دكتر محمدتقي جغتايي ـ سعيد مليحي الذاكريني
در اوايل دهه ۱۹۶۰ روز نزويگ و همكارانش از دانشگاه كاليفرنيا از بركلي ، چندين موش را از محيط آزمايشگاه به محيطي غني از محرك منتقل كردند و پس از مدتي دريافتند كه اين موش ها در يادگيري هاي جديد بهتر از موشهاي آزمايشگاهي عمل مي كنند. بررسي بافت مغز اين گروه نشان داد كه ارتباطات سلولهاي مغز آنان پيچيده تر و سطوح فعاليت انتقال دهنده هاي شيميايي در مغز آنان بالاتر از گروه كنترل بوده است. در نتيجه، تغيير در شرايط محيطي، ساختمان و عملكرد مغز را تغيير مي دهد. به عبارتي محيط غني و يادگيري جديد، هم موجب زايش سلولي شده و هم بقاي عصب راتضمين مي كند.
برخلاف اين ديدگاه كه مغز را بعد از تولد ناتوان در ساخت نورونهاي جديد مي داند، گولد (Gould) و همكارانش در سال ۹۸ گزارش دادند كه در هيپوكامپ ميمونها نورونهاي جديدي ايجاد مي شود. بعد از اين اظهار نظر محققين اعلام كردند پيدايش نورونها در هيپوكامپ افراد مسن، حالت غير عادي دارد و درباره مناطق عالي مغز نمي تواند صادق باشد و براي نگهداري حافظه، بايستي ساختمان مغز ثابت بماند. اين پرسش مطرح است كه اگر قشر مخ در حافظه مهم است چگونه مي تواند تغيير كند؟ و در اين صورت هر مطلب جديد كورتكس را تغيير مي دهد. گراس (Gross) معتقد است برخلاف مطالب فوق بايد گفت اگر حافظه ها از طريق تجربيات شكل مي گيرند، اين تجربيات بايد تغييراتي در مغز به وجود آورند.
رشد مغز و سلامتي
در هفته بيستم قبل از تولد، وزن مغز در حدود ۱۰۰ گرم و در هنگام تولد ۴ برابر آن يعني ۴۰۰ گرم مي شود. در ۱۸ ماهگي وزن مغز ۸۰۰ گرم و در سه سالگي وزن مغز به ۱۱۰۰ گرم مي رسد. مغز فرد بالغ ۱۴۰۰ گرم وزن دارد. در فاصله زماني بين تولد تا ۱۸ ماهگي وزن مغز دوبرابر مي شود. اين فاصله زماني مهمترين زمان سيناپتوژنز و ميلين سازي است. در زمان ۱۸ ماهگي تا سه سالگي فقط ۳۰۰ گرم به وزن مغز افزوده مي شود. اين زمان مهمترين زمان براي ثبات سيناپسها و تكميل زبان مادري و آغاز يادگيري زبان دوم است ( كوهن و همكاران ۱۹۹۹).
مغز در سه ماهگي در حدود ۱۰۰۰ تريليون ارتباط دارد. از اين تعداد، تعدادي پايدار باقي مي مانند و تعدادي محو مي شوند. اينكه كدام پايدار بماند و كدام از بين برود تحت تأثير محيط است. ارتباطاتي كه مرتب استفاده مي شوند پايه سازمان بندي مغز را تشكيل مي دهند و تعيين مي كنند چه توانايي هايي در فرد رشد كنند و كداميك محو و ضعيف شوند مثلاً اگر در كودكي، مهارتهاي كلامي بيشتر باشد، در سنين بالا توانايي كلامي او قويتر خواهد بود. در مورد اثر محيط بر رشد مغز مي توان نابينايان را مثال زد كه از خط بريل استفاده مي كنند. در اين گروه ديده شده كه ناحيه Finger Trip در مغز وسيعتر از افراد بينا است.
عوامل مؤثر در رشد اوليه مغز به اين شرح است:
۱ـ تغذيه، ۲ـ فعاليت صورت به صورت، ۳ـ تشخيص سريع و صحيح مشكلات، ۴ـ محيط مناسب.
رشد مغز نيازمند تغذيه كافي و مناسب است. مغز بزرگسالان كمتر تحت تأثير سوء تغذيه و يا پرخوري قرار مي گيرد. اين در حالي است كه سوء تغذيه در دوران رشد مغز كاملاً تعيين كننده است و سوء تغذيه باعث به وجود آمدن تغييرات غير قابل برگشت مي شود كه در نتيجه آن مشكلات رفتاري و رواني بروز مي كند. سوء تغذيه زودرس باعث كاهش قابليت هاي اجرايي در آينده مي شود. ساسر و لين (Susser and lin) در سال ۱۹۹۲ در تحقيقي كه بر روي زنان هلندي انجام شد، مشاهده كردند سوء تغذيه و محروميت غذايي مادر طي دوران بارداري با افزايش احتمال ابتلاي كودكان به اسكيز و فرنيا همراه است. علاوه بر اين تحقيقات نشان مي دهد كه براي جلوگيري از اثرات سوءتغذيه در خردسالي، شروع زودرس توانبخشي بسيار مؤثر است. (رونالدو ۱۹۹۳)
در مطالعه اي بر روي ۱۲ كودك ۶ تا ۳۷ ماهگي كه تحت توانبخشي غذايي بودند و در MRI اين كودكان، Brain shrinkage مشاهده شد. ديده شد پس از ۹۰ روز بستري در بيمارستان و تغذيه كافي، اين تغييرات در MRI بعدي، در بيشتر كودكان از بين رفت.
طي دوران حساس رشد، مغز بيشتر از بقيه دوران ها تحت تأثير سوء تغذيه قرار مي گيرد. اين دوران در موجودات مختلف فرق مي كند. در انسان اين دوران شامل اواخر بارداري و ماه اول بعد از تولد است. براي مثال اندازه مخچه در موشها كاملاً تحت تأثير وضعيت تغذيه است. زيرا در موشها مخچه بعد از تولد شكل مي گيرد. همچنين در مغز موشهايي كه دچار سوء تغذيه بودند، فعاليتهاي نوروشيميايي غير طبيعي مشاهده شد.
ماهي و روغن ماهي
كساني كه ماهي يا روغن ماهي در رژيم غذايي آنان است تمايلي به خوردن گوشت قرمز يا مرغ نشان نمي دهند. ماهي و روغن ماهي حاوي مقادير قابل توجهي اسيدهاي چرب است كه براي سلامتي لازم اند. ماهي و روغن ماهي مانع ورود و جذب جيوه، سرب و ساير فلزات معلق در هوا يا موجود در محيط تغذيه فرد مي شود.
چربي و شكر
مطالعات گسترده دانشمندان دانشگاه هاروارد بر روي موشها و ساير حيوانات و مشاهدات باليني نشان داده است كه چربي و شكر فعاليت انتقال دهنده شيميايي BDNF كه لازمه رشد مغز است را كند مي كند. تنقلات كه به وفور در اختيار همه و بويژه كودكان است يكي از منابع عظيم چربي و شكر مضر براي رشد مغز به شمار مي رود. مصرف اين نوع خوراكي ها به حافظه و استعدادهاي ذهني صدمه زده و حتي مي تواند به ضايعات مغزي منجر شود. زيرا مقدار انتقال دهنده هاي شيميايي ضروري براي رشد مغز را به ميزان قابل توجهي كاهش مي دهد. دانشمندان دانشگاه هاروارد گروهي از موشها را براي مدت دو ماه تحت رژيم غني چربي و شكر قرار دادند و در اين مدت امكان فعاليت ( مانند ورزش) را از اين حيوانات سلب كردند. نتايج نشان داد كه در اين گروه موش مورد آزمايش، تعداد مواد شيميايي لازم براي رشد مغز كاهش و تجمع مواد و هورمونهاي مخرب مغز افزايش يافته است.
مقدار كالري لازم
محدوديت در مصرف كالري به واسطه فعال سازي ژنها و آنزيم هاي تنظيم كننده ساختار و عملكرد دستگاه اعصاب، رشد مغز را تسريع و كالري بسيار زياد رشد مغز و توانايي هاي ذهني را كند مي كند. تازه ترين پژوهشها، مانند مطالعات Mattson و همكارانش در نشريه پژوهش نور و شيمي، در فوريه ۲۰۰۴ ميلادي، نشان مي دهد كه مصرف كالري زياد با بيماري هاي قلبي، عروقي، ديابت، سرطان و اختلالات مغزي مانند پاركينسون رابطه دارد.
ميوه و سبزيها
ميوه و سبزي هاي تازه منشأ كربوهيدراتها ( مانند گوجه فرنگي، هويج و كدو)، چربي هاي مفيد، قند ناپايدار و غني كه ذخيره نمي شود، پروتئين ها، ميترال و مواد با ارزش غذايي ( مانند غلات، انگور سياه و چاي) هستند كه حداقل بايد پنج وعده در روز بويژه براي اطفال درحال رشد مصرف شوند. بخش رنگدانه دار ميوه و سبزي مانند پوست آنها بيشترين ارزش غذايي را دارند زيرا محل تراكم چندين ماده شيميايي داراي ارزش غذايي DPC يا Dietary Phyto Chemical است.
پروتيين سويا
يكي از مواد درونزاد مخرب دستگاه اعصاب و بافت عضله آنزيمي به نام Calpin است. پروتيين سويا بازدارنده اين آنزيم محسوب مي شود. پژوهش هاي دانشمندان دانشگاه بركلي بر روي موشها نشان داده است كه سويا مانع پيشروندگي بيماري هاي مخرب عضلات مي شود. اين ماده در درمان و پيشگيري از تشديد بيماري افراد مبتلا به ضعف عصبي و عضلاني بسيار مفيد است.
رژيم رواني و رفتاري
مغز يك پتانسيل است كه به واسطه كارآمدي و فعاليت مؤثر تر، سلامت بيشتر پيدا مي كند و در نتيجه بي حاصلي و از كارافتادگي به سرعت تحليل مي رود.بسياري از پژوهش ها، مانند مطالعات Cotman و همكارانش در نشريه پژوهشي Trends in Neuroscience نشان داده است ورزش و فعاليت از طريق افزايش ترشح انتقال دهنده شيميايي BDNF زايش سلولهاي مغز را تسهيل و طولاني مدت تر كرده و از ايجاد محيط غني از مرگ خود به خودي سلولهاي مغز، جلوگيري مي كند.افسردگي و استرس يا فشار رواني مادر، بويژه در دوران بارداري صدمات قابل توجهي به سيستم عصبي جنين وارد مي كند.