دكتر آذردخت مفيدي
در مواردي سير رشدي بهنجار است اما جوان نابهنجار از آب درمي آيد. مانند والديا والديني كه رفتارهاي بزهكارانه دارند و كودك با آنها همانندسازي مي كند. اين كودك به سن نوجواني كه رسيد مستعد آن مي شود كه آن نوع الگوبرداريهاي اجتماعي را انجام دهد كه او را در مسير بزهكاري قرار دهد. مانند والدين سيگاري و معتاد كه فرزندانشان حشيش و ماري جوانا مصرف مي كنند و به جاي درس خواندن در پارتي هاي شبانه شركت مي كنند. حتي اگر رفتار والدين و احساسات آنها اندكي ويژگي هاي بزهكارانه داشته باشد، چون نوجوان الگوبرداريهاي اجتماعي را هم به آن اضافه مي كند بسيار بيشتر از والدين در مسير بزهكاري و رفتارهاي ضداجتماعي قرار مي گيرد.
سعيد ۲۶ساله توسط پدرش مراجعه كرده است با اين شكايت كه درس نمي خواند و هدفي در زندگي جز خوشگذراني ندارد. در ايران به زور ديپلم گرفته، علي رغم نمرات خوبش در دوران ابتدايي و راهنمايي، در دبيرستان افت شديد درسي داشته، به دانشگاه نرفته، پدر و مادر او را به كانادا فرستاده و به كالج وارد شده است ولي نتوانسته ادامه تحصيل دهد و هنوز نان خور پدر است.
سعيد فرزند اول يك خانواده ۴نفره است از دوران دبيرستان او را به سوئيتي در طبقه بالاي خانه انتقال دادند تا در موقع ميهماني هاي ديرهنگام پدر و مادر او بتواند درس خود را بخواند! در خانه به قول پدرش دموكراسي كامل حكمفرما بوده! (يعني نظم و ديسيپلين وجود نداشته است). سعيد را همه جوره آزاد گذاشته بودند تا او در يك فضاي آزاد رشد كند! سعيد ناامن در خانه، امنيت خود را بيرون از خانه جست وجو كرد. دوستان نابابي پيدا كرد و كشيدن موادمخدر را از همان سالها شروع كرد... آنچه تا به حال گفته شد موارد خلاصه اي بود از سير رشدي بهنجار، كه ديده شد جوان لزوماً بهنجار از آب درنمي آيد.
حال چندنمونه اي مثال زده مي شود از مواردي كه خود سير رشدي بهنجار نيست. در تمام اين مسير رشد، مي تواند اختلال به وجود آيد. اگر گرفتن عشق و امنيت در سالهاي اول كودكي به هر دليلي مختل شود مثلاً به دليل اضطراب شديد مادر و استرسهاي او، فرزند يا جنون مي گيرد يا رفتارها و شخصيت ضداجتماعي پيدا مي كند. اغلب در اين موارد والدين اظهار مي دارند كه فرزند ما از اول اينگونه بوده. لجباز و عصبي و بدبوده است اما هيچ نوزادي از بدو تولد چنين خصوصياتي ندارد. كودك لجباز و عصبي والدين را عصبي مي كند و والدين در نتيجه نمي توانند رابطه صميمانه اي با كودك داشته باشند. در اين جا كودك با هر آنچه خصوصيات خلاف والدين خود است همانندسازي مي كند وبدتر مي شود. مثلاً در بستر يك رابطه غيرصميمانه با پدر، اگر پدر با مسؤوليت است، پسر غيرمسؤول مي شود. زيرا الگوبرداري تنها در بستر يك رابطه نزديك وعاطفي انجام مي گيرد. بسياري مي بينيم والدين متمدن و درستكاري را كه فرزندان بد و بزهكار دارند. اينها در چنين چرخه بسته اي قرار گرفته اند و خود نمي دانندعلت اينكه علي رغم تمام تلاشهايشان فرزندشان بد از آب در آمده چه بوده است. چنين كودكي در نوجواني جذب گروههاي مانند خود به اصطلاح خلاف مي شود و در مسير بزهكاري مي افتد.
در مواردي همانندسازي با والد همجنس مختل مي شود. كودك، والد قوي، مهربان و خوشحال مي خواهد. هر كدام نباشد اين همانندسازي مختل مي شود. پدران و مادران بسيار سختگير يا جوانان له شده به جامعه تحويل مي دهند كه به نوعي بزرگ نشده اند يا جوانان عصيانگر با ويژگي هاي ضداجتماعي و يا هر دو. سختگيري بيش از حد با كودكان از رشد رواني آنها جلوگيري كرده و آنان را در جواني، كودك باقي مي گذارد. حس مسؤوليت پذيري و پذيرش اصول و بايدهاي زندگي را از آنها مي گيرد و اغلب نقطه مقابل اين والد به بار مي آيند. مثلاً يكي از اين نوع معضل ها، پدران خود ساخته هستند. پدراني كه از كودكي با جامعه درگير بوده و سرانجام در زندگي بسيار موفق شده و تلاش بسيار كرده اند، به اين نتيجه مي رسند كه تنها راه موفقيت راه آنان است و همين را مي خواهند به پسر خود القا كنند و نمي دانند كه با اين روش فرزند آنها خلاقيت و بلوغ خود را از دست مي دهد:
مهرداد ۱۸ساله توسط خواهرش معرفي شده است. با اين شكايت كه درس نمي خواند. دائماًِ ماشين را از پدر و مادرش مي گيرد و بيرون با دوستان خود دور مي زند. شبها مي خواهد به ميهماني برود. ماري جوانا مي كشد و...
پدر، كارخانه داري خود ساخته و بسيار موفق است و مادر خانه دار. مهرداد تك پسر خانواده است و دوخواهر دارد. در اولين مصاحبه، پدر فرياد مي كشد كه پسر من عقل يك گنجشك را دارد به اندازه يك پسر ۱۰ساله نمي فهمد. مهرداد زير بار قدرت بيش از حد پدر كه به سختي بر او اعمال مي شود، كودك باقي مانده و رشد نمي كند. از دوران كودكي باهر فردي همانندسازي مي كند كه مثل پدر نباشد. نه تنها مثل پدر نباشد كه ضد پدر باشد.
حال موردي را در نظر بگيريد كه پدر بسيار كمرنگ و منفعل است. والدي كه قوي نباشد فرزند خود را نفر اول در خانه مي سازد و اين سمي مهلك در شريان رشد رواني كودك ايجاد مي كند. قدرت مثبت و متعادل، نظم و ساماندهي توسط والدين بايد بر خانه حكمفرما باشد. اگر فرزند احساس كند كه مي تواند بر قدرت والدين غلبه كند رفتارهاي ضداجتماعي پيدا مي كند:
سيامك ۱۶ساله توسط والدينش مراجعه كرده است. درس نمي خواند. دائماً ماشين مي خواهد برود بيرون، يكبار ماشين را دزديده و به شمال رفته. لباسهاي عجيب و غريب مي پوشد. با افراد ناباب معاشرت مي كند. فحشهاي ركيك مي دهد و يكبارمادرش را كتك زده، هر چه مي خواهد بايد به او بدهند در غير اين صورت دست به خودزني و خودكشي هاي نمايشي و شكستن لوازم منزل مي زند.
در مصاحبه، پدر بسيار آرام و بيش از حد متمدن به نظر مي رسد. به گونه اي كه اگر در قبال كارهاي سيامك به او اعتراض اندكي! هم كند بلافاصله از او عذرخواهي مي كند. بسيار منفعل است و فقط به كارهاي خود مي پردازد. در بررسي روانشناختي مشخص شد كه از پدر خود مي ترسيده و حالا از پسر خود مي ترسد. سيامك در وي قدرتي نديده تا وجود او را براي همانندسازي به رسميت بشناسد. هيچ گونه نظم و ساماندهي در منزل براي سيامك وجود ندارد و از پرخاشهاي او مي ترسد. سيامك در اين خانه نفر اول شده و كنترل اوضاع ازدست همه بيرون رفته است.
همه اين موارد نمونه هايي بود از مواردي كه به گونه اي همانندسازي با والدين مختل مي شود و راه براي همانندسازيهاي ضداجتماعي باز مي شود. در يك والدين نسبتاً بهنجار با روابط نسبتاً بهنجار، كودك به گونه اي بزرگ مي شود كه امكان همانندسازيهاي اجتماعي نابهنجار در او به حداقل مي رسد. در جامعه اي زندگي مي كنيم كه امكان دستيابي به بخش نابهنجار فرهنگ غربي كه بسيار شديد به سوي ما فرستاده مي شود تقريباً براي هر نوجوان و جواني وجود دارد. گرچه ديدگاه اين مقاله روانكاوي بوده و تنها در سطح خانواده بررسي به عمل آمده است اما اگر تنها به اين بعد پديده موردنظر هم توجه داشته باشيم مي توان از بسياري از تعارضها و كجرويهاي جوانان جلوگيري كرد. اينكه جواني علاقه به موسيقي داشته باشد كه به نظر ما عجيب و غريب است يا به موهايش ژل بزند و پسري گردنبند آويزان كند اگر مسير اصلي زندگيش را به روشني پيش ببرد آن قدرها مهم نيست ديگران و حتي فرزندان ما مي توانند مخالف ما فكر كنند اما اگر خود ما نسبتاً بهنجار عمل كرده و رابطه اي خوب و متعادل با آنها داشته باشيم اين مسائل منجر به كجرويهاي اساسي در زندگي آنان نمي شود.
*روانپزشك و روانكاو