Iran Newspaper

«مرقع گلشن» به عنوان بى نظيرترين مرقع دنيا از جمله كتابهايى است
كه در كتابخانه بيوتات سلطنتى نگاهدارى مى شود. اين كتاب كه در سال ۱۱۱۷ هجرى قمرى
به دستور جهانگير از سلاطين گوركانى هند تهيه شده كار مشتركى است از هنرمندان ايرانى و هندى

بالاخره طلسم ناله ها و گلايه هاى مسؤولان ميراث فرهنگى شكست و يكى هم پيدا شد كه گفت: «ما هيچ مشكلى نداريم.»
اينجا كتابخانه سلطنتى است، در دورترين گوشه كاخ گلستان ، آرام و ساكت، تابلو و راهنمايى هم ندارد، از پله هايى با موكت هاى طوسى رنگ بالا مى روم. اتاقى است ۲۰ تا ۳۰ مترى ميزى با ۶،۵ صندلى در وسط اتاق قرار دارد و در گوشه اتاق نيز ميز ديگرى به چشم مى خورد كه مردى لاغر اندام و مسن پشت آن ايستاده و با تلفن صحبت مى كند: «نه آقا، شما بايد از اين طريق كه گفتم پيگيرى كنيد تا پاسخ بگيريد و …»
چند تابلوى بزرگ كه اطراف اتاق روى زمين قراردارند، نظرم را به خود جلب مى كنند. ار تفاع آنها كمى از درهاى معمولى كمتر و روى آنها با پارچه پوشيده شده است.
مكالمه تلفنى تمام مى شودو مرد لاغراندام بسيار جدى از ما استقبال مى كند، سرصحبت با مكالمه تلفنى اش باز مى شود: «دانشجويى است ايرانى كه در يكى از دانشگاههاى اروپايى تحصيل مى كند و مى خواهد براى پايان نامه دكترا روى شاهنامه بايسنقر كار كند. از طرف دانشگاهش نامه فرستاده و توقع دارد بى پرداخت هزينه به او خدمات بدهيم!
بعد از كمى صحبت خود را معرفى مى كند و مى گويد: «حسن علائينى» است و ۲۴ سال است مسؤول كتابخانه سلطنتى است . جدى و محتاط به نظر مى رسد. به تابلوهاى كنار اتاق اشاره مى كنم، پرده تابلوها را كنار مى زند، تابلوهايى است با خط بسيار درشت و زيبا، از بايسنقر ميرزا پسر شاهرخ ميرزا كه در يكى از آنها آيه اى از سوره طارق، در ديگرى ـ بخشهايى از سوره علق و در سه تابلو ديگر آياتى از سوره عنكبوت نگاشته شده است.
در كنار يكى از تابلوها درى آهنى است كه روبه اتاقى حدوداً ۲۰ـ۳۰ مترى باز مى شود، بسيار سرد و تاريك است. دور تار دور اتاق با پرده هايى كوتاه و البته باز هم طوسى رنگ پوشيده شده است.
گوشه اى از پرده كوتاه را كنار مى زنم. در پشت پرده قفسه هايى چند طبقه قراردارد كه با انبوه كتابهاى كوچك و بزرگ پرشده اند. اينجا همان مخزن اصلى كتابخانه سلطنتى است.
علائينى مى گويد: بيش از ۳۲۰۰ جلد نسخه خطى در اين كتابخانه وجود دارد كه موضوعاتى چون ادبى، عرفانى، قرآن، ادعيه، مرقعات خوشنويسى، تاريخى، طبى، نجوم، ديوان هاى اشعار و … را شامل مى شود.
بيشتر اين آثار با خط استادان به نامى چون ميرعماد، بايسنقر ميرزا، ميرزااحمد تبريزى، ميرزا حسين تهرانى، كلهر، ميرعلى تبريزى و زين العابدين اصفهانى نوشته شده اند و همچنين آثار نفيسى از مينياتوريست ها و نقاشان مشهورى چون استاد بهزاد و سلطان محمدشاهى از دوره تيمورى، صنيع الملك از دوره قاجاريه و هنرمندان هندى، يونانى و … زينت بخش كتابخانه اند.
قديمى ترين نسخه اين كتابخانه قرآنى است تك برگى به خط كوفى كه روى پوست نوشته شده، علائينى به نقل مى گويد: اين قرآن منسوب به امام حسين (ع) است كه تنها يك برگ از آن به جاى مانده است. «شاهنامه بايسنقر» از جمله آثار نفيس اين مجموعه است كه با ۶۰۰ سال قدمت به دوره تيمورى برمى گردد. اين شاهنامه با بيش از ۱۷۰۰ صفحه درقطع رحلى به خط جعفر بايسنقر كه به سال ۸۳۳ هجرى قمرى در زمان بايسنقر بهادر سلطان نوشته شده است. ۲۲ تصوير مينياتور زيبا، جلد روغنى زرينه و كاغذى از نوع خانبالق چينى از ديگر ويژگى هاى اين اثر نفيس است.
۶ جلد كتاب «هزار و يك شب» از ديگر آثار موجود دركتابخانه است. اين مجموعه در دوره قاجاريه به وسيله صنيع الملك و با همكارى بسيارى از هنرمندان در نقاشخانه شاهى تهيه شده است. ۳۳۶۰ مينياتور زيبا كه بيشتر آنها توسط خودصنيع الملك به تصوير درآمده اند و نيز خط ميرزااحمد تهرانى از استادان بنام عصر قاجار، ارزش اين مجموعه را صدچندان كرده است. نقل است اين مجموعه درسال ۱۲۷۶ هجرى قمرى به دستور ناصرالدين شاه شروع شده و تهيه آن هفت سال به طول انجاميده است.
«مرقع گلشن» متفاوت از ديگر آثار، با طرحهايى مخصوص و ويژگى هاى منحصر به فرد، بى نظيرترين مرقع دنياست كه در كتابخانه بيوتات سلطنتى نگاهدارى مى شود.
اين كتاب ۳۰۰ صفحه اى با ۱۵۰ برگ كه هر برگ آن با كاغذ اسيدفيرى (ضداسيد) پوشانده شده، كارى است مشترك از هنرمندان ايرانى و هندى كه به دستور جهانگير از سلاطين گوركانى هند در سال ۱۱۱۷ هجرى قمرى (معاصر صفويه) تهيه شده است و خطاطانى چون محمدحسين زرين قلم كشميرى، ميرعلى هروى، استاد تبريزى و … در نوشتن آن همت گماشته اند.
تنوع موضوع كتابها ارزش گنجينه را غيرقابل تخمين كرده است. «حشايش ديسقورى دهوس» از كتب طبى كتابخانه سلطنتى با ۵۸۹ صفحه، تمام گياهان و حيواناتى را كه در كار معالجه انسان مؤثرند به تصوير كشيده و در كنار هر يك خواص آنها را به تفصيل بيان كرده است. اين كتاب با جلد و كاغذى بسيار نفيس و نقاشى ها و خطوطى كه همچنان سالم مانده اند با بيش از ۴۰۰ سال قدمت در سال ۱۰۳۸ هـ .ق به خط عربى نوشته شده است. كتاب مذكور در اصل يونانى است و درقطع بسيار بزرگ تدوين شده.
در اين كتابخانه هر كتاب را كه برمى دارى مجموعه اى است منحصر به فرد كه شرح يكايك آنها را در اين گزارش مجال نيست.
با اين حال حيف است گلچينى از قرآنهاى دستنويس مجموعه كه از قرن دوم هجرى تا دوره قاجاريه (قرن سيزدهم و ابتدايى قرن چهاردم) جمع آورى شده معرفى نشود. هرچند در هر مجموعه از ايران كه نسخ خطى نگهدارى مى شود قرآن موجود است، ولى قرآنهاى كتابخانه سلطنتى آثارى است بسيار متفاوت.
از نفيس ترين آنها قرآنى است به خط وصال شيرازى متعلق به دوره غزنوى (سده چهارم وابتداى سده پنجم هجرى) وقرآنهايى متعلق به ميرزا احمد نيريزى از دوره صفويه (سده دهم تا دوازدهم) همچنين دوجلد قرآن سى جزء دراين مجموعه به چشم مى خورد كه يكى در دوصفحه روى پوست نوشته شده ومتعلق به زمان ناصرالدين شاه است وديگرى روى دوبرگ كاغذ به نگارش درآمده است.
اما ازاينها جالب تر قرآنهايى است كه به وسيله زنان خوشنويس نوشته شده. كسانى چون مرجان از دوره زنديه (سده دوازدهم) ام سلمه دختر فتحعليشاه وخورشيد كلاه خانم از دوره صفويه .
تنوع در كتابخانه حيرت انگيز است، هركتاب را كه مى گشايى از جلدگرفته تا نوع كاغذ، خط ، رنگ و… با ديگر آثار متفاوت است. از قديمى ترين نوع جلد كه سوخت نام دارد تا جلدهاى روغنى ، ضربى، مينياتورى،تيماج ، پارچه اى ، لولادار و جلد ساغرى كه از چرم حيوانات ساخته مى شود دراين كتابخانه به چشم مى خورد، همچنين به جرأت مى توان گفت تنوع كاغذ دراين كتابخانه در كمترجايى يافت مى شود. از قديمى ترين نوع كاغذ كه از پوست استفاده مى شده تا كاغذ بغدادى ، خان بالق چينى ، فوستوقى ، ترمه ، دولت آبادى، بخارايى ، سمرقندى، كاغذ آهار مهره، كاغذ فرنگى قاجار و … دراين كتابخانه موجود است.
اين آثار باارزش در قفسه هايى بدون شيشه كه توسط پرده محافظت مى شوند، به صورت ايستاده تنگاتنگ يكديگر قرار دارند وتنها با كاغذهايى معمولى كه روى جلد آنها كشيده شده از يكديگر فاصله دارند. علائينى مى گويد: «اين اتاق به لحاظ نور، دما و خاك كنترل مى شود واستانداردهاى لازم درآن پياده شده است » ولى به نظر مى رسد نگهدارى اين نسخ در حال حاضر تنها به روش سنتى صورت مى گيرد، مهمتر اينكه قرارگرفتن كتابها به صورت ايستاده، چسبيده به يكديگر از عمر نسخ مى كاهد، علائينى با وجودى كه مى گويد استانداردهاى روز دراين مكان پياده شده، توضيح مى دهد؛ براى رفع اين مشكلات درآينده اى نزديك كتابخانه به مكان ديگرى در كاخ گلستان كه به لحاظ ساختمانى استحكام بيشترى دارد و سازه هاى جديد درآن به كار رفته و ضد زلزله است منتقل مى شود و در كتابخانه جديد كتابها به صورت افقى در قفسه هايى مخصوص قرار مى گيرند واز لحاظ نور و دما استانداردهاى روز در آنجا پياده خواهد شد.
با ۳ پژوهشگر مشكل نداريم با ۱۰۰ پژوهشگر…؟
«چه جالب! با اينكه چندين بار به همراه دوستان و خانواده از كاخ گلستان ديدن كرده ام، براى نخستين بار است كه مى شنوم گنجينه اى از نسخه هاى خطى چنين منسجم ومتنوع در آنجا نگهدارى مى شود»! يك دبير تاريخ كه كارشناس ارشد تاريخ نيز مى باشد با بيان اين جملات ، اضافه مى كند: «جالب تر اينجاست كه براى نگارش پايان نامه ام كه در آن تنها از نسخ خطى استفاده مى شد، هيچ يك از استادان، نامى از اين كتابخانه نبردند و تنها كتابخانه مجلس، ملى و ملك ، را براى استفاده ازنسخ خطى معرفى كردند».
يكى ديگر از فارغ التحصيلان رشته تاريخ نيز مى گويد: نام اين مجموعه را شنيده بودم ولى تا اندازه اى كه نامى از آن باقى مانده، نه اينكه يك كتابخانه فعال است ومى توان از نسخه هاى آن استفاده كرد. وى هم مى گويد: تا به حال استادان ما به كتابخانه سلطنتى اشاره نكرده اند و ما خود نيز از طريق سيستم كامپيوترى با آن آشنا نشده ايم.
علائينى مى گويد: فهرست كتابخانه سلطنتى كه چندين جلد است در كتابخانه ملى وچند كتابخانه ديگر موجود است و اين مركز به طور متوسط در روز ۲تا ۳ مراجعه كننده دارد وبه مراجعه كنندگانى كه ازطرف دانشگاه يا محل كار نامه ارائه دهند و يا در شرايطى با نامه هاى شخصى، خدمات ارائه مى شود. خدمات اين مركز شامل فيلم ، اسلايد و پرينت از نسخ است و خود نسخه ها در اختيار محققان قرار نمى گيرد؛ مگر اينكه تحقيقى درخصوص نوع جلد وكاغذ نسخ باشد.
در شرايطى از معرفى كتابخانه بيوتات سلطنتى در ديگر كتابخانه ها سخن گفته مى شود كه در سايت اينترنتى مجموعه گلستان كه يكى از بهترين سايتهاى ميراث فرهنگى كشور وبا طراحى دقيق وهوشمندانه است ، حتى نام آن نيامده، تا چه رسد به اين كه گفته باشد در كتابخانه سلطنتى چه كتابهايى وجود دارد، محققان چگونه مى توانند از آنها استفاده كنند و … اين درحالى است كه در سايت ياد شده حتى ساعات بازديد و بهاى بليت ورودى تك تك موزه ها و بناهاى گلستان با دقت ثبت شده ـ حتى جاى كوچكى مانند حوضخانه با تمام كوچكى اش!
مسؤولان مربوطه درشرايطى مى گويند هيچ مشكلى وجود ندارد » كه اين مركز معرف حضور بسيارى از دانش پژوهان نيست وفهرست كتابها وارد شبكه رايانه اى دانشگاهها نشده و پرينت ، اسلايد و فيلم از تمام كتابها وجود ندارد. (هرچند كه در حال تهيه است ) و هرروز فقط دو يا سه پژوهشگر از خدمات كتابخانه استفاده مى كنند. البته دراين ميان مجموعه تاريخى ـ فرهنگى گلستان به تازگى با ايجاد يك موزه خط وكتابت، آثارى از احمد نيريزى وبرخى ديگر از آثار موجود در كتابخانه سلطنتى را به نمايش گذارد كه خود گامى مؤثر براى معرفى اين مجموعه به علاقه مندان وفرهنگ دوستان است . اما در وضع فعلى كه فقط روزانه ۲ يا ۳ پژوهشگر با كتابخانه سلطنتى سروكار دارند، بايد پرسيد: آيا خدمات دهى دراين كتابخانه همپاى مراكزى چون سازمان اسناد وكتابخانه ملى ايران، كتابخانه مجلس، كتابخانه ملك و… است وآيا اگر روزى دهها پژوهشگر تقاضاى استفاده از خدمات كتابخانه سلطنتى را داشته باشند، بازهم گفته خواهد شد: ما هيچ مشكلى نداريم؟!
تهيه شده در انجمن ساربان