فرهنگ و تمدني كه امروزه ما به آن فرهنگ و تمدن جيرفت مي گوييم خيلي گسترده تر از محدوده شهرستان
جيرفت بوده است. پادشاهي بسيار بزرگي در اين منطقه استقرار داشته كه از بزرگترين پادشاهي هاي دنياي قديم
بوده و تاجايي كه ما مي دانيم از نظر هنر و فرهنگ و صنعت خيلي برتر از ديگران بوده است.

طي دو فصل حفاري باستان شناسي در جيرفت باستان شناسان در تلاشند كه هويت فرهنگي منطقه را آشكار سازند. منحصر به فرد بودن اشياي مكشوفه از قاچاقچيان ميراث فرهنگي و نيز يافتن معماري هاي خشتي عظيم در منطقه توسط هيأت باستان شناسي موجب شد تا ۱۲۰۰ كيلومتر راه را بپيماييم و مشتاقانه به پاي سخنان دكتر «يوسف مجيدزاده» سرپرست هيأت بين المللي كاوش هاي باستان شناسي حوزه جنوب شرق ايران، در حالي كه شب از نيمه گذشته بود بنشينيم.
\خيلي متشكريم كه وقتتان را در اين موقع شب در اختيار ما قرار داديد. مايل هستيم بدانيم كه از چه زماني نظر شما و سازمان ميراث فرهنگي به حفاري در اين منطقه معطوف شد؟
* در واقع در اين منطقه در ابتداي سال ۸۰ بر حسب اتفاق يك ظرف سنگي از خاك بيرون آمد و تعداد اين ظرف در عرض مدت كوتاهي به دهها، صدها و صدها هزار تبديل شد و اين ميراث مملكت ما، گذشته ما ايرانيان توسط عده اي از ما به غارتگران ميراث فرهنگي فروخته شد و از ايران خارج شد. بايد قبل از هر چيز از خانم حميده چوبك ياد كنم كه با شجاعت تمام اين كار را شروع كردند و با اين كه به خاطر اشرار و قاچاقچياني كه در منطقه بودند جانشان در خطر بود ولي ايشان موفق شدند كه حفاري هاي علمي را ابتدا از شهر دقيانوس كه يك شهر دوره اسلامي هست آغاز كنند. من هم به پيشنهاد سازمان ميراث فرهنگي و علاقه شديد خودم و چون تخصصم در زمينه پيش از تاريخ بود براي اين كه خدمتي به كشورم و هموطنانم بكنم. اين كار را شروع كردم. موقعي كه ما كار را شروع كرديم تا حدودي سر و صداها خوابيده بود و با حضور نيروي انتظامي در محل از حفاري هاي غير قانوني كاسته شده بود.
در سال اول ما شروع كرديم به بررسي كردن آثاري كه در اين جا وجود دارد. از شهر جيرفت به طرف جنوب در طول رودخانه هليل رود ۹۰ كيلومتر راهمكاران من قدم به قدم بررسي باستان شناسي كردند و توانستند ۸۵ محوطه باستاني را پيدا كنند. يعني در هر ۶ كيلومتر مربع يك محوطه باستاني. به عبارت ديگر در حدود ۴۸۰۰ سال پيش جمعيت اين منطقه بيش از شهر جيرفت بوده و اين خودش از عجايب است. سال گذشته يكي از همكاران ما به نام آقاي سليماني كه اهل كهنوج هستند يك بررسي در سرچشمه هاي هليل رود و كوه هاي هزار و لاله زار شروع كردند كه نشان داد آثار در آنجا نيز وجود دارد. چون فرهنگ مرز سياسي نمي شناسد و همين طور حركت مي كند و تا جايي كه مي تواند مي رود. به عبارتي ديگر فرهنگ و تمدني كه امروزه ما به آن فرهنگ و تمدن جيرفت مي گوييم خيلي گسترده تر از محدوده شهرستان جيرفت بوده است. پادشاهي بسيار بزرگي در اين منطقه استقرار داشته كه در واقع از بزرگترين پادشاهي هاي دنياي آن زمان بوده و تاجايي كه ما مي دانيم از نظر هنر و فرهنگ و صنعت خيلي برتر از ديگران بوده است.
مي توان گفت كه جيرفت ۴۸۰۰ سال پيش از نظر اقتصادي آنقدر درخشان بوده كه مانند آمريكاي امروز به سرتاسر دنيا جنس صادر مي كرد.
\ طي دو فصلي كه هيأت باستان شناسي در اين منطقه حضور پيدا كرده است چه فعاليت ها و كاوشهايي در منطقه صورت گرفته و چه نتايجي از آنها حاصل شده است؟
* از آثاري كه باقي مانده مي توان به دو تپه بزرگ در منطقه اشاره كرد. از جاده اي كه از جيرفت به سمت كهنوج مي رود در ۳۰ كيلومتري جيرفت روستايي به نام كنار صندل قرار دارد كه دو تپه اي كه ما حفاري را از آنجا شروع كرديم با فاصله نزديك به ۲ كيلومتر از هم در آنجا قرار دارد. همكاران فرانسوي ما كه كارشان زمين ريخت شناسي (ژئومورفولوژي) است بعد از بررسي اين دشت نتيجه گرفتند كه دشت جيرفت از كوه هاي شرق به غرب ۷ كيلومتر وسعت دارد يعني وسيع ترين بخش دره اين منطقه است و به همين دليل بيشترين جمعيت در اين منطقه متمركز بوده و بزرگترين شهرها در اين جا بوده كه يكي از بقاياي اين شهرها تپه كنار صندل الف و ب است.
در حال حاضر جبهه شمالي دو سكوي تپه كنار صندل الف در دست بررسي است. اين اثر از دو سكوي عظيم و مطبق تشكيل يافته كه سكوي پاييني ۴۰۰ در ۴۰۰ متر طول و عرض داشته و ارتفاع آن تقريباً۷ متر است و روي آن سكوي دومي بنا شده كه ابعاد آن ۲۵۰ در ۲۵۰ متر مي باشد. در كل ۱۱ متر از ارتفاع اين سازه باقي مانده كه نقشه برداري، ابعاد دقيق تر آن را معلوم خواهد كرد. خشت هاي به كار رفته در ساختار اين سكوها داراي ابعاد ۴۰ در۴۰ سانتيمتر طول و عرض و ۱۰ سانتيمتر ارتفاع است. با يك حساب كوچك مي توان فهميد كه براي ساخت اين سكو ها از چندين ميليون خشت استفاده كرده اند.
احتمالاً سكوي سومي نيز بر روي سكوي دوم وجود داشته است؛ چون ما با توجه به تصاوير حكاكي شده بر روي ظروف يافت شده از اين تمدن شواهدي داريم كه اين بنا احتمالاً سه طبقه بوده است. حتي در يك نمونه طبقات بيشتري هم مشاهده مي شود. ما در جاهاي ديگر دنيا مانند عراق از اين سكوها داريم كه به آن زيگورات مي گوييم. البته ما هنوز اسمي را براي اين سازه خشتي انتخاب نكرده ايم. ولي شباهت بسيار زيادي با زيگورات دارد. با اين وجود هنوز در گفتن اين نام محتاط هستيم. ولي مي توانيم بگوييم كه سازه خشتي سكويي است كه به عنوان مركز مذهبي استفاده مي شده و در بالاي آن معبدي قرار داشته است. اين تپه (كنارصندل الف) بخشي از شهري بوده كه احتمالاً تپه كنار صندل ب مركز آن بوده است. يعني مركز مذهبي شهر با مركز سياسي آن حدود ۲ كيلومتر فاصله داشته است. به عبارت ديگر وسعت اين شهر از يك طرف حداقل ۲ كيلومتر بوده است.
دركل مي توان گفت اين تپه ها شهرهاي بزرگي بوده اند كه چنين قبرستان هاي وسيعي داشته اند. قبرستان علاءالدين در شمال و قبرستان مطوط آباد در ساحل هليل رود كه در كنار اين شهر باستاني قرار دارند خود حاكي از استقرار يك شهر وسيع در اين محدوده دارد نه يك روستاي تاريخي.
حدس زده مي شود كه تپه كنار صندل ب كه حاكم نشين اين شهر باستاني بوده است مركز اين شهر باشد. شكل اين قلعه هنوز مشخص نيست، ولي به صورت قوس هايي دور تپه ادامه داشته است. ترانشه (كارگاه) هاي حفاري شده در ۵۰ متري شمال تپه كنار صندل ب نشان از استقرار شهري در اطراف اين تپه دارد.
تپه كنار صندل ب تپه اي است تاريخي كه حدوداً ۹ متر از ارتفاعش باقي مانده است. به نظر مي رسد كه يك ساختمان دو طبقه باشد. هنوز ما از ساختار درونيش اطلاعي نداريم چون در اثر عوامل جوي شديداً صدمه ديده و در كل به علت نوع خاكي كه اين منطقه دارد و حاوي نمك و آهك بسيار است خشت ها بسيار شكننده است و سريعاً توسط يك بارش كوچك و متعاقب آن آفتاب سطح خشت ها پودر مي شود. گمانه هايي كه در اطراف تپه كنار صندل ب زده شده نيز نشان دهنده اين خواهد بود كه وسعت شهر تاكجاست.
\ آيا اشيايي متعلق به اين فرهنگ در اين سازه خشتي و اطراف آن پيدا شده است كه نشان دهنده خصوصيت جامعه در آن دوران باشد؟
* در اين سازه قطعات سفال هاي خرد شده در بعضي نقاط پيدا شده كه در حقيقت محلي براي انباشت زباله ها بوده است. سفال ها بعد از پيدا شدن به زمين سفال مي روند و بعد از شسته شدن شماره گذاري مي شوند. هر تكه سفال حدود ۳۰۰ تومان براي سازمان ميراث فرهنگي هزينه دارد. ما مي خواهيم به اين سفال ها شناسنامه بدهيم درست مانند هر سربازي كه پلاك شناسايي دارد. اين سفال ها هم منعكس كننده جامعه و طبقات آن هستند. درست است كه ما قبرها را حفاري نكرديم ولي آن كارگر هايي كه در حفاري ( غير مجاز) دست داشتند براي ما تعريف مي كردند كه تعداد ظرف ها در هر گور متفاوت است. در بعضي از قبور حتي تعداد اين ظرف ها تا ۶۰ عدد نيز بوده است كه اين خود دليلي بر طبقاتي بودن جامعه در آن زمان است.
\ آيا با توجه به دو فصل حفاري و مطالعاتي كه در منطقه انجام شده مي توان حدس زد كه چه علتي باعث افول اين تمدن شده است؟ آيا ممكن است كه در اثر يك جنگ باشد؟
* ما هيچ اطلاعي در اين زمينه نداريم. شواهد امر نشان نمي دهد كه آنها در اثر يك جنگ از ميان رفته اند. چون ما در هيچ جا اثري از جنگ نمي بينيم. بايد بخشي از دلايل را زمين شناسي، گياه شناسي و استخوان شناسي به ما نشان دهد كه دلايل فروكش كردن اين تمدن چه بوده است. البته ممكن است كه دلايل طبيعي مانند خشكسالي و ... نيز دخيل بوده باشند.
\ چه گروه هايي از سرتاسر دنيا در حفاري ها با شما مشاركت دارند؟
* در اين كارگروه هاي مختلفي از سرتاسر دنيا با ماكار مي كنند. دو دانشجوي دكترا از كانادا و اروگوئه از طرف دانشگاه پنسيلوانياي آمريكا در اين جا حضور دارند. اساتيدي از دانشگاه سوربن فرانسه و استادي از سوئد در اين حفاري ها ما را همراهي مي كنند. يعني از سرتاسر دنيا امروز علاقه مند هستند كه بيايند و در جيرفت حفاري باستان شناسي كنند و در پيدا كردن اين افتخارات سهيم بشوند و فردا افتخار كنند كه من در ايران، در جيرفت در خاستگاه تمدن بشري كار كرده ام.
\ درباره ايجاد يك موزه باستان شناسي تخصصي در مورد فرهنگ دره هليل رود چه نظري داريد و آيا موزه اي كه اخيراً راه اندازي شده مي تواند جوابگوي اين فرهنگ عظيمي كه در دره هليل رود يافت شده باشد يا خير؟
* موزه اي كه در حال حاضر در شرق شهر جيرفت و در كنار ساحل هليل رود ساخته شده بدون هماهنگي با سازمان ميراث فرهنگي ساخته شده است. از اين جهت كه اين موزه بسيار به هليل رود نزديك بوده و اگر به دلايلي آب رودخانه طغيان كند تمام موزه را آب مي برد و همچنين مكان موزه در جاي دورافتاده اي قرار گرفته است و از نظر ايمني مناسب نيست. تأسيسات زير زميني مانند پناهگاه هاي اضطراري به هنگام خطراتي مثل زلزله و جنگ نيز ندارد. اصلاً اينجا براي موزه باستان شناسي ساخته نشده بود.
مسؤولين شهر وقتي سازمان ميراث فرهنگي ارزش اين آثار را به آنها نشان داد، شايد خواستند نوعي دلجويي انجام دهند و اين موزه را به اين حالت براي آثار يافت شده از حفاري هاي غيرمجاز اختصاص دادند. خوشبختانه شهردار جيرفت و اعضاي شوراي شهر جيرفت موافقت كرده اند كه ۲۵۰۰ متر زمين براي ساخت موزه تخصصي باستان شناسي در اختيار سازمان ميراث فرهنگي بگذارند. چند وقت پيش بود كه شهردار جيرفت پيشنهاد كرد قبل از پايان فصل حفاري ما زمين مورد نظر را انتخاب كنيم كه آنها را در اختيار سازمان قرار دهند. البته خيلي كارهاي موزه از جمله كشيدن نقشه آن به اتمام رسيده كه اميدواريم با اختصاص مكان مورد نظر، يك موزه باستان شناسي را در جيرفت بسازيم. البته در كنار موزه بايد كتابخانه، رستوران و امكانات رفاهي و اقامتي ديگري نيز مانند هتل ساخته شود. همچنين مي توان يك پارك باستان شناسي نيز در روستاي كنار صندل احداث نمود تا بدين وسيله وضعيت آثار بعد از حفاري با مراقبت هايي كه انجام مي پذيرد محفوظ بماند.
\ چه تصميمي براي آينده محوطه هاي تاريخي جيرفت داريد؟
* تمامي سكوهاي تپه كنار صندل الف به صورت عمودي خشت فرش شده اند و فرسايش و باران در طول هزاران سال آنها را به صورت شيب دار در آورده كه ما سال آينده تصميم به بازسازي اين خشت ها داريم. با هر هزينه و زحمتي كه شده مي خواهيم كه اين تپه ها را بازسازي كنيم و به صورت اول در آوريم و اين منطقه را به يكي از بزرگترين مراكز توريستي ايران تبديل كنيم.ما از زماني كه به اينجا آمده ايم هنوز دست به حفاري گورستان ها نزده ايم. خوشبختانه با حضور نيروي انتظامي فقط به صورت محدودحفاري هاي پراكنده غير مجازي شبانه در منطقه صورت مي گيرد و پيشنهاد هايي وجود دارد كه ما در فصل حفاري آينده گورهايي كه توسط افراد بومي كنده شده اند را دوباره پر كنيم. چون ممكن است قاچاقچيان شبانه با مخفي شدن در داخل گورها اقدام به نقب زني كنند و وجود چاله ها امكان مراقبت را سخت مي كند. از نظر نيروهاي انتظامي نيز كنترل اشخاصي كه در آنجا ممكن است حفاري كنند راحت تر است. همچنين با اين كار گورها نيز محافظت مي شوند و براي مطالعه نسل هاي آينده باقي مي مانند. چون براي هزاران سال ديگر هم باستان شناس داريم.اميدوارم روزي بشود كه تك تك ايرانيان حافظ ميراث خودشان باشند. چون هيچ ملتي بدون ميراث گذشته اش زنده نيست. ملت هايي كه تاريخ ندارند هيچ چيز ندارند. به هر حال اميدوارم كاري كه ما انجام داديم، مفيد واقع شود.
تهيه شده در گروه
حاميان ميراث فرهنگي اروين