• درافشانى

از آخرين سفر جنجال برانگيز «معمرقذافى» رهبر ليبى به اروپا قريب به ۱۵سال مى گذرد.
وى كه در سال ۱۹۸۹ براى شركت در اجلاس سران كشورهاى عضو جنبش غيرمتعهدها راهى بلگراد (پايتخت يوگسلاوى سابق) شده بود، در خيمه اى به سبك و سياق صحرانشينان اقامت گزيد و به ظاهر جلوه هاى تمدن غربى را به سخره گرفت و جنجالى كه محافظان مسلح وى براى همراهى قذافى در سالن كنفرانس برپا كردند، مدتها سوژه اى پرسرو صدا براى محافل خبرى و پرداختن به شخصيت جنجالى و بحث انگيز وى شد. با گذشت ۱۵سال، بارديگر قذافى كه ميانسالى را تجربه مى كند، راهى اروپا شده است. اين بار، پوششى سنتى با كلاهى سياهرنگ برروى موهاى بلند و فرزده كه شكل و شمايل خاصى به او مى داد، هرچند اخم و ابروان گره خورده او را بيشتر مى توان نشانى از ظاهرى جدى دانست تا خشونت ذاتى، ولى عليرغم اين ظاهر كه پايبندى او را به سنت هاى بومى و عربى نشان مى دهد، همراهى محافظانى نه از آن جنس معمول نزد ديگر رهبران، بلكه از جنس مخالف، ابعاد متعارض شخصيت رهبر ليبى را جلوه گر مى نمايد. قذافى با گذراندن يك دوره طولانى مدت از ناكامى هاى سياسى و انزواى ديپلماتيك گام به اروپا گذارد. ديدار او از اروپا ديدارى تاريخى بود كه بسيار متفاوت و متمايز از گذشته به حساب مى آمد. قذافى نزد افكار عمومى اروپا چندان شخصيتى مثبت تلقى نمى شود. انفجار بمب در يك كلوپ شبانه در «برلين»، انفجار دو هواپيماى مسافربرى آمريكايى و فرانسوى برفراز «لاكربى» اسكاتلند و خاك نيجر، حمايت از چريكهاى ارتش آزاديبخش ايرلند شمالى و حمايتهاى مالى و تسليحاتى از جنبش هايى كه غالباً با مشى مسلحانه عليه حكومتها مبارزه مى كردند، در ترسيم چهره اى منفى از قذافى و دولت ليبى نزد افكار عمومى اروپا وغرب مؤثر بوده است. با اين حال، يك تصميم از جانب قذافى كه وى آن را شجاعانه توصيف كرده است، كافى بود تا به نوعى افكارعمومى را نسبت به ليبى و رهبر آن متمايل كند، تصميمى كه عليرغم تأثير شرايط زمانى و مكانى خاصى در اتخاذ آن، حكايت از تغيير مسير در سياستهاى تعارض جويانه قذافى با غرب و آمريكا داشت.
مذاكرات محرمانه ليبى با آمريكا و انگليس در بحبوحه جنگ عراق و اشغال اين كشور به وسيله نظاميان آمريكايى و انگليسى، بيش از هرچيز، اين نكته را آشكار كرد كه اشغال افغانستان و پس از آن، ساقط شدن رژيم بعثى صدام حسين در عراق و حضور اشغالگرانه آمريكا در اين كشور پيام روشنى به رهبران خاورميانه بوده است؛ پيامى كه پيش از همه، قذافى آن را دريافت كرده بود. نتيجه مذاكرات سه جانبه «طرابلس» با لندن و واشنگتن، پذيرش مسؤوليت انفجار هواپيماى پان آمريكن برفراز دهكده لاكربى در اسكاتلند و پرداخت ۱۰ميليون دلار غرامت به هريك از ۲۷۰ خانواده بازمانده قربانيان آن فاجعه بود. اگرچه پيش از اين، دولت ليبى توانست رضايت دولت فرانسه را در قبال انفجار «يوتا» برفراز خاك نيجر با پرداخت غرامت به خانواده قربانيان آن انفجار كسب كند. ولى ميزان غرامت پرداختى از طرف ليبى به خانواده قربانيان لاكربى به حدى سخاوتمندانه بود كه بارديگر فرانسه و خانواده قربانيان انفجار يوتا را به اعتراض و درخواست دريافت غرامت بيشتر از دولت ليبى كشانيد. لغو تحريم هاى ۱۱ساله شوراى امنيت سازمان ملل متحد عليه ليبى در سپتامبر ۲۰۰۳ (شهريور گذشته) از پذيرش ليبى به جامعه جهانى حكايت مى كرد، بخصوص آنكه در توافقنامه پرداخت غرامت از جانب ليبى به آنچه آمريكا و انگليس درباره آن اصرار داشتند، به روشنى اشاره شده بود: دورى جستن از آنچه تروريسم ناميده مى شود. با اين حال، اعلام انصراف دولت ليبى از پيگيرى برنامه هاى هسته اى و توقف توليد سلاحهاى كشتارجمعى، افكار عمومى را با شوك بزرگى روبرو كرد. غافلگيرى افكارعمومى از اين اقدام معمرقذافى به گونه اى بود كه اروپاييان با تشويق وى از اراده رهبرليبى براى فاصله گرفتن از سياستهاى ناروشن گذشته سخن گفتند و در مقابل افكارعمومى جهان عرب اتخاذ اين تصميم را باتوجه به وضعيت ناپايدار و نگران كننده خاورميانه ناشى از فشارهاى آمريكا و نوعى تسليم ارزيابى كردند. روند تغييرات ايجادشده در سياست خارجى ليبى در يكسال گذشته مؤيد فاصله گرفتن و حتى چرخش ۱۸۰ درجه اى رهبر ليبى از گذشته است. در دهه هاى ۸۰،۷۰ و ۹۰ميلادى ، قذافى، غرب را متهم به فساد و سياستهاى استعمارى و مداخله جويانه عليه كشورهاى عربى در خاورميانه و شمال آفريقا مى كرد و به هر نحو ممكن، درصدد مقابله با آن بود. قذافى با خرج دلارهاى نفتى، درصدد بود تا منافع غرب و آمريكا را در هر مكان هدف قراردهد. ولى فروپاشى بلوك شرق و تحريم هاى ۱۱ساله سازمان ملل متحد عليه ليبى و جنگ دوم در خليج فارس كه پايان ناخوش و نااميدكننده اى براى صدام حسين داشت، بيش از همه، رهبر ليبى را در موضعى تقريباً منفعلانه با آمريكا و غرب قرارداد. با اين همه، علاوه بر تبعات سياسى تغيير رويه دولت ليبى در سياست خارجى، اين كشور اهدافى را نيز براى عبور از وضعيت فعلى در روابط با اروپا و آمريكا جست وجو مى كند. برخى آمارها از اندوخته و ظرفيت نفتى ليبى در حد ۳۶ميليارد بشكه حكايت دارد كه مى تواند از مرز يكصد ميليارد بشكه نيز فراتر رود. ضمن آنكه بازارهاى مصرفى ليبى، سوداگران اروپايى و آمريكا را نيز براى ورود به آن وسوسه مى كند. در چنين شرايطى، به نظرمى رسد دولت ليبى در صدد است تا از رقابت اروپا و آمريكا در جهت تأمين منافع خود بهره بردارى كند.توجه به رويكرد جديد اروپا و آمريكا به خاورميانه و اختلاف نظرهايى كه برسر اصلاحات در خاورميانه بزرگ دارند، ظاهراً فرصتى براى رهبران و دولتهاى عربى در خاورميانه و شمال آفريقا به وجود آمده است تا همچنان به نوعى در جهت حفظ اقتدار سياسى خود و نظامهاى حاكم برجوامع عربى تلاش كنند. با اين همه، رويكرد طرابلس به پايتختهاى اروپايى و واشنگتن از اين پس روابط ليبى با غرب را با پارامترهاى جديدى مواجه خواهدكرد؛ پارامترهايى كه رعايت آن از جانب ليبى الزام آور باشد و زمينه استحكام روابط احتمالى را فراهم كند. رعايت حقوق بشر، توسعه سياسى، مشخص شدن وضعيت زندانيان سياسى، آزادى مطبوعات و موضوعاتى از اين قبيل، چارچوب روابط آتى ليبى با اروپا را مشخص خواهدكرد. بنابراين ناظران سياسى سؤال اساسى را در اين امر مى دانند كه ظرفيت و پتانسيل دولت ليبى و شخص قذافى براى گام نهادن در چنين مسيرى و انطباق با معيارهايى كه اروپاييان و آمريكا تعيين مى كنند، به چه ميزان و تاكجاست؟ خصوصاً آنكه نمى توان اين واقعيت را ناديده گرفت كه حضور قذافى در رأس قدرت در ليبى و چرخش در سياستهاى وى يك پيروزى براى غرب به شمار مى آيد. حال، در ادامه در اينكه قذافى توان پيمودن مسير جديد را دارد و يا اينكه با برنامه هاى آتى آمريكا در منطقه همخوانى خواهدداشت، ترديدهاى جدى وجود دارد.