روزنامه نيويورك تايمز در مورخه ۲۱ بهمن ماه طي گزارشي به قلم گزارشگر ايراني خود، برزو درگاهي، به بررسي وضعيت پنج كنسرسيومي كه درمرحله نهايي مناقصه اپراتور دوم تلفن همراه حضور دارند پرداخته است. در لا به لاي اين گزارش به نكاتي راجع به وضعيت اين شركت ها، اقتصادايران و ... به چشم مي خورد.
برنده، صد البته، بايد هزينه هاي مربوطه را هم پرداخت نمايد.برنده مناقصه بايد ۳۰۰ ميليون يورو (حدود ۳۰۰ ميلياردتومان) بلافاصله پس از اعلام نتيجه پرداخت نمايد. ضمن آن كه ۲۵% درآمدنيز متعلق به دولت خواهد بود. مشكلات جانبي ديگر نيز كم نيستند: دعواهاي سياسي،وضعيت غير شفاف سرمايه گذاري خارجي، محدوديت در نوع تبليغات و تحريم هاي آمريكا.
با وجود تمام اين مشكلات، جمعيت جوان ايران، بازاري را به وجود آورده است كه جا براي پيشرفت دارد. ضريب نفوذ تلفن همراه در جمعيت ۶۷ ميليوني ايران تنها ۴‎/۳% است. شركت مخابرات ايران كه در اين زمينه به صورت انحصاري عمل مي كند، از حدود ۲‎/۹ ميليون دستگاه موبايلي كه در اختيار مردم قرار داده است. ساليانه حدود ۴۲۵ ميليون دلار (حدود ۳۵۰ ميليارد تومان) درآمد دارد.
يك كارشناس مسائل مخابراتي، مستقر در دبي، بازار ايران را خوب ارزيابي مي كند و مي گويد كه وضعيت استقرار و حفاظت از سرمايه هاي خارجي رو به بهبود است و ظرف شش ماه آينده بهتر هم مي شود. به نظر وي امتياز اعطايي در صورتي كه تحريم هاي آمريكا وجود نمي داشت بيشتر مي بود. وي اين رقم را براي بازار ايران حدود ۷۰۰ ميليون دلار (حدود ۵۸۰ ميليارد دلار) مي داند.
ايران كه قصد توسعه اقتصادي خود را دارد، در سال هاي اخير به خصوصي سازي وجذب سرمايه هاي خارجي براي مقابله با رشد بيكاري روي آورده است و در حالي كه تقريباً تمام كشورهاي منطقه ـ حتي عراق ـ براي توسعه سيستم تلفن همراه خود از شركت هاي خارجي استفاده مي كنند، ايران كه پس از مصر دومين كشور بزرگ منطقه به حساب مي آيد، هنوز بكر باقي مانده است.
پنج بازيگر نهايي اين مناقصه كنسرسيوم هايي هستند كه توسط شركت هاي خارجي رهبري مي شوند. اولين آنها توسط اوراس كام مصر نمايندگي مي شود، دومي شركت ترك سل مستقر در استانبول، سومي گروه ام تي ان آفريقاي جنوبي، چهارمي موبيل كام، كه واحد تلفن همراه شركت تلكام اتريش است و پنجمي كنسرسيومي است متشكل از شركت تلفن همراه كويت (ام تي سي)، شركت كويتي الوطنيه تلكام و واحد تلفن همراه تلكام آلمان، تي ـ موبيل.
براين اساس، برنده مناقصه مي تواند ظرف دو سال آينده پنج ميليون خط واگذار نمايد. قرارداد هر پنج سال يكبار براي مجموعاً پانزده سال، قابل تمديد است كه حداقل در دو سال اول آن تضمين شده است كه رقيبي در صحنه وجودنخواهد داشت. برنده نهايي چهارم اسفندماه اعلام مي شود. هرشركت خارجي مي بايست يك شركت داخلي رانيز به عنوان شريك با ۲۰درصد سهم كنسرسيوم معرفي نمايد.
شركت ووداكام از آفريقاي جنوبي نيز به دور نهايي مناقصه راه پيدا كرده بود، ولي خود از ادامه حضور انصراف داد. مسؤولين شركت از ارائه توضيح دراين باره خودداري مي كنند ولي آنچه در محافل اقتصادي گفته مي شود آن است كه پشتيبانان مالي اين شركت از ترس جريمه توسط آمريكا به علت نقض تحريم ايران از ادامه شركت درمناقصه انصراف داده است.
شايعاتي نيز وجود دارد كه ديگر شركت مخابراتي از آفريقاي جنوبي ، شركت ام تي ان، از مناقصه كنار كشيده است . مسؤولين اين شركت هنوز دراين زمينه توضيحي ارائه نداده اند.
ناظران براين باورند كه ضريب نفوذ نسبتاً بالاي تلفن ثابت درايران ـ يك خط به ازاي هرپنج نفر ـ بازار اين كشور را درمقايسه با ديگر بازارهاي درحال توسعه كمتر سودآور مي كند.
با اين حال اقتصاد ايران و درآمد متوسط خانواده ها ، در ظرف چندسال گذشته رشد ثابتي را داشته است و يك مؤسسه مشاوره اقتصادي در اردن پيش بيني مي كند كه تا سه سال ديگر ۲۳درصد ايرانيان تلفن همراه خواهند داشت.
كارشناسان تأكيد مي كنند كه هرم جمعيتي ايران مهم ترين نقطه قوت بازار فروش تلفن همراه است . براساس آمار رسمي نزديك به دوسوم از كل جمعيت اين كشور زير سي سال سن دارند. اين گروه از جمله گروههاي سني هستند كه براي شركتهاي خدمات تلفن همراه جذابيت دارند.
علاوه براين نكات، ام تي ان، ترك سل ، ام تي سي ، الوطنيه و اوراس كام همگي از سرمايه گذاريهاي اخير خود در كشورهاي آفريقايي، خاورميانه وآسياي مركزي پول نقد خوبي به هم زده اند. از طرف ديگر به نظر مي رسد كه تي ـ موبيل و موبيل كام ، كه تخصص خود را در اروپا به كار گرفته اند، فن آوري فني پيشرفته تري داشته باشند.
خدمات تلفن همراه در ايران كه از حدود ده سال پيش ارائه شده است، از يك طرف با استفاده از فن آوريهاي ناسازگار با هم توسعه يافته است و از طرف ديگر سرويس نامطمئن، بي كيفيت و گراني را ارائه مي كند.
چندماه پيش مجتمع اقتصادي رفسنجان برنده مناقصه اي شد كه براساس آن اين مؤسسه اقتصادي قرار است ظرف يك سال به ارائه تلفن هاي همراه اعتباري بپردازد. شركت تله۲ سوئد شريك خارجي اين مجتمع است. تله۲ شركتي است كه در حال حاضر در ۲۳كشور به ارائه سرويس مي پردازد، ضمن آنكه شركت اريكسون فن آوري لازمه را ارائه مي كند. اين پروژه قرار است تا شش ميليون خط جديد ظرفيت سازي كند.
يكي از شرايط براي برنده مناقصه اپراتور دوم آن است كه هزينه اشتراك اوليه نبايد بيشتر از ۱۵۰يورو (حدود ۱۵۰هزار تومان) باشد. با توجه به آنكه مشتركين در حال حاضر به طور متوسط ماهيانه ۱۲‎/۲۰دلار (حدود ده هزار تومان) هزينه مي كنند، كارشناسان تخمين مي زنند كه برنده مناقصه مي بايست چيزي حدود هجده ماه صبر كند تا سر به سر كند.
براين اساس يكي از كارشناسان مستقر در يك مؤسسه تحقيقاتي در جنوب سانفرانسيسكو معتقد است كه شركتي مثل اوراسكام كه به تازگي برنده اجراي پروژه مشابهي در الجزاير شده و ۷۶۰ميليون دلار پرداخت كرده است، بابت برگشت آهسته سرمايه آسيب پذير هستند.
همين شركت سه ماه پيش توانست قرارداد اجرا در عراق را نيز ببرد ( در اين قرارداد نياز به پيش پرداخت نبود). سخنگوي اين شركت مي گويد كه سازمان متبوعش به سرزمينهاي بكر مثل ايران بيشتر نظر دارند. جاهايي كه يا سرمايه گذاري نشده باشد و يا اگر هم شده باشد از طرف دولت بوده باشد.
شركتهاي موبيل كام و تي ـ موبيل هيچ يك تجربه اجراي چنين پروژه هايي خارج از اروپا ندارند. اگرچه شركاي كويتي تي ـ موبيل در اين مناقصه، شركتهاي ام تي سي و وطنيه، پروژه هايي در خاورميانه و شمال آفريقا اجرا كرده اند.ام تي سي اميدوار است كه روابط ويژه بين كشورش و ايران نقطه قوتي براي كنسرسيومشان باشد. سخنگوي اين شركت تأكيد مي كند كه هم دولت كويت و هم مقامات ايراني اين شركت را تشويق به شركت در مناقصه كرده اند.ام تي ان، دومين شركت تلفن همراه آفريقاي جنوبي بعد از ووداكام، پنج پروژه بزرگ در ديگر كشورهاي آفريقايي انجام داده است، ولي هرگز خارج از اين قاره كاري انجام نداده است. سخنگوي اين شركت از اظهارنظر در مورد اين مناقصه خودداري كرد.يك شركت مشاوره اي در كيپ تون مي گويد كه اين شركت قدرت اجراي پروژه در محيطهاي فيزيكي سخت را دارد، ولي ايران بازار بسيار متفاوتي براي آنها است. ام تي ان بيشتر در كشورهايي موفق بوده كه انگليسي زبان بوده و قبلاً مستعمره انگليس بوده اند و در قوانين خود از آن متأثر بوده اند.
ترك سل، كه تنها شركت تركيه اي است كه در بورس نيويورك حضور دارد، نوزده ميليون مشترك در تركيه دارد ودر سيستمهاي تلفن همراه در كشورهاي آذربايجان، گرجستان، قزاقستان، مولداوي و قبرس سهيم است. ترك سل روي هم زباني بخشي از جمعيت ايران و همسايگي حساب ويژه اي براي بردن مناقصه باز كرده است.