عارف واحد ناوان
«اگر راه حل عادلانه نباشد، هرچه مي خواهد بشود. مهم نيست حتي اتحاديه اروپا؟!» «عبدالله گل» وزير امور خارجه تركيه در حالي كه تلاش مي كردخونسردي خود را حفظ كند، ناگهان در برابر پرسش خبرنگار جواني كه از او پرسيد موضع كشور شما در برابر بحران قبرس چيست؟ عنان از كف داد و با عصبانيت ضمن به زبان راندن جمله فوق مدعي شد: «ما براي اتحاديه اروپا ، اين معضل را حل نمي كنيم،بلكه به خاطر مردمان اين جزيره اين كار را مي كنيم».
۳۰ سال پيش (۱۹۷۴) زماني كه ارتش تركيه، با حمايت دولت وقت اززمين، هوا ودريا و به بهانه دفاع ازترك هاي قبرس به اين جزيره يورش برد، هرگز تصور نمي كرد بحران قبرس به استخوان گلو گيري در سياست خارجي اين كشور تبديل خواهد شد. نه سال پس از حمله ارتش تركيه بخش ترك نشين اين جزيره به نام «جمهوري ترك قبرس» اعلام استقلال كرد اما جز تركيه، هيچ كشوري استقلال بخش ترك نشين را شناسايي نكرد. اين چنين بود كه بحران قبرس آغاز شد. بنابراين همچنان كه كشمير به عامل كشمكش در روابط هند و پاكستان تبديل شد؛ بحران قبرس نيز بر روابط دو كشور تركيه و يونان كه هر كدام از طرفهاي خودحمايت مي كنند، سايه انداخته است. چنانچه اين دوكشور عضو ناتو بارها بر سر اين موضوع تا آستانه رويارويي نظامي جلو رفته اند كه هر بار با خويشتنداري طرفين، وساطت سازمان ملل متحد وكشورهاي ذي نفوذ فروكش كرد.
در همين حال، بارها، رهبران دو بخش ترك و يوناني نشين با ميانجيگري سازمان ملل متحد و در حضور نماينده اين سازمان با يكديگر ملاقات كرده اند، اما هرگز در مذاكرات نتيجه اي حاصل نشده است. در جلسه كه ميان «گلافكو كلريديس» رئيس جمهوري پيشين بخش يوناني نشين و «رئوف دنكتاش» رهبر بخش ترك نشين صورت گرفت و به شكست انجاميد. كلريديس با تبسم تمسخر آميزي گفت: «گفت وگو ميان ترك تبارها و يوناني تبارها مانند گفت وگو ميان آدم هاي كر ، كور و لال است».
با اين حال، به دليل تحولاتي كه در منطقه و صحنه امور بين المللي رخ داده است، اميدها براي وحدت دو بخش جزيره زنده شده است.از جمله، با تلاش مضاعف سازمان ملل متحد و طرح ابتكاري و ۱۵۶ صفحه اي دبير كل اين سازمان براي وحدت قبرس، پيروزي قاطع حزب عدالت وتوسعه در انتخابات و يك كاسه شدن پارلمان درتركيه، موفقيت حزب جمهوري خواه دربخش ترك نشين قبرس و انتخاب «محمدعلي طلعت» به عنوان نخست وزير جمهوري ترك قبرس و تعيين ضرب الاجل براي اتحاد قبرس تاماه مه سال جاري ميلادي از سوي اتحاديه اروپا نسيم صلح آميز به سوي اين جزيره ناآرام وزيدن گرفت. اما نكته جالب توجه اينجاست كه طرح ۱۵۶ صفحه اي «كوفي عنان» به رغم پذيرش يك طرح ابتكاري از سوي جامعه جهاني، يونان و حمايت بخش يوناني نشين جزيره قبرس با مخالفت سرسخت رهبر بخش ترك نشين همراه شد.دنكتاش درتوجيه مخالفت خود با طرح صلح دبيركل سازمان ملل مدعي شد اين طرح حقوق تركها را تضمين نمي كند. وي قبول حاكميت اين بخش و حق ضمانت تركيه در قبرس را شروط اساسي براي حل اين مسأله اعلام كرد. هرچند كه بعداً مخالفت خودرا باز پس گرفت. از سوي ديگر، حزب عدالت وتوسعه به رهبري «رجب طيب اردوغان» براساس منشور كپنهاگ و با انجام اصلاحات بنيادين در قوانين تركيه گامهاي جدي اي رادر جهت همگرايي با قوانين اتحاديه اروپا برداشته است.
كاهش قدرت نظاميان درامور سياسي كه جنجالي ترين اقدام داخلي دولت نيز محسوب مي شد، اعطاي آزاديهاي فرهنگي به اقليت ها بويژه كردها، اجازه آموزش به زبان مادري براي كردها، پخش برنامه تلويزيوني به اين زبان و رعايت بيشتر حقوق بشر را بايد در همين راستا ارزيابي كرد اما اين اصلاحات نتوانست اتحاديه اروپا را قانع كند، چه از ديدگاه اين اتحاديه، مهم ترين شرط ورود تركيه به اتحاديه اروپا يافتن راه حل مناسب براي حل بحران قبرس اعلام شده است اگرچه اردوغان ابتدا همانند خلق خود بر حفظ ضمانت كشورش بر قبرس تأكيد كرد، اما او با فشارهاي سازمان ملل متحد، اتحاديه اروپا و ايالات متحده آمريكاناگزير از تغيير در سياست سنتي آنكارا در خصوص اين جزيره شد. در همين ارتباط، شكست «درويش اوغلو» نخست وزير و رهبر حزب «ملي» طرفدار رئوف دنكتاش و نيز تركيه در برابر محمد علي طلعت رئيس حزب جمهوري خواه كه از طرح عنان در انتخابات اخير حمايت مي كند،تركيه را بر آن داشت تا سياستي نوين را براساس واقعيت ها وخواسته هاي نظام بين الملل طرح ريزي كنند.
آنكارا بخوبي مي داند كه كليدطلايي ورود به اتحاديه اروپا و تحقق رؤياهاي ۴۰ ساله اش، حل بحران قبرس است و در شرايطي كه جهان به سمت همگرايي بيشتر حركت مي كند اصرار ورزيدن بر سياست هاي سنتي، سرانجامي جز شكست براي ديپلماسي اين كشور نخواهد داشت. از اين رو، رجب طيب اردوغان با رويكردي تازه در سياست خارجي كشورش پيش از سفر به «واشنگتن» رئوف دنكتاش، محمد علي طلعت نخست وزير و «سردار ولد دنكتاش» وزير امور خارجه جمهوري ترك قبرس را به آنكارا خواند و به آنها در خصوص يافتن راه حل براي اين بحران اتمام حجت كرد آنچه حايز اهميت بود، پافشاري سرسختانه رئوف دنكتاش بر مواضع هميشگي خود بود. هر چند كه اين موضع در پي فشارهاي تركيه و آمريكا تغيير كرد. واقعيت اين است كه اتحاديه اروپا به تركيه تا پايان ماه مه سال جاري ميلادي (خرداد ماه ۸۳) مهلت داده است تا موضوع قبرس را حل كند، چرا كه در پايان مهلت تعيين شده، بخش يوناني نشين به تنهايي و به عنوان نماينده كل قبرس وارد اين اتحاديه خواهد شد كه اگر چنين شودتركها سنگين ترين شكست ديپلماتيك در سياست خارجي طي نيم قرن گذشته را تجربه خواهند كرد و اين براي دولت اردوغان كه از محبوبيت بسيار بالايي در ميان افكار عمومي تركيه برخوردار است، جبران ناپذير خواهد بود.
درهمين حال و براساس نظر سنجي مؤسسه تحقيقاتي «كادم» ۵۴‎/۸ درصد مردم بخش ترك نشين قبرس طرح كوفي عنان رامعقول ترين راه حل مسأله قبرس اعلام كردند و خواستار الحاق به اتحاديه اروپا شدند.
از همين رو اردوغان و تيم سياست خارجي او با دلگرم شدن از اين موضوع، تلاش هاي خود را براي حل بحران فوق مضاعف كرده اند.