرنگاران و افراد ديگري كه پشت در اتاق امام منتظر بودند، حاتمي تنها عكاس خبري بود كه وارد اتاق امام شد.
اين هم نمونه ديگري از اين بود كه چگونه از ميان شمار زيادي از خبرنگاران حاتمي انتخاب مي شود. حاتمي در آن روز عكسهاي به يادماندني زيادي از امام گرفت. حاتمي همچنين عكسهاي زيادي را از شهرهاي مقدس قم، مكه، مدينه و بيت المقدس از خود به جاي گذاشته است. عكسهايي كه وي از كعبه گرفته است از جمله عكسهاي منحصر به فرد كعبه به شمار مي روند. عكسهايي كه وي از شهر مقدس قم گرفته نيز در نوع خود مثال زدني است.
عكسهاي حاتمي از شهرهاي مقدس مكه و مدينه در سال۱۹۸۹ در كتابي با نام توحيد به چاپ رسيد.
اولين نمايشگاه در نوع خود
هرچند حاتمي يكي از بهترين عكاساني است كه ايران تاكنون به خود ديده است يا حداقل يكي از بهترين عكاسان امام خميني رهبر فقيدانقلاب اسلامي به شمار مي آيد ولي با اين حال تاكنون قدرداني چنداني از آثار ارزشمند وي به عمل نيامده است.
حاتمي به مناسبت بيست و پنجمين سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي ايران در فوريه سال۲۰۰۴ ميلادي نمايشگاه عكسي را در دانشگاه كلمبيا واقع در نيويورك برپا مي كند.
در اين نمايشگاه حاتمي عكسهايي را كه از امام خميني و تصاوير مربوط به انقلاب اسلامي ايران در سال۱۹۷۹ گرفته است به نمايش درمي آورد. در واقع مي توان گفت اين اولين نمايشگاه در نوع خود است كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران در ايالات متحده آمريكا داير خواهد شد.
اما آنچه باتوجه به خصوصيات اين عكاس برجسته ايراني برايم عجيب به نظر مي رسد و شايد هم فهم آن برايم كمي سخت باشد اين است كه چرا وي نمايشگاه عكسي را كه مربوط به انقلاب اسلامي است در آمريكا كه هزاران كيلومتر از موطنش دورتر است داير مي كند و چرا در ۲۵سال گذشته حتي يك بار هم اين فرصت براي وي پيش نيامده تا بتواند نمايشگاهي از عكسهاي خود را در جايي داير كند كه هم خود وي و هم انقلاب به آنجا تعلق دارد.