طاهره صرفي
اين عكس ها را ناصر الدين شاه به سليقه خود در آلبوم چيده، برخي از آنها را دورچين كرده و در كنار هر يك شرح مختصري نوشته: «عايشه زماني كه چشم درد داشت»، «اين پسره سرايدار سر در باب همايون كه بعد از چند سال جواهرات و طلاي تخت طاووس را دزديد پيدا شد و سرش را بريدند»، «اين عكس آخرين صفحه را الحمدالله تعالي بعد از مراجعت از سفر فرنگستان ثاني كه اسباب دوربين عكس تازه در پاريس خريده بودم براي امتحان، عشر آخر رمضان المبارك در نياوران حالت مقابله قرآن را در چادر شيرازي كوچك [از همسران ناصرالدين شاه] انداخته شد»، «توي تالار آينه عكس انداخته شد كه من هم پيدا هستم» گويي ناصرالدين شاه زندگي اش را برايمان شرح مي دهد. آلبومي است خانوادگي كه تعلقات او را نشان مي دهد و بيشتر عكسها را هم خودش انداخته. آلبوم از هم پاشيده و برگ برگ است، اما آدم را مي برد به هزار توي تاريخ. اتاق ساكت و آرام است، اما هر آلبومي را كه مي گشايي، انگار قدم در دوره قاجار مي گذاري و همه چيز را به چشم مي بيني: جنگها، مراسم، جشن ها، سفرها، چهره شاهان و رجال مملكت، پوشش مردمان، دورنماي شهر ها و...
اينجا آلبوم خانه سلطنتي دوره قاجار است: تهران، ميدان ارك، كاخ گلستان، اتاق حدود ۶۰ مترمساحت دارد و دو ضلع آن با قفسه هايي پوشانده شده كه پر است از آلبومهاي كوچك و بزرگ با جلدهاي نفيس و غالباً مخملي. ميزبزرگي هم در وسط اتاق قرار دارد كه آلبومهاي بزرگ با قطعهاي تا يك متر را دور تا دور آن چيده اند. آن طرف ميز قفسه اي است كه نخستين دوربينهاي عكاسي ايران را در خود جاي داده و در كنارش چند دوربين بزرگ با پايه هاي بلند به چشم مي خورد. آلبومها كهنه و رنگ باخته اند. با اين وجود بيشتر شان جلدهايي نفيس با نقش هايي زيبا دارند: جلدهاي تيماج مزين به نقره و جواهرات، جلدهاي گلدوزي شده مخملي و جلدهايي با ورقه هاي فلزي. در برخي آلبومها كاغذ صفحات، بيش از عكسها جلب نظر مي كند. اينها كاغذهاي ضخيم و خوشرنگ با كيفيت عالي هستند كه پس از گذشت سالها، آثار چروكي و رنگ پريدگي مطلقا در آنها ديده نمي شود. تقريباً همه جور عكسي در اين آلبومها وجود دارد؛ برخي اهدايي سران كشورهاي مختلف به شاهان قاجاراند و برخي ديگر به وسيله ناصرالدين شاه و مظفر الدين شاه در سفرهاي فرنگ خريداري شده اند. همه جور عكس هم در آنها ديده مي شود، از مناظر طبيعي تا شهرها و خيابانها وعمارات اروپا. البته تعدادي از اين آلبومها اصلاً عكسي ندارند، بلكه نقاشي هاي باسمه اي منحصر به فردي را درخود جاي داده اند. اين همه در مخزن قديمي آلبوم خانه قرار دارند و مخزن جديد هم عكسهاي ديگري را در بر مي گيرد. عكسهايي كه بسياري از آنها اولين نمونه هاي عكس آگراند يسمان شده در ايران هستند يا نخستين عكس هاي هوايي از شهرهايي مانند كربلا، سامرا و تهران؛ به علاوه تعدادي پرتره شاهان و شاهزادگان قاجار كه بعضاً پرندگان فضولات خود را بر آنها به يادگار گذارده اند! اين فضولات روايت كننده روزگاري هستند كه كاخ گلستان به حال خودرها شده بود و آثار و ذخاير موجود در آن به مثابه «ميراث شوم پادشاهان منحوس قاجار» خاك مي خورد. ظاهراً پاك كردن فضولات به اندازه نقش كردن آنها ساده نيست و از همين رو با وجودي كه ده سالي است اداره گلستان سروسامان يافته، اما هنوز اين قبيل عكسها زير دست مرمت گر نرفته است. آلبوم خانه سلطنتي كاخ گلستان با ۴۸ هزار قطعه عكس از دوره قاجار و ۱۰۳۹ آلبوم قديمي، دومين آلبوم خانه سلطنتي جهان بعد از آلبوم خانه سلطنتي انگلستان است و در عين حال بزرگترين مركز اسناد تصويري تاريخ قاجار به شمار مي رود. دوره قاجار دوره اي است كه فن عكاسي وارد ايران شد. طبق يكي از پژوهش هاي انجام گرفته، نخستين دوربين عكاسي در سال ۱۸۴۲ ميلادي ۳ سال پس از اختراع دوربين عكاسي در فرانسه، توسط امپراتوري روسيه به محمدشاه قاجار (۱۲۶۴ ـ ۱۲۵۰ق) اهدا گرديد و نخستين عكسها در همان روزها برداشته شد.
ولي اوج شكوفايي عكاسي در ايران به دوره ناصرالدين شاه (۱۳۱۳ـ ۱۲۶۴ق) بر مي گردد. علاقه وي به عكاسي، آشنايي او با ظهور و چاپ فيلم و تشويق و حمايت عكاسان موجب تأسيس عكاسخانه اي در كاخ گلستان و ثبت تصاوير ارزشمند از حوادث آن دوران شد. مهمتر اين كه قديمي ترين آلبوم عكس در ايران كه شامل عكسهايي از تخت جمشيد است، توسط يك افسر ايتاليايي به نام «لوئيچي پشه» كه در خدمت دولت ايران بود، به ناصرالدين شاه هديه شد كه اكنون در آلبوم خانه نگهداري مي شود. عكسهاي اين مجموعه نگاه ناصرالدين شاه به عكاسي را تغيير داد و موجب شد كه عكاسي از حوزه دربار بيرون آيد و به تدريج به وسيله اي براي كسب آگاهي از اوضاع و احوال نقاط مختلف ايران بدل شود. بنابراين آلبوم خانه كاخ گلستان داراي مجموعه اي غني از عكسهاي مستند دوره قاجار است كه وضع اجتماعي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي آن دوره را نشان مي دهند.
اكنون حدود هشت سال است كه مرمت و ساماندهي عكسها، نگاتيوها و آلبومهاي موجود در كاخ گلستان آغاز شده و به مرحله قابل قبولي رسيده، اما مهمتر از مرمت و حفظ اسناد تصويري، نحوه استفاده پژوهشگران از اين اسناد است. در حال حاضر سرويس دهي به اين صورت است كه ۵۰۰ تا ۶۰۰ آلبوم حاوي هزاران ميكروفيش در اختيار مراجعان قرار مي گيرد و آنها بايد با صرف ساعتها وقت تك تك آنها را ببينند تا عكس مورد نظر خود را بيابند. البته كارشناسان آلبوم خانه به راهنمايي مي پردازند تا عكس مورد نظر افراد راحت تر پيدا شود، اما در هر صورت هميشه صدها عكس در فريم هاي كوچك يا به صورت نگاتيوي بايد بازبيني شود كه كار بسيار دشوار وزمان بري است. «سيد جواد هستي» مسؤول مركز اسناد تصويري كاخ گلستان معتقد است حل مشكل فوق در حال حاضر امكان پذير و زمينه هاي آن فراهم است. وي با اشاره به وضعيت نامناسب اسناد تصويري كاخ گلستان در گذشته اي نه چندان دور، در شرح اقدامات انجام گرفته در سالهاي اخير مي گويد: در سال ۱۳۶۵ كه مسؤوليت اين مركز به من واگذار شد، عكسها پراكنده بودند، برخي از شيشه ها ( نگاتيو) شكسته و بسياري از آنها شماره اموال نداشتند و هر كس مي توانست آنها را به بيرون از كاخ حمل كند يا به راحتي به آنها آسيب برساند. به همين دليل ساماندهي مجموعه و ثبت و حفظ اموال نخستين ضرورت بود كه با اجراي طرح ساماندهي آغاز شد و حدود ده سال و نيم به طول انجاميد در اين مرحله كه در واقع فاز اول طرح جامع ما بود، براي تمام عكسها و شيشه ها ( نگاتيوها) شماره اموال تهيه كرديم. برخي شيشه ها بودند كه عكس آنها در آلبومها موجود نبود، بعضي عكس ها نيز شيشه نداشتند و در بسياري موارد نيز هم شيشه و هم عكس حفظ شده بود. بر اين اساس كليه اسناد را به سه گروه تقسيم كرديم و براي تمام آلبومها و شيشه ها شناسنامه تهيه شد. از شيشه هايي كه عكس نداشتند و هزار قطعه عكس جديد گرفته شد وتكه شيشه هاي شكسته شده نيز در كنار يكديگر قرار گرفت و كنتا كت از آنها فراهم شد كه در مخزن جديد جاي گرفتند. هستي اضافه مي كند: پيش از آن نيز با حضور مقام رهبري در كاخ گلستان به سال ۱۳۶۹ و كمك ايشان به مركز اسناد، چند دستگاه رمل فيلم خريداري شد كه به وسيله آنها، از عكس ها دوبله كيت، ميكروفيش و پرينت تهيه شد. پرينت ها به صورت كتاب سايه در آمد و در اختيار محققان و پژوهشگران بزرگ قرار گرفت و ميكرو فيش ها براي كارشناسان، استادان و دانشجويان استفاده شد. وي با اشاره به اينكه فاز اول طرح در سال ۷۹ با موفقيت پايان يافت، زمينه را براي اجراي فاز دوم طرح يعني كار فكري به نوع تحليل محتواي عكس ها مساعد توصيف مي كند و آن را تنها راه حل موانع و مشكلات مراجعان و پژوهشگران مي داند.
هستي معتقد است با شناسايي چهره ها، مكان ها و اشياي موجود در عكسها با كمك اساتيد مجرب، مي توان اطلاعات به دست آمده را همراه با عكس به رايانه داد تا مراجعان تنها با نوشتن موضوع مورد نظر، با صرف ۳ تا ۴ دقيقه وقت به مقصود برسند. وي اضافه مي كند: ما در فاز دوم طرح ساماندهي به منظور طبقه بندي محتواي عكس ها، پيش طرح تهيه كرديم و با تقسيم محتواي عكسها به سه موضوع اصلي انسان، بنا و متفرقه در ۱۱۵ فصل ۱۵۱۵ عكس را مورد بررسي قرار داديم. اين پيش طرح شهريور سال جاري به مديريت كاخ گلستان ارائه شد و كارشناسان بسياري آن را مورد بازبيني قرار دادند، در مجموع نظر مساعدي براي ادامه كار وجود دارد، هم هنوز دستوري براي اجراي فاز دوم به ما نرسيده است. مسؤول آلبوم خانه سلطنتي تأكيد مي كند كه اجراي فاز دوم طرح هزينه هنگفتي نمي خواهد و زمينه هاي آن كاملاً فراهم است. روشن است كه اجراي طرح فوق و طبقه بندي محتواي عكس ها جداي از سرويس دهي مناسب به مراجعان، در بيان تاريخ هنر عكاسي و معرفي آثار عكاسان پيشگام كشور و مهمتر از آن در كشف بسياري از اسناد تاريخي دوره قاجار و معرفي چهره صحيح جامعه ايران در اين دوره نقشي مؤثر خواهد داشت. چرا كه تاكنون چنين كاري صورت نگرفته و احتمال مي رود با تحليل عكسهاي آلبوم خانه سلطنتي بسياري از داده هاي تاريخي دگرگون شوند. يكي از استادان تاريخ مي گويد: اعتبار آنچه درباره تاريخ قاجاريه گفته مي شود تا زماني است كه مجموعه اسناد و آلبوم هاي موجود در كاخ گلستان بررسي نشده اند، اين اسناد آنچنان گسترده و ارزشمندند كه ممكن است بسياري از فرضيه هاي تاريخ قاجاريه را دگرگون سازند.
تهيه شده درانجمن ساربان