|
گفت وگويى با «ژان ژاك انو»
كشف روشنايى
دردل تاريكى
|
|
|
ژان ژاك انو، فيلمساز برجسته فرانسوى پس از مدتى غيبت تابستان امسال بافيلم جديدش كه «دو برادر» خوانده شده است و يك نوع كار كامل كننده براى فيلم تحسين شده «خرس» او به شمار مى آيد، به صحنه اصلى و مركز فعاليت هاى سينمايى باز مى گردد. يك مشخصه مهم انو اين است كه به وادى هايى سفر كرده كه تا كنون كمتر فيلمسازى جرأت آن را به خود داده است. «دو برادر» هم از همين قبيله و طايفه و در باره دو ببر است كه بر فراز محل سكونت خوددر نزديكى معابد انگ كور كامبوج بر جنگل ها حكومت مى رانند وهمه چيز برايشان خوب به نظر مى رسد. تا اين كه تقدير چيزى جز اين را مى خواهد وباعث جدايى شان مى شود و آنها را به وادى خطرناك انسانها مى كشاند و ... همانند «خرس»، جديدترين سفر انو به سرزمين حيوانات و قصه گويى و تشريح آن از ديدگاه خودحيوانات صورت مى پذيرد و ما صداى يك قصه گو را به روى فيلم كه بخواهد قطعات ماجرا را به هم بچسباند و براى مان توضيح بدهد، نمى شنويم. شايد تصور شود در چنين وادى و مضمونى، كارهاى فنى و فن آورى هاى تكنولوژيك و كامپيوترى حرف نخست را زده اماچنين نيست و اين بافت و موضوع قصه و نگرش انو است كه
تماشاگران را به دنبال خود مى كشد. اما چرا انو بدنبال زيبايى هاى مورد نظرش در غير منتظره ترين جاها است؟
مصاحبه پيش رو مى كوشد جواب اين سؤال را بيابد.
\ بين تمام پروژه هاى شماتأخيرهايى چندساله حس و مشاهده مى شود. آيا اين مدت صرف تأمين بودجه مى گردد؟
> نه . اصلاً
\ پس حتماً صرف تأمين و به نمايش نهادن نما و كيفيت مورد نظرتان مى شود.
> همين طور است. اين براى من يك لذت است. ساختن فيلم را مى گويم. و نه فقط قسمتى از آن بلكه تمام اجزاى آن. از شروع تا پايان وبديهى است اين كار وقت مى برد. هر كارى را «سرفرصت» انجام مى دهم. يافتن ايده اوليه سپس تحقيق پيرامون آن، در مرحله بعدى نوشتن سناريوى آن، بعداً پيدا كردن بازيگران لازم و مناسب و كاركردن باآنها و جرح و تعديل ماجرا و مهمتر از همه مهيا كردن خودم براى سرو كله زدن با تمام اين آدم ها و تشريح صحيح و وسيع قصه. فيلمبردارى و گرفتن آن چه مى خواهيد، كلى وقت مى برد و نيز يك كار بسيار طولانى است. با اين حال اين رونددشوار و سنگين آن قدر برايم لذت بخش است كه حاضر نيستم حتى يك قسمت كوچك آن را از دست بدهم و يا به ديگرى واگذار كنم و مى خواهم همه و همه را خودم انجام بدهم. خب،حالا اگر فيلم هاى بيشترى مى ساختم، اين لذتها سركوب و كوتاه مى شد و چيزهايى را كه گفتم،به اين اندازه حس نمى كردم و اين خيلى بد بود!
\ مى دانيم كه بسيارعميق و وسيع راجع به فيلم هايتان و كارهايى كه در دست داريد، تحقيق مى كنيد، اما مى خواهيم راجع به چرخه آن هم چيزهايى بدانيم. يعنى تحقيقى در خصوص كارهاى قبلى تان مثل «نام رز»، «عاشق» و «در جست وجوى آتش» انجام داده ايد، آيا لزوماً بر روى «دوبرادر» نيز اثر گذاشته و آن را كاملتر ساخته است يا خير؟
> بله. بسيار هم تأثير گذاشته است. هم به طور آگاهانه و هم غريزى، ابتدا اين را به شما بگويم كه در «دوبرادر» شما دو ببر را مى بينيد كه در كامبوج و در عصرى كه مستعمره فرانسه بود، روزگار مى گذرانند ـ عصر رواج وتوسعه استعمار و توسعه طلبى و مقوله هاى مربوط به آن را مى توانيد در فيلم اول من نيز مشاهده كنيد. نام آن فيلم «سياه و سفيد به شيوه رنگى» است.
اصولاً بدانيد كه من در زمينه تاريخ واستعمار كشورها وملتها بسيار مطالعه داشته و اطلاعات زيادى جمع كرده ام و كتابهاى متعددى را در اين خصوص در خانه ام پيدا مى كنيد. هر چه درباره فيلم جديدم مى خواستم، همان روبرويم و در كتابخانه منزلم وجود داشت. از كتابى درباره شكار ببرها گرفته تا حدود ۵۰كتاب درباره روشها و دوره هاى استعمارگرايى فرانسه در بسيارى از كشورها و بويژه كامبوج.
به اينها اضافه كنيد تحقيقات و مطالعاتى را كه درباره فيلم «خرس» انجام داده بودم. سؤالات از اين قرار بود: آنها چگونه مى بينند؟ چگونه بو مى كشند؟ آيا حافظه دارند؟ آيا خواب و رؤيا مى بينند يا نه؟! سپس وارد مقوله آسيا و كار در آن قاره مى شويم، خب، من پيشتر نيز دوفيلم را در اين قاره ساخته بودم. بنابراين بازگشت به عرصه هاى آشنا و مواردى كه در آن كار كرده ايد، بسيار شيرين و مفيد است و تازه مى توانيد در مرتبه بعدى عميق تر در آن فرو برويد. مثل اين مى ماندكه به يك جاى آشنا برويد. مكانى كه قبلاً نيز آن را تجربه كرده ايد. اين حسن و لذتى بود كه من موقع ساخت اين فيلم جديد تجربه كردم.
\ ولى با اين همه گستردگى وتداخل كارها چه مى كنيد؟ شما هم قصه نويس و كارگردان هستيد و هم با شرح و اوصافى كه گفتيد، طراح كارهاى فنى فيلم تان. آيا اين باعث خستگى تان و تضعيف اثر هنرى تان نمى شود؟ لابد مى خواهيد بگوييد باز هم لذت مى بريد.
> همينطور است كه مى گوييد. فكر نمى كنم كه سر رشته داشتن در تمام اين امور باعث ضعف كلى كار شود.
\ آيا با اين وسعت كار، در زمان ورود به مقوله ها وعرصه هاى تازه احساس ضعف نمى كنيد و آن عرصه از جولان شما دور و مبرا نمى ماند؟ مثلاً در زمان پرداختن به متد جديد فنى و جاى دادن آن در كارهايتان؟
> سعى مى كنم براى چنين مواردى يك ماه فرصت اضافى جهت مطالعه و اجرا براى خودم در نظر بگيرم، مى نشينم و سرفرصت تست هاى مورد نظرم را انجام مى دهم، به عنوان مثال براى فيلم «دوبرادر» لنزهايى را كه مى خواستم تهيه كردم و سپس با آن از آدمها و سپس ببرهاى مورد نظرم تصاوير متعددى گرفتم و به تماشاى تمام آنها نشستم. ضمن اينكه فراموش نكنيد كارمان در كامبوج نيز به خاطر گرما و شرجى بودن هوا بسيار سخت بود و شرايط نامناسب زيستى فشار زيادى به ما وارد مى كرد. من بايد اين قضيه را نيز وارد ملاحظات فنى و يا دستور كارم مى كردم، ولى اين را هم از لذت هاى كارفيلمسازى مى دانم. يعنى هيجان و خلاقيتى در اين رشته هست كه آدمى را حتى در شرايطى سخت به كار و حركت وامى دارد.
\ آيا در تحقيقات تان درخصوص «دو برادر» هيچ چيز خاص و يگانه و متفاوتى هم وجود داشت؟
> بايد با يك سرى جانور خطرناك سروكله مى زدم و اين كار، آسان و ايمن نيست. موقعى كه مى نويسم، خودم را فقط در هيأت يك سناريست مى بينم. در آن زمان نمى خواهم و نبايد به دشواريهاى كار اجرايى فكر كنم. اين كار مال زمانى است كه كارگردانى را شروع مى كنم. وقتى نوشتن تمام مى شود، با دو دست توى سرم مى زنم و از خودم مى پرسم كه چطور مى خواهى اين صحنه ها را بگيرى؟ بنابراين تمام قسمت هاى كار با يكديگر فرق مى كند و بايد طرح و برنامه داشت. من معمولاً يك سرى مشاور و متخصص هم دارم كه به من مى گويند براى حل اين تضادها چه بايد كرد.
\ كارى كه در فيلم «خرس» كرديد، اسباب تعجب شد. هم يك خرس را به موضوع اصلى فيلم بدل كرديد و هم او رابه ستاره كارتان ارتقا بخشيديد. به ما بگوييد در اين زمينه چقدر از فن آورى هاى تكنولوژيك و كمك كامپيوتر بهره مند شديد؟
> فكر نكنيد من حس و لمس لازم را از قضيه نداشتم. اگر فقط به ايماژها و تروك هاى كامپيوترى تكيه كنيد، نمى توانيد با قهرمان ـ ولو خيالى ـ داستان تان ارتباط صحيح و مؤثر برقرار كنيد و از اين قضيه باز خواهيد ماند. وقتى يك كار هنرى انجام مى دهيد، واقعاً بايد قهرمان قصه تان را باور داشته و با او باشيد و وى را حس كنيد و به مشتى تصوير كامپيوترى اكتفا نكنيد.
اگر من كارگردانم، بايد توانايى سرو كله زدن با تمام بازيگران را داشته باشم. از پير گرفته تا جوان و از كودك تا ميانسال و در هر قشر و طبقه اى و حتى با حيوانات. اين وظيفه هر كارگردانى است. شما بايد با قهرمانان قصه تان به نوعى همذات پندارى كنيد و فرقى هم نمى كند آن قهرمانان انسان اند يا حيوان.مثلاً بايد با خودم فكر كنم كه اگر چهارپا بودم، چه مى كردم و هر احساسى را در اين ارتباط بيابم و به اجرا درآورم. (با خنده) و يا اگر در جنگلى در كامبوج تنها مانده بودم، چه مى كردم. من كتابهاى زيادى خواندم و سپس به تماشاى سلوك و رفتار جانوران نشستم و به مسائلى پى بردم. اين كار را طى زمان ساخت «خرس« انجام دادم و برايم بسيار جالب بود و به همين خاطر بود كه مى خواستم آن را دوباره انجام بدهم و «دوبرادر» از اين طريق شكل گرفت. شايد باور نكنيد اما تمام مدت ۸ ماهه فيلمبردارى و تك تك روزهاى آن برايم جالب بودند. ببرها را هر روز از قفس درمى آورديم و به روى صحنه ها مى برديم و صحنه ها را مى گرفتيم.
\ مردم مى گويند اين يك جنايت در حق خودتان بوده است؟
> بله، ولى دردسر دلپذيرى بود و من از آن بسيار راضى ام. اينها جزيى از كار است.
\ شما فيلمتان را در معابد قديمى انگ كور در كامبوج گرفتيد. از آنجا بيشتر براى ما بگوييد؟
>به ما براى كار در آن جا اختيارات ويژه اى دادند. كامبوج سالها مستعمره فرانسه بوده اما حس مى كنم روابط شان درسالهاى بعدى تيره و منفى نبوده است. بد نيست بدانيد پادشاه كامبوج كه همان سيهانوك معروف باشد، با عالم فيلم وسينما كاملاً آشنا است وتجربياتى شخصى دراين زمينه دارد و حتى فيلم هاى مرا مى شناخت و با كارهايم آشنا نشان مى داد. به دستور وتوصيه سيهانوك ماتوانستيم از هيأت دولت كامبوج اجازه هاى لازم را براى كار دراين كشور و در نقاط مختلف آن بگيريم و جالب تر اين كه خود او هم دوستدار و حامى حيوانات است . با اين مقدمات مى توانيد بفهميد سفرما به انگ كور و كارمان در آن جا چقدر مؤثر و مفيد بوده است.
\ به ما بگوييد كدام فيلمسازان گذشته و امروز در ترسيم وتكوين افكار شما نقش داشته و برروى شما اثر گذاشته اند؟
>من هميشه سينماى ژاپن و كارگردانان برجسته آن مثل كوروساوا و اوزو و مكتب سينماى آنها را دوست مى داشته ام. از نظر من كارشان بسيار متفاوت است و انگار برپايه آن به جهان ديگرى سفر مى كنم. كمدى هاى ايتاليايى را نيز مى پسندم، زيرا تم و ظرافت خاص و شيرينى در آن وجود دارد. دراين ارتباط بايد از ماريو مونيچلى، اتوره اسكولا و ويتوريو دسيكا ياد كنم. واقعاً مضمون اين كارها متفاوت بود وآنها به روال و نوعى ديگر به زندگى مى نگريستند وفيلم هاى كمدى ـ اجتماعى ايتاليا از اين بابت نمونه هاى خاص ونادرى هستند. متأسفانه در سالهاى اخير هرچقدر سقف ومرز بين ملتها وكشورها بيشتر برداشته شد، به همان ميزان خاص و يگانه بودن فرهنگها نيز كمتر شده و رنگ باخته است وكشورها به يكديگر نزديكتر و شبيه تر شده اند واين يعنى سست و محو شدن تدريجى ارزشها وباورهاى بومى ومنطقه اى وفرهنگ مختص ومنحصر به فرد كشورها.
\ ولى اين باور هم حقيقى و رايج است كه مردم به دلايل مختلف نسبت به گذشته كمتر كارهاى رئاليستى را مى طلبند و دوست دارند از حقيقت فرار كنند وفيلمهايى را ببينند كه آنها را به چيزى متفاوت و دور از آن چه حقيقتاً هست، ببرد. به يك دنياى رؤيايى وشيرين وآن چه فقط در خواب مى بينيد ومى يابيد.
> آن چه مى گوييد ، درست است، آنها به سينما مى روند تا چيزهايى را كه واقعاً در زندگى شان و در دور و بر آنها هست، به فراموشى بسپارند و دو ساعت را با روياها سپرى كنند. با اين حال يك فيلمساز بايد زرنگ باشد واز همين قضيه هم براى شرح و ارائه داستان مورد نظرش سود جويد. در ابتدا يك دنياى رؤيايى را مقابل روى او بگذاريد وسپس از درون آن وى را به جهان حقايق با ارزش منتقل كنيد تا او زندگى را لمس كند. دورى جستن صرف و مطلق از دنياى حقيقى و زندگى واقعى نيز چيزى مضر است و بهره اى ندارد.
\ جالب است. در فيلم هاى شما يك نوع رئاليسم تند وتيز حس مى شود. كه از آن رهايى نداريد. درعين حال هرگز بارقه اى ازنااميدى را در آن حس نمى كنيد و برعكس گونه اى انرژى و اميد در آن موج مى زند. آيا اين نمادى از شخصيت حقيقى و وجود خودتان است و يا بنا به الزام ها و براساس انتخاب شخصى تان در فيلم جاى مى دهيد؟
> فكر مى كنم اين برخاسته و برتافته از وجود خودم باشدكه بر روى پرده سينما هم جلوه گرى مى كند. من عادت دارم حتى در سياهترين جاها ودر دل نااميدى مطلق بارقه هاى نور و نويد را ببينم و روشنايى را به بيرون متصاعد كنم. من در اين زمينه با ژان رنوار (فيلمساز افسانه اى دهه هاى ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ فرانسه) هم عقيده وهمسو هستم. او ابتدا به نقاط تاريك كاراكتر انسان هانگاه و سپس سعى مى كرد وجه روشنى در آن يابد. او حتى مى گفت كه هميشه در يك اسب سياه نيز به دنبال تك خال هاى سفيد آن مى گردد. او عقيده داشت حتى در زشت ترين چيزها نيز مى شود برخى زيبايى ها را يافت و آدم شاكر كسى است كه آن را بيابد و از آن لذت ببرد. شما هم اين گونه باشيد. در هر مخلوق خدا وحتى در جاهايى كه انتظار آن را نداريد، زيبايى و شكوه زندگى را پيدا مى كنيد. به يك چهره زشت نگاه كنيد. نه،دقت كنيد. آيا زيبايى در آن نمى يابيد؟ شايد دندان هايش مثل دندان هاى آگهى هاى تبليغاتى (خمير دندان) نباشد اما شكوه زندگى را در آن حس مى كنيد. موجودى را كه زنده است ومى خواهد پاك باشد و خوب زندگى كند. به اين مى گويند يافتن ارزش هاى متعالى خدايى در جاى جاى زندگى و در هستى و گستره اى كه ساخته خود اوست. من اگر «خيلى فيلمساز» و هنرمندى عالى و كارگردان برجسته اى باشم، بايد جلوه گر اين شكوه باشم و نه فقط تصويرگر سياهى يك اسب.
|
