خبرطراحي اسكناس هاي دوهزارتوماني، نخستين بار توسط رئيس اسبق بانك مركزي اعلام شد.
مرحوم محسن نوربخش در پاسخ به اين سؤال كه «آيا چاپ اسكناس موجب كاهش ارزش پول نخواهدشد؟» گفته بود«چاپ اين اسكناس به هيچ وجه ارزش پول را تغيير نخواهدداد.» و حال بعد از گذشت يكسال قرار است اسكناس هاي دوهزارتوماني روانه بازار شود. البته وزيرامور اقتصادي و دارايي در اين باره تاريخ قطعي را مشخص نكرده است. او در مورد چاپ اين اسكناس گفته است «بانك مركزي هم اكنون مراحل چاپ اسكناس دوهزارتوماني را در دست اجرا دارد.» گرچه او اظهار اميدواري كرده كه تا پايان امسال و تا شب عيد اين اسكناس به دست مردم برسد اما هنوز كسي چنين اسكناسي را نديده است.
•••

طرح اسكناس دوهزارتوماني اولين بار هفت سال پيش مطرح شد. در آن سال و براساس يك نظرخواهي بيش از ۷۲‎/۸درصد از مشتريان بانكهاي كشور خواستار چاپ و انتشار اسكناس پنج هزارتوماني شدند. در اين نظرخواهي كه توسط نشريه«تازه هاي اقتصاد» بانك مركزي جمهوري اسلامي صورت گرفت ۴۱‎/۸درصد مشتريان بانكها خواستار چاپ اسكناس دوهزارتوماني و ۵۷‎/۸درصد آنان خواستار چاپ اسكناس ۱۰هزارتوماني شده بودند. البته نظر رئيسان شعب بانكها با نظر مشتري هايشان كمي متفاوت بود. آنها خواستار چاپ اسكناس پنج هزارتوماني و ۱۰هزارتوماني بودند و تنها ۳۵‎/۱درصد آنها خواستار چاپ اسكناس دو هزارتوماني شدند.
در پستوي سكوت
با اين حال چاپ اسكنانس هاي چندهزارتوماني تا سال ۱۳۷۹ در پستوي سكوت و فراموشي باقي ماند و كسي ديگر سراغ آن را هم نگرفت. تا اينكه در ارديبهشت ماه سال ۱۳۷۹ يكي از روزنامه هاي صبح در گزارشي اعلام كرد «احتمال دارد تا پايان سال جاري اسكناس هاي ۵۰ و۱۰۰هزارريالي منتشر شود.» گرچه در همان زمان هم اين طرح مخالفان فراواني داشت اما يك مقام مطلع در بانك مركزي در اين باره گفت «به نظر مي رسد موافقان انتشار اسكناس هاي پنج و ده هزارتوماني آراي بيشتري دارند و در نتيجه احتمال وقوع اين اتفاق تا پايان امسال زياد است.» همان سال بسياري از مخالفان اسكناس هاي چندهزارتوماني در مطبوعات و رسانه ها به جان موافقان افتادند و گفتند «اگر اين اتفاق بيفتد، قطعاً حجم نقدينگي بيش از پيش بيني هاي انجام شده بالا خواهدرفت و نرخ رشد تورم و نقدينگي از ۱۵درصدي كه رئيس كل بانك مركزي عنوان كرده است فاصله زيادي خواهدگرفت.» يكي از اين مخالفان دكتر حسن اعتضادي استاد دانشگاه و كارشناس مسائل اقتصادي كشور بود. او در اين باره گفته بود «از اول انقلاب تاكنون بطور متوسط سالي ۲۹درصد حجم پول در كشورمان بالا رفته است در حاليكه دارايي هاي بانك مركزي افزايش نداشته.» مخالفان اين طرح معتقد بودند چاپ اين اسكناس ها باعث مي شود حجم پول در كشور بالا برود و چون عوامل تشكيل دهنده ذخاير ارزي كشور كه دارايي هاي بانك مركزي را تشكيل مي دهد وضعيت مطلوبي ندارند تورم و گراني افزايش چشمگيري خواهدداشت. آنها معتقدبودند بالا رفتن حجم پول بدون تناسب با افزايش دارايي هاي بانك مركزي باعث كاهش ارزش پول ملي و بالا رفتن قيمت ارزهاي ديگر مي شود.
اسفندماه ۱۳۸۰
به هر حال تا اسفندماه سال ۱۳۸۰ ديگر خبري از چاپ اسكناس هاي چندهزارتوماني نشد و در اين باره هيچ صحبتي به ميان نيامد. اما در اسفندماه سال ۸۰ مدير يكي از بانكهاي كشور اعلام كرد به منظور كاهش حجم مبادلاتي پول نقد، دولت تصميم گرفته است اسكناس هاي با رقم بيشتر را چاپ كند. او در آن سال ضمن اعلام اين خبر، گفته بود «خبرهاي مربوط به چاپ اسكناس هاي ۵ و ۱۰هزارتوماني قبلاً هم اعلام شده اما در آن زمان اين خبر ازسوي مقامات مسؤول بانكي و اقتصادي در كشور تكذيب شد و به آن در حد يك طرح ارائه شده نگاه كردند. اما در حال حاضر باتوجه به سرعت بيشتر حجم مبادلاتي كه به حجم بيشتر پول و در نتيجه چاپ اسكناس بيشتر منجر شده است، به نظر مي آيد مسؤولان به چاپ اسكناس هايي كه رقم دارند تمايل بيشتري پيدا كرده اند و قرار است طرح چاپ اسكناس هاي پنج و ۱۰هزارتوماني در سال آينده نهايي مي شود.»
مخالفان چه مي گويند
اگر اسكناس هاي دوهزارتوماني به بازار بيايند چه اتفاقي براي اقتصاد كشورمان مي افتد؟ دكتر حسن سبحاني عضو كميسيون مجلس دراين باره مي گويد «چاپ اين اسكناس از سوي بانك مركزي، تأييدي بركاهش ارزش پول ملي طي سالهاي اخيرخواهدبود.» او تصميم به چاپ اين اسكناس و اسكناس با ارقام بالاتر را نشانه اي از به كارگيري پولهاي رايج در تعداد بيشتر براي مبادله كالا مي داند و مي گويد: «از اين به بعد با يكصدتومان سابق امكان مبادله كالاي معيني وجودنخواهدداشت. وقتي واحد مشخصي از پول مثل اسكناس صدتوماني را مورد استفاده قرارمي دهيم كه بتدريج احساس كنيم براي مبادله تعداد معيني كالا، لازم است به جاي اين اسكناس از چندين اسكناس ۱۰۰توماني استفاده شود و اين به معناي كاهش ارزش پول ملي است. او معتقد است نظام بانكي كشور از چندسال قبل به نوعي به استقبال چاپ اسكناس هاي جديد رفته است و اين كار را با چاپ چك هاي مسافرتي و تضميني با ارقام ۲۰۰ يا ۵۰۰هزارتوماني انجام داده است. و اين تصميم بانك مركزي نوع ديگري از همان اقدامات است اما به نحو افراطي تر كه در چك پولها به كارگرفته مي شود.»
مخالفان چاپ اسكناس با ارقام درشت دلايل ديگري هم دارند. آنها مي گويند افزايش صادرات، انجام سرمايه گذاري هاي خارجي، دريافت وام هاي بلندمدت و حضور در بازارهاي مشترك، از عواملي هستند كه مي توانند نقش بسزايي در افزايش دارايي هاي بانك مركزي داشته باشند كه در حال حاضر وضعيت كشورما در هيچ كدام از اين موارد اصلاً اميدواركننده نيست.
دكتر اعتضادي استاد دانشگاه در اين باره مي گويد: «يكي از اشكلات اساسي ما اين است كه سيستم بانكي ما بسيار عقب مانده تر از سيستم نوين جهاني است.» او مي گويد هم اكنون در بسياري از كشورهاي دنيا پتانسيل پول در بانك هاست و مردم بيشتر از كارت هاي اعتباري و ديگر وسايل نوين استفاده مي كنند در حاليكه كشور ما در اين مورد بسيار مبتدي است. در واقع مخالفان چاپ اسكناس هاي با ارقام درشت معتقدند در دنياي مدرن امروزي مسأله چاپ اسكناس هايي با رقم بالا ديگر قديمي شده است و حالا بسياري از كشورهاي دنيا به سمت استفاده از كارت هاي اعتباري و به كارگيري شيوه هاي مدرن درخصوص معاملات و مبادلات بازار پيش مي روند.
اين در حالي است كه حجم پول در كشور پيش از انقلاب زير يك تريليون ريال بود و در آن زمان بالاترين رقم اسكناس هزارتومان بود. در حاليكه در سالهاي پس از انقلاب اين رقم به بيش از ۲۲۰ تريليون ريال در سال رسيده است و همچنان بزرگترين رقم ما همان هزارتومان است. از طرف ديگر برخي از كارشناسان اقتصادي معتقدند حجم پول باعث افزايش تورم مي شود و نرخ اسمي پول تأثيري بر روي تورم ندارد. آنها مي گويند در حال حاضر نرخ دلار بسيار بالاتر از چيزي است كه در بازار وجود دارد و فقط به دليل حضور بانك مركزي و فروش ارز در بازار آزاد است كه نرخ ارز پايين مانده. آنها مي گويند انتشار پول با رقم بالا، گراني بي سروصداست و به نظر مي رسد چند وقت ديگر اسكناس هاي ۱۰۰ توماني و ۲۰۰ توماني مثل اسكناس هاي ۱۰ توماني و ۲۰ توماني از دور خارج شوند و حالت تزييني پيدا كنند. در اين ميان دكتر هوشنگ شجري استاد دانشگاه و اقتصاد دان نظر جالبي دارد. او مي گويد «چاپ اسكناس هاي درشت اثر رواني منفي در جامعه دارد و دولت ها معمولاً در مواقع تورم سراغ اسكناس هاي درشت نمي روند. چرا كه اثر رواني چاپ آنها به تورم دامن مي زند و به همين دليل دولت ها معكوس عمل مي كنند و سعي مي كنند اسكناس هاي درشت تر را از رده خارج كنند و اسكناس هاي ريزتر را جايگزين كنند. از طرف ديگر چاپ اسكناس هاي درشت تر باعث مي شود تا مردم كمتر از حساب جاري استفاده كنند و مراجعه شان به بانك ها كمتر شود. در صورتي كه اساس و پايه نظم پولي كشور، فعال بودن سيستم بانكي و مراجعه مردم به بانك ها است.
مخالفين چاپ اسكناس هاي درشت معتقدند در كشوري مثل آمريكا كه از اقتصادي قدرتمند برخوردار است اسكناس هاي بالاي صد دلار چاپ نمي شود و تمام اسكناس هاي چاپ شده در اين كشور زير ۱۰۰ دلار است . در حالي كه در كشورهايي با اقتصاد ضعيف مثل تركيه اين اسكناس هاي درشت هستند كه حرف اول را در مبادلات تجاري مي زنند.
موافقان چاپ اسكناس هاي درشت
طهماسب مظاهري، وزير امور اقتصادي و دارايي نظري ديگر دارد. او علت چاپ اسكناس هاي درشت تر را بالارفتن نرخ تورم در چند سال اخير ذكر مي كند و ياد آور مي شود چاپ اين اسكناس ها به هيچ عنوان موجب تورم نمي شود. او معتقد است در حال حاضر حدود ۶ ميليارد برگ اسكناس در ايران جريان دارد كه با چاپ اسكناس هاي درشت تر مي توان اين حجم را كاهش داد. همچنين دكتر جمشيد پژويان استاد اقتصاد دانشگاه علامه در اين باره مي گويد «ميان اندازه هاي اسكناس و تورم ارتباطي وجود ندارد كه منتقدان اين اسكناسها آن را مطرح مي كنند. اكنون ۲۵ سال است كه از چاپ اسكناس هاي هزارتوماني مي گذرد. در حالي كه قدرت خريد ۲۵ سال پيش با حالا خيلي تفاوت كرده است. مثلاً كالايي كه ما ۲۵ سال پيش برايش هزار تومان پرداخت مي كرديم حالا همان كالا را چندهزار تومان هم نمي توانيم بخريم. «او معتقد است كه دولت براي چاپ اين حجم اسكناس هزينه زيادي را متحمل مي شود كه منابع اين هزينه ها از كل جامعه اخذ مي گردد بنابراين وجود اسكناس هاي ريزي كه ما امروزه استفاده مي كنيم بسيار نامعقول است. او مي گويد: «درست است كه چاپ اسكناس هاي درشت تر خطر جعل را هم دارد ولي اين هزينه از هزينه مترتب با چاپ اسكناس هاي درشت كمتر است و با چاپ اينگونه اسكناس ها مبادلات و جابه جايي پول راحت تر صورت مي گيرد.
به هر حال موافقين چاپ اسكناس هاي رقم درشت تر، چاپ اسكناس هاي دو هزار توماني را كافي نمي دانند و معتقدند كه بايد اسكناس هاي ۵ هزارتوماني و ۱۰ هزار توماني هم وارد بازار شوند. آنها معتقدند كه اولاً با چاپ اينگونه اسكناس ها، هزينه چاپ اسكناس كاهش مي يابد. چرا كه ديگر لازم نيست براي ۱۰ هزار تومان ده اسكناس هزار توماني چاپ كنيم. ثانياً چاپ اينگونه اسكناس ها مبادلات را ساده تر مي كند و حمل پول را حت تر از گذشته مي شود و بالاخره اينكه چاپ اسكناس هاي رقم درشت باعث كاهش دردسرهاي مربوط به استفاده از اسكناس هايي كه ارقام پايين تري دارند مي گردد. آنها چاپ اسكناس دوهزارتوماني را خيلي دير مي دانند و معتقدند كه بايد ۲۰ سال پيش به فكر چاپ اين اسكناس مي افتاديم. آنها مي گويند با توجه به اينكه ارزش پول ما طي سال هاي بعد از انقلاب ۱۰۰ برابر كاهش يافته و عملاً پول هايي كه در كشور مبادله مي شود با ارقام بسيار بالا و حجم بسيار زياد اسكناس صورت مي گيرد چاپ اين گونه اسكناس ها ضروري است.