مهرى حقانى

نخستين موعد ساخت خانه هاى پيش ساخته براساس قرارداد وزارت كشور با بنياد مسكن و وزارت دفاع ۱۵ فروردين ماه تعيين شده بود، يك ماه بعد از اين موعد، وزارت دفاع مى كوشد آخرين مرحله ساخت ۵۶۰۰ واحد خانه هاى پيش ساخته را براساس قرارداد شش و نيم ميليارد تومان اوليه تحويل دهد.
كار ساخت و ساز كمپ هاى اسكان موقت همچنان در اطراف بم در جريان است. از سوى ديگر، آواربردارى به عنوان مهمترين مرحله پيش از وارد شدن به ساخت شهر هنوز به نيمه نرسيده است. هرچند مسؤولان متولى براى ديركرد از برنامه، دلايل متفاوتى را نام مى برند و از سويى مهندسان و مسؤولان اعزامى به بم از آخرين روزهاى مأموريت كارى خود ياد مى كنند، اما چيزى وراى زمانها و جزئيات نام برده شده هنوز در بم زلزله زله وجود دارد. سايه كشدار بوروكراسى و عدم مديريت متمركز

چهار ماه پيش، چادر، عنوان اصلى تقاضاها، گلايه ها و نياز زلزله زدگان بود، اينك در ماههاى آغازين سال، چادر جاى خود را به يك اتاق با يك سرويس بهداشتى داده است كه تراكم آنها در كنار يكديگر، كمپ هاى اسكان موقت و يا تابلوهايى به نام مهمانشهر را در اطراف شهر پديد آورده است. وزارت دفاع در قراردادى كه درست ۱۰ روز بعد از زلزله با وزارت كشور امضا كرده است، موظف شده ۵۶۰۰ واحد از اين خانه هاى پيش ساخته را بسازد. كاظمى زاده مسؤول فنى پروژه اسكان موقت اين وزارتخانه در مورد مراحل كار مى گويد: «اواخر اسفند سال گذشته اولين سايت به نام سردار جنگل تحويل داده شد. بزرگترين اين سايتها ۷۳۶ واحد و كوچكترين آنها ۹۶ واحد بود. قرار شد در اين فضاها مسجد، مدرسه و ديگر امكانات تفريحى و آموزشى هم باشد، به شكلى كه ۲۰ درصد به فضاهاى عمومى تعلق مى گرفت. با اين حال، ما با محدوديت زمين در سطح شهر روبرو بوديم؛ زمينهايى كه نبايد متعلق به بخش خصوصى باشد. پس از آن براى سيستمهاى برودتى كولر خريدارى شد كه به هر واحد يك كولر و يك يخچال تعلق مى گيرد. در كل ۲۰ درصد جمعيت بم در اين ظرفيت گنجانده شده.» در مجموع ساخت ۲۶ هزار واحد بر عهده استاندارى و وزارت كشور بوده كه ساخت ۱۶ هزار واحد آن تا پايان فروردين به پايان رسيد و قرار است ساخت باقيمانده اين واحدها تا پايان ارديبهشت به پايان برسد. مهندس كاظمى زاده مى گويد: استنباط شخصى اين است كه بيش از ۶۰ درصد مردم اسكان پيدا كرده اند و بقيه نيز تا پايان ارديبهشت اسكان پيدا مى كنند. تعطيلات سال جديد و مناسبتها و توفانهاى محلى جزو دلايلى است كه براى تأخير نسبت به برنامه از پيش تعيين شده نام برده مى شود. در طراحى اين مجموعه الگوى كاروانسرايى پيشنهاد شده است. بدين ترتيب كه خانه ها دور هم چيده مى شود تا محيط صميمى ترى به وجود بيايد. در كل ۲۰ هزار متر مربع به فضاهاى تجارى، آموزشى، فرهنگى، صنفى و... تعلق گرفته است. بر اساس طرح پالايش افرادى كه شناسنامه بمى دارند، مى توانند از اين واحدها استفاده كنند كه در صورت ارائه مدرك به هر يك، دفترچه اسكان داده مى شود. در اين ميان مسؤوليتهاى جديدى به وجود مى آيد و ارگانهاى متعددى همچون ثبت احوال، هلال احمر، بسيج و... درگير نوبت بندى، تشخيص و ديگر مقدمات اسكان موقت هستند. يك اتاق و يك سرويس بهداشتى براى هر خانوار به هر تعداد در نظر گرفته شده است، اما با توجه به افزايش دماى هوا در اين منطقه هنوز سيستمهاى برودتى به كار نيفتاده و واگذارى يخچال هم صورت نگرفته است. براى هر خانوار چهار نفره، ۴۵ هزار تومان جيره ماهانه در نظر گرفته شده كه به نسبت افزايش هر نفر، پنج هزار تومان افزايش مى يابد. با اين حال، ساكنان منطقه از قطع هر روزه آب و عدم كفاف جيره ماهيانه گلايه مندند. شهركهاى احداث شده به نسبت توان مالى ساكنان آن، چهره هاى متفاوتى به خود گرفته است. تفاوت محلات فقيرنشين و منطقه هاى بهتر شهرى به خوبى مشخص است. درحالى كه در يكى از اين شهركها، خانواده ها با كاشت گل و گياه و نخل روبروى واحد مسكونى خود چهره متفاوتى به آن داده بودند، در مناطق ديگر، وضعيت زندگى در حاشيه نشينهاى شهرهاى بزرگ تداعى مى شد. آنها نخست گلايه مند بودند، زنها گاهى گريه مى كردند و پاى برهنه بچه هاى خود را نشان مى دادند. هرچند شايد اين وضعيت تداوم وضعيت قبلى اين خانوارها بود كه اكنون عوارض بى خانمانى و يك زلزله شديد آن را با شدت بيشترى ادامه داده بود، اما به نظر مى رسيد نظام توزيعى امكانات و از سويى طرحهاى تشخيصى و هويت يابى اسكان موقت كه طرح پالايش نام گرفته است، به شدت دچار پيچيدگى هاى ادارى، تعدد مراكز تصميم گيرى و كشاكش بين نظام رابطه و ضابطه است. استعفاى فرماندار بم هرچند مورد پذيرش واقع نشد، اما خود نشانگر مشكلات موجود است. يكى از اين افراد مى گويد: تمام تلاش ما فقط براى زنده ماندن است. بسيارى از خانوارها از اطراف بم براى دسترسى به برخى امكانات هجوم آورده اند. درحالى كه بومى هاى منطقه به صرف مكان تولد كه در شناسنامه آورده شده، دچار مشكلاتى شده اند. در كنار يكى از اين كمپ ها مركز بهداشت گيلان وجود دارد كه در آغاز توسط يك گروه اسپانيايى احداث شده. رابطين بهداشتى اين مركز دختران جوان بمى هستند. اين افراد از نخستين روزهاى پس از زلزله در اين مراكز به طور افتخارى مشغول كار شده اند، اما با گذشت چهار ماه از زلزله، هنوز حداقل دستمزد هم براى آنها درنظر گرفته نشده. اين درحالى است كه زنان سرپرست خانوار وضعيت حادترى دارند، بويژه اگر بنا باشد ارباب رجوع ادارات متعددى باشند كه هم اكنون در بم مسؤول اسكان و رسيدگى به وضعيت خانوارها هستند.
سرانجام بازسازى
هم اكنون به هر خانوار بمى كه داراى سند ملك باشد، سه و نيم ميليون تومان وام بلاعوض و شش ميليون تومان وام با بهره پنج درصد براى بازسازى ساختمان تعلق مى گيرد، اما پيش از هرگونه عملياتى، نخست بايد كار آواربردارى شهر به پايان برسد. مهندس محمودى مى گويد: با توجه به اينكه جاى مانور و حركت در شهر نداريم و براى دفن آوار فقط يك مكان درنظر گرفته شده، هر تصادف چهار ساعت كار را به تأخير مى اندازد، چون يك مسير بيشتر نداريم. آواربردارى بنا به نوبت براى كسانى كه ثبت نام كرده اند، انجام مى شود، با اين حال شهر هنوز تلنبارى از كلوخ و آهن است و كنار هر خانه ويران چادرى برپاست. بيشتر كسانى كه صاحبخانه بوده اند، حاضر به اسكان در كمپ هاى موقت نشده اند. براى اين افراد، خانه هاى پيش ساخته بايد در محوطه شخصى خانه ها ساخته شود. اين دسته از خانه هاى پيش ساخته، خانه باغ نام گرفته، اما هنوز اكثر اين افراد در زير چادر زندگى مى كنند. روند بازسازى از زبان غلامحسين محمودى رئيس ستاد كل بازسازى در سه مرحله تعريف مى شود؛ اسكان اضطرارى، موقت و دائم. مديريت بازسازى مناطق زلزله زده بر اساس حكم رئيس جمهور به مهندس سعيدى كيا تفويض شده، مجرى اسكان اضطرارى هلال احمر است و اسكان موقت بر عهده وزارت كشور است كه معمولاً يك يا دو سال طول مى كشد تا مردم اسكان موقت را به اتمام برسانند و به اسكان دائم برسند. متولى اسكان دائم بنياد مسكن است و در آغاز كار مقرر شده بود اسكان موقت به دليل مشكلات بهداشتى در اردوگاهها برقرار شود. از سويى براى آوار بردارى جاى مانور ماشين آلات نبود و انتشار ويروس سالك مشكلات را حادتر كرده بود. در نتيجه كليه اسكان موقتها در مهمانشهرها برقرار مى شد. بعد از آماده سازى اردوگاهها، مردم معترض حاضر به سكونت در مهمانشهرها نبودند و مسؤولان متقاعد شدند كه سياست اسكان را از مهمانشهرها به خانه باغها ، تغيير دهند. اين تغيير سياست كار اسكان موقت را تا ۴۵ روز دچار تأخير كرده است. ضمن اينكه هزينه ها را هم مقدارى افزايش داده است. بنابراين نزديك به ۲۳ هزار خانوار در داخل خانه باغها بايد مستقر مى شدند و چيزى نزديك به ۱۰ هزار نفر هم در مهمانشهرها. اما مزاياى هر كدام از اين سياستها با يكسرى ابهام ها همراه است. در رابطه با اسكان دائم، دو پروژه داريم. پروژه هاى روستايى و پروژه شهر بم و بروات. در رابطه با باز سازى شهر بم، وى در مورد زمان پايان آوار بردارى كه نسبت به برنامه دچار ديركرد قابل ملاحظه اى شد مى گويد: حتماً رسانه ها اشتباه مرقوم كرده اند. آوار بردارى واحدهاى تجارى، آموزشى و ورزشى تا پايان ارديبهشت ۷۰درصد و تا پايان خرداد ۹۰درصد انجام مى شود. در شهر بم چيزى بيش از ۵۰ درصد آوار بردارى شد. تعداد واحدهاى مسكونى و تجارى بم و بروات ۲۵ هزار واحد بوده كه ۱۵ هزار واحد آوار بردارى شده است. هيچ مبلغى نيز براى آوار بردارى گرفته نمى شود.»
با اين حال يكى از نقاط مبهم در زلزله اخير، بحث كمكهاى خارجى است. يك موضوع قابل توجه در زلزله بم انعكاس شديد جهانى و بازتاب آن به صورت كمك هاى همه جانبه از اكثر نقاط جهان بود. با وجود انتشار ليست كمكهاى نقدى و غير نقدى به نظر مى رسد عدم پيگيرى سياست به سامان در صرف اين  كمكها، گذشته از بازار سياه، بازار شايعات اين مسأله را نيز به شدت رواج داد. با اين حال رئيس ستاد كل بازسازى در اين مورد مى گويد: «كشورهاى خارجى خيلى جزيى كمك كردند كه به صورت مقدارى لباس است كه در انبارها ريخته شده و اصلاً مورد استفاده نيست.» بنابه پيش بينى ها، كار بازسازى بم بايد تا شهريور ۸۵ به پايان برسد و تا تير ۸۴ باز سازى ۲۵ هزار واحد مسكونى و تجارى در صورت تأمين اعتبار انجام خواهد گرفت. قيد آخر اين بند مى تواند سرآغاز ابهامات بسيارى در پروسه بازسازى بم يعنى نهايى ترين بخش كار باشد.
گسل هاى جديد بازسازى
ساختمان بنياد مسكن بم كاملاً سالم مانده است تنها چند شكاف در ديوارهاى داخلى، آن هم از داخل نمايان شده. پس زلزله فاجعه نبوده، شيوه ساخت و ساز شهرى بم فاجعه اصلى بوده است.
اگر هرخانوار بمى موظف به ساخت خانه شخصى خود حتى با در نظر گرفتن كمكهاى دريافتى باشد، جنبه ايمنى و ساخت خانه ها مى تواند شبهات بسيارى را وارد كند. هرچند مهندس محمودى مى گويد با سازمان مهندسى قرارداد بستيم كه روى واحدهاى مسكونى نظارت كند. اما باوجود يك نقشه شهرسازى جامع و منسجم، شهرى زيباتر و ايمن تر ساخته مى شود. در حاليكه هرگونه اهمال يا آسان گيرى كار ساخت شخصى خانه ها در حقيقت مى تواند فاجعه ديگرى را كه از پيش بينى خارج است به وجود بياورد. همچنين كه محمودى مى گويد: هر جازلزله باشد بايد ۲۰ كيلومتر از خط گسل فاصله بگيريم يا واحدها را طورى بسازيم كه مقاوم باشند. به اجبار بايد واحدهاى مسكونى طورى ساخته شود كه پاسخگو باشد.
مهندس اسماعيل قربان زاده مجرى طرح اسكان موقت وزارت دفاع، آخرين روزهاى كارى خود را در سايت امير كبير مى گذراند. در حالى كه كارگران در حال كف بندى سوله اى هستند كه قرار است به فضاى آموزشى اختصاص يابد. وى اميدوار است تا ۱۰ ارديبهشت كار به پايان برسد. وى مى گويد: از تاريخى كه زمين واگذار مى شود ۲ ماه فرصت داريم كه ساخت را به پايان برسانيم. در اين ميان مشكلات تحويل زمين، آب و برق و فاضلاب نيز وجود دارد. اردوگاههاى پيش ساخته هم مى تواند آينده اى مبهم يا برنامه ريزى شده داشته باشد. در صورت نقص مديريت و رهاسازى برنامه ها، مى تواند مشكل حاشيه نشينى را براى شهر بم به وجود آورد و در صورت برنامه ريزى درست به گفته مهندس قربان زاده مى تواند براى ادارات، سازمانهاى دولتى و حتى توريستى مورد استفاده قرار گيرد. البته به شرطى كه توريستها حاضر به زندگى در كمپ ها شوند، با اين حال اين اردوگاهها تا ۱۰ سال قابل استفاده اند.
موضوع بم تنها در جمع آورى آهن هاى قراضه و سنگ و كلوخ خانه ها و بازسازى آنها خلاصه نمى شود. هنگامى كه فضاى متراكم و مه گرفته هيجانات اوليه حاكم بر يك شهرزلزله زده برطرف شد،  مسائل فرهنگى خاص آن سربر مى كند. يكى از اهالى بم كه خود ساكن كرمان است مى گويد اكثر افرادى كه وضعيت مالى وحتى فرهنگ بهترى داشته اند حاضر به ماندن در شهر نشده اند و به شهرهاى بزرگتر رفته اند. برخى نابسامانى هاى موجود از همان روز هاى پس از زلزله تا به حال موجب شده است تا فضا براى افراد خاصى مناسب تر و مطلوب تر شود..