چندى پيش خواهر امير كويت به ايران آمد و از آنجايى كه درايران هنوز زمينه استفاده از كارت هاى اعتبارى بين المللى مهيا نشده مسؤولان پذيرايى از وى از صبح تا سه بعدازظهر با بانك چانه زدند تا ۲۰ ميليون تومان پول برايش جور كنند. اين درحالى است كه اعراب غالباً به تعداد زياد و فاميلى سفر مى كنند و در سفرهايشان بسيار هم خرج مى كنند. پذيرش كارت اعتبارى بين المللى اينك پيش پا افتاده ترين و ابتدايى ترين كار در كشورهاى توريست پذير است. بنابراين توريست ها كه هيچگاه پول نقد زياد با خود حمل نمى كنند عملاً نمى توانند در ايران خريد و خرج زيادى انجام دهند. به اين ترتيب تكليف ۱۸ ميليارددلار پولى كه تنها اعراب عربستان درسفرهايشان خرج مى كنند معلوم است.
اوحدى معاون سياحتى و تفريحى بنياد مى گويد: «كارت اعتبارى تنها بخشى از مشكل است. ما هنوز دستورالعمل جامعى نداريم. رقمى را به عنوان ويزا تعيين مى كنيم و از همه اعم از بزرگ و كوچك همان را مى گيريم. در مقطعى ويزا را برداشتيم و دوباره آن را برقرار كرديم. در عربستان تنها دو كنسولگرى داريم. اعراب ناچارند كلى مسافت بپيمايند و به اين كنسولگرى ها بيايند و تازه معلوم نيست بتوانند ويزا بگيرند يا نه. در نتيجه جذب كشورى مثل مالزى مى شوند كه در بدو ورود ويزا ندارد.»
وى مى افزايد: «وضع گمركات و فرودگاهها خوب شده، اما حمل ونقل شهرى، اتوبوسرانى معضل است. در خدمات حمل و نقل افراد آموزش نمى بينند. در سيستم هواپيمايى، هواپيماهاى جديد نداريم و تعداد پروازها كم است. هزينه بليت هواپيماى ايران با هزينه هواپيما به اضافه چند روز گشت و گذار در كشورى مثل مصر برابر است و هزينه سفر به كشورى مثل تركيه يك سوم يا يك پنجم ايران مى رسد. مبلمان جاده اى مثل غذاخورى مناسب نداريم. حتى در تخت جمشيد سرويس بهداشتى و برق مناسب نيست. وضع هتل ها اسفبار است، غير از هتل استقلال هيچ كدام از هتلهاى ديگر بازسازى نشده اند. هتل آپارتمان هايى با تيراژ بالا در شمال در حال ساخت است ولى روندكار ناقص و كند است.»
رئيس يك آژانس توريستى مى گويد: «هنگامى كه چيزى از جهانگرد مى گيريم، بايد عوض آن چيزى براى عرضه داشته باشيم. اگر جهانگرد از نظر نوع پوشش آزاد نيست، آيا رفاه مناسب در اختيارش قرار مى دهيم؟»
سالها پيش ورود جهانگردان با بازتاب هاى منفى و حملات گروههاى فشار همراه مى شد اما هم اينك نگاههاى منفى اصلاح شده اند.
اما به هر حال سالهاست كه در حوزه ايرانگردى و جهانگردى سرمايه گذارى صورت نگرفته است.
به اين ترتيب وقتى سيستم رفاهى ايران با جزيره كوچك دبى مقايسه مى شود نتيجه اسفبار است. خط هوايى دبى يكى از پنج خط اول هوايى جهان است . هتلهاى دبى در رده بهترينهاى جهان دسته بندى مى شوند و دبى اولين هتل هفت ستاره خود و بلندترين هتل جهان را هم اينك در اختيار دارد. ضمن اينكه اكثر هتلهاى زنجيره اى بين المللى در دبى شعبه دارند.
اين در حالى است كه رئيس انجمن تخصصى تورگردانان مى گويد: «براى خارجى هايى كه در سمينارى چندروزه شركت كرده اند، نمى توان بليت شهرهاى اصفهان و شيراز و... را تهيه كرد. چون يا پرواز يا بليت وجود ندارد. در نبود هواپيما وسيله نقليه مناسب ديگرى هم نيست. شهرها طرح ترافيك دارند و اتوبوس حامل جهانگردان نمى دانند چگونه خود را به محل موزه ها و آثار تاريخى برسانند و دائم به آنها در مورد محل پياده كردن مسافران امر و نهى مى شود. به اين ترتيب جهانگرد مدام شاهد جرو بحثهاى راننده با ديگران است. گاهى خودروى حامل جهانگردان بدون دليل مشخصى نيم ساعت بين راه متوقف مى شود. هر تابلويى با نقش دوربين و خط قرمز روى آن نشاندهنده منع عكسبردارى است. ولى چنين تابلوهايى در بيشتر جاها وجود ندارد. در نتيجه وقتى فيلم دوربين جهانگرد پر مى شود با گفتن اين جمله كه عكسبردارى ممنوع است، دوربينش را مى گيرند تا فيلم را خارج كنند و چون بلد نيستند دوربين را هم مى شكنند. مى گوييم هتل پنج ستاره ولى واقعاً معلوم نيست چنين باشد. شب كه توريست مى خوابد تختش سروصدا مى كند و غذا و ملحفه مناسب در دسترسش نيست. »
در بدو ورود هيچ كس منتظر توريست نيست. هيچكس او را راهنمايى نمى كند. كيوسكى كه اطلاعاتى در اختيارش قرار دهد و متصدى آشنا به زبان انگليسى داشته باشد وجود ندارد. تمام پايانه ها و نه فقط فرودگاهها اين مشكل را دارند. كتابچه هاى مناسب راهنماى توريستها وجود ندارد. ماشين كولردار نداريم، مسافركشهاى جلوى فرودگاه اولينهايى هستند كه تو ذوق او مى زنند. به سمتشان حمله مى كنند.
عظيمى كارشناس توريسم مى افزايد: «بانك اطلاعاتى وجود ندارد كه ساعات كار موزه ها را نشان دهد. بازرسيهاى بين المللى براى هتلها نيست. افرادى براى آموزش در زمينه هتل دارى، دوره هاى خاص آشپزى مثل آشپزى فرنگى، استاندارد نظارت و شيوه به كارگيرى تجهيزات مدرن اعزام نمى شوند و اگر اعزامى صورت مى گيرد براساس روابط است. رستورانهايى كه مخصوص جهانگردان باشند و با سليقه آنها غذا سرو كنند وجود ندارند.»
وقتى هتلهاى دوستاره به جاى پنج ستاره عرضه مى شوند
بسيارى عقيده دارند وضع هتلهاى ايران اسفبار است. بسيارى از آنها در آستانه ورشكستگى قرار دارند. اكثر آنها نتوانسته اند همپاى پيشرفت هتلهاى جهان حركت كنند و هتلهاى پنج ستاره اى هستند كه در حد هتلهاى دوستاره كشورهاى توريست پذير هم نيستند. تا چه برسد به اينكه هتلهاى ويژه اى باسرويس و غذاى مخصوص براى توريستهاى كشورهاى مختلف ساخته شود.
فرامرز شريف جواهرى مشاور عالى و دبير اجرايى جامعه هتلداران مى گويد: «بعد از چند دهه متمادى هنوز به ضوابط و استانداردى براى بناى هتلهاى در حال احداث دست نيافته ايم. هنوز برحسب وضعيت استانى و شهرى به شكل بنايى كه مورد قبول گردشگران و در مقام مقايسه با ساير كشورها باشد پيدا نكرده ايم. در حوزه آموزش بسيار فقيريم تا حدى كه آموزش ما حتى با كشورهاى حوزه كارائيب كه بسيار فقيرند زمين تا آسمان فرق مى كند و همه چيز در بعد سليقه اى انجام مى شود. طى پنج سال گذشته ميانگين درصد اقامتى هتلهاى مشهد از ۳۵درصد تجاوز نكرده. چون در كنار ۸۵هتل در مشهد، حسينيه ها و آپارتمانها هم مهمان مى پذيرند. به عبارتى ساختمانهاى بى هويتى ساخته مى شود كه صلاحيت پذيرايى از مهمان بخصوص ميهمانان خارجى را ندارند و على رغم تلاش سازمان ايرانگردى و جهانگردى براى ممانعت از ساخت اين ساختمانها اين روند بدون اخذ مجوز از سازمان ادامه دارد. به اين ترتيب مهم است كه جهانگردان به ويژه از مبدأ خليج فارس از كجا وارد كشور مى شوند. اگر ابتدا وارد تهران شوند به خاطر قانونمندى اين شهر ناچار مى شوند در هتلهاى چندستاره اقامت كنند و تا ۲۰۰دلار هم بپردازند و پيامد آن وضع ساير شهرها هم بهتر مى شود. ولى اگر ابتدا وارد مشهد شوند توسط واسطه ها به محلهاى اقامتى سه و چهار دلارى مى روند و پول زيادى نصيب سيستم خدماتى كشور نمى كنند و به جيب سرمايه گذاران هم پول برنمى گردد.»
وقتى نمى دانيم چگونه با توريستها رفتار كنيم
رانندگان آموزش نديده نمى دانند چگونه با توريستها رفتار كنند. خودروها را تميز نمى كنند. لباس مناسب نمى پوشند. به ندرت آشپزهاى مجربى وجود دارند كه طريقه پخت غذاهاى ملتهاى ديگر را بدانند. گارسنها شيوه رفتار با مشترى را فقط به تجربه آموخته اند. حتى كارشناسان آموزش نديده اند تا چگونه براساس استانداردهاى بين المللى به نظارت به مراكز خدماتى و رفاهى و... بپردازند و رسانه ها به مردم آموزش نمى دهند چگونه با توريستها رفتار كنند و...
دكتر فرزين مى گويد: «آموزش بعد از انقلاب به فراموشى سپرده شد و ما در طول هفده سال اصلاً در زمينه آموزش سرمايه گذارى نكرديم. در سال۷۸ اولين دوره مديريت جهانگردى در دانشگاه علامه طباطبايى برقرار شد. اما همين فارغ التحصيلان هم براى پيدا كردن شغل دچار مشكلند.
وقتى صنعت توريسم فقير باشد، آموزش هم فقير است. منتها اخيراً  چند دانشگاه بخصوص دانشگاه آزاد به سمت سرمايه گذارى در اين زمينه حركت كرده اند.»
قطبهاى توريستى راهشان را پيدا مى كنند
كيش به تدريج صبغه تجاريش را از دست مى دهد. به آرامى همه چيز براى پذيرش جهانگردان مهيا مى شود. قيمت زمين به شدت گران شده. شركتهاى بزرگ خارجى و داخلى براى خدمات رفاهى و جهانگردى سرمايه گذارى كرده اند. يك سرمايه دار چند هكتار زمين اجاره كرده تا به ايجاد زمين گلف بپردازد. همه در كيش به توريستها روى خوش نشان مى دهند.
اتفاقى كه به تدريج در نقاط ديگر كشور به ويژه شمال هم رخ مى دهد. با توجه به علاقه مندى اعراب به طبيعت شمال به تدريج هتل آپارتمان ها براى پذيرايى از مسافران عرب كه به شكل عشيره اى سفر مى كنند ساخته مى شوند. يك منبع به روزنامه ايران گفت: «اعراب خودشان هم به تدريج به سرمايه گذارى در شمال ايران مى پردازند.»
در كيش، شمال و همه مناطق توريست پذير همه انگار انتظار تغييراتى را مى كشند. تغييرى كه تنها از دولت و مجلس برمى آيد.
قانون، اولين گام مديريت جديد جهانگردى براى تغيير
مدير جديد عرصه جهانگردى كشور قول داده درآمد توريسم را جاى نفت مى نشاند.
مرعشى در اولين قدم شايد بتواند طرح جامع جهانگردى را از خاك خوردن برهاند. سه سال پيش طرح جامع جهانگردى ايران نوشته شد و يك سال و نيم است كه اين طرح در بايگانى است. اين طرح كه با كمك سازمان جهانى جهانگردى و كارشناسى از استراليا نوشته و تصويب شد، اولويتهاى صنعت جهانگردى را دربردارد.
كارشناسان و دست اندركاران مى گويند نگرش ما به جهانگردى بايد به بهره مادى آن معطوف شود و توريسم از جرگه بازيهاى سياسى خارج شود.
دكتر فرزين مى گويد: « دولت بايد براى گردشگرى برنامه ريزى كند و بسترسازى اين بخش خصوصى هم به وسيله دولت صورت مى گيرد. همين حالا سياست گذارى تركيه در زمينه توريسم روى سايت است. در اين برنامه آمده كه چه مكانهايى به عنوان قطب گردشگرى تعريف مى شود و نيز آمده بخش خصوصى از مزيت هايى در حوزه زمين، آب و برق مجانى و معافيت مالياتى برخوردار مى شود. در جذب و استخدام نيروى كار خارجى ممنوعيتى نيست و وامهاى ارزان قيمت به متصديان كار توريسم داده مى شود.»
در كشورهاى مختلف به دست اندركاران توريسم وامهاى بلندمدت با بهره اندك داده مى شود. مكانهاى اقامتى با پيشرفت مناسب تخفيفهاى ويژه مى گيرند.
دولت دبى نيز چشم انداز توريسم را تا سال۲۰۱۰ تدوين كرده. در بخشى از اين برنامه ريزيها آمده كه تعداد جهانگردان را از دو ميليون و هشتصد هزار نفر در سال۲۰۰۰ به ده ميليون درسال۲۰۱۰ افزايش مى دهد. نقشه هايى براى تأسيس هتلهاى جديد دارد و دپارتمان حكومتى دبى هم بازار آگهى را در دست دارد.
به كشور هزار و يك رنگ و غنى ايران هم بايد به شكل ديگرى نگريست. آيا مديران جديد جهانگردى كشور اين نگاه را تغيير و سروسامان خواهند داد؟