زلزله با علايمى همراه است كه به اختصار اينگونه قابل شناسايى است:
دماى آب چشمه ها و قنوات و چاهها كاهش و يا افزايش ناگهانى پيدا مى كند و از نظر طعم و مزه دچار تغييراتى محسوس مى گردد، همچنين در حجم و مقدار هم افزايش و يا كاهش را خواهيم داشت.
پيش از وقوع زلزله ادوارى شكافهايى در سنگها و پوسته زمين به وجود مى آيد كه همگى در جهت خاصى هستند و بعد از وقوع شكافهاى حاصل از زمين لرزه دقيقاً در امتداد شكافهاى قبل از وقوع آن امتداد مى يابد. درخصوص علائم غيرطبيعى همچون مشاهده شدن اشياى نورانى در شبهاى قبل از زلزله نيز گزارشات زيادى دريافت شده اين اشياء در جهت جنوب حركت كرده و به ناگهان به سمت شرق تغيير مسير مى دهند.
حيوانات نيز در برابر زلزله از خود رفتارهاى خاصى بروز مى دهند اين رفتارها در حيوانات اهلى همچون خر و الاغ و خرگوش فرار به سوى سربالايى مى باشد. آنان هيچگاه به سمت سراشيبى حركت نمى كنند و در ماهى ها مرگ گروهى و بى دليل و در پرندگان اهلى همچون اردك و غاز كه در مسير تابش امواج ماوراء صوت قرارگرفته اند سوختگى در امحا و احشاى داخلى و مرگ گزارش شده است.
حيواناتى كه در منزل نگهدارى مى شوند همچون سگها، به شدت پارس مى كنند و مضطرب مى گردند و گربه هاى خانگى با جمع كردن بدن به صورت گلوله و يا انداختن خود در داخل ظرفهاى گود همچون سطل آشغال رفلكس نشان مى دهند.
(مطالب كاملتر در خصوص علايم زلزله را مى توانيد در روزنامه ايران به تاريخ ۲۳ دى ماه ۱۳۸۲ در صفحه ۴ بخوانيد. مطلب بالا برگرفته از اين مقاله مى باشد. اين مقاله توسط سه پژوهشگر زلزله شناس ايرانى براى اين روزنامه تهيه شده است)
علائم متصل و منتهى به آغاز زلزله
شاهدان زيادى پس از زلزله گفته اند كه با صدايى عجيب روبرو شده اند، بله درست است. در ابتدا معمولاً صداى نامتعارف شنيده مى گردد. در زلزله هاى بزرگ ابتدا صداى عجيبى همچون باد و حركت درختان و برگها و سپس صداى ضعيف شيشه هاى منزل شنيده مى شود و به سرعت لرزش هاى اوليه كه معمولاً با شدت بالا نيستند آغاز مى گردد و پس از آن موج اصلى با مدت زمان چندثانيه اى و پس از آن پس لرزه هايى با شدت پايين و سپس اتمام زلزله!
عزيزان من گاهى اين چند لحظه، چند دقيقه و حتى همچون بم چند ساعت است. به صورتى كه خود پيش لرزه ها را ما با زلزله اصلى اشتباه مى گيريم. بم در ساعات پايانى شب دوبار لرزيده بود اما عزيزان ما يا با بى توجهى به آن در منازل خود خوابيدند و يا چند ساعتى را كه سرماى بيرون به آنها تحمل داده بود را در حياطها ماندند و به داخل بازگشته، خوابيدند!...
پس اول از همه اگر زلزله كوچكى را تجربه كرديد فراموش نكنيد كه ممكن است موج اصلى در راه باشد مكان هاى امن خانه را كه برايتان توضيح خواهم داد را براى استراحت در نظر بگيريد حتماً با هوشيارى بخوابيد اگر امكان خوابيدن در حياط را داريد به عنوان يك تفريح هم شده شبى را با عزيزانتان در حياط بيدار بمانيد البته توجه كنيد كه از آوار ديوارهاى حياط و خود ساختمان ايمن باشيد.
در بم جوانى آواره را به چايى كه براى شام درست كرده بودم دعوت كردم چشمان قرمز او نشانه از دست دادن عزيزانش بود از خانواده او پرسيدم، گفت: تا صبح در ماشين خوابيديم سردمان كه شد به منزل بازگشتيم چون خوابم به هم خورده بود براى نماز صبح به حياط رفتم تا وضو بگيرم كه زلزله همه را با خود برد و من ماندم با وضو.
آشنايى با ساك و جعبه امداد و نجات زلزله
شما مى توانيد با صرف مبلغ اندكى يك ساك امدادى براى خود تهيه كنيد. اين ساك بايد حداقل داراى لوازم زير باشد:
۱ـ چند ظرف آب معدنى و غذاهاى كنسرو شده كه بتواند شما را براى حداقل سه روز تأمين نمايد.
۲ـ يك سرى از داروهايى كه توسط افراد خانواده هر روز مصرف مى شود همچون داروهاى: «فشارقند ـ ديابت ـ قلب و ...» به همراه لوازم كمكهاى اوليه
۳ـ چراغ قوه ـ شمع ـ كبريت
۴ـ چاقو ـ بشقاب و قاشق ـ در بازكن ـ ظروف يكبار مصرف و كيسه فريزر (با كشيدن كيسه فريزر بر روى بشقاب مى توانيد از يك بشقاب براى دفعات زيادى بدون نياز به شستشو استفاده كنيد)
۵ـ مواد شستشو و ضدعفونى كننده و گندزدا
۶ـ كيسه زباله بزرگ از نوع مرغوب (محكم و كلفت: از اين كيسه مى توانيد به جز زباله در مواقع لزوم به عنوان بادگير و يا بارانى استفاده كنيد)
۷ـ لباس گرم و لباس زير براى افراد خانواده و خصوصاً نوزادان و لوازم بهداشتى بانوان (نوار بهداشتى و ...)
۸ـ يك سوت براى زنده يابى (در صورتى كه خداى ناكرده عزيزى در زير آوار باشد صداى سوت بهتر به زير آوار منتقل مى گردد تا صداى انسان و يا حتى فريادزدن)
۹ـ يك نقشه شهر با جانمايى بيمارستان و مراكز دولتى مرتبط با زلزله كه بايد قبل از زلزله با كمك افراد خانواده تهيه كنيد.
۱۰ـ اسناد مهم و شماره تلفن هاى ضرورى
۱۱ـ يك راديو ترانزيستورى به همراه باطرى
اين ساك را يا در خارج از منزل (صندوق عقب ماشين به شرطى كه در پاركينگ نباشد) و يا در مسير خروج از منزل قراردهيد تا به راحتى بتوان از منزل خارج نمود.
و اما در صورتى كه بخواهيد به صورتى كامل به لوازم امدادى بپردازيد لازم است با استفاده از يك جعبه فلزى محكم لوازم و تجهيزات لازم را براى پس از زلزله در حياط منزل خود نگهدارى كنيد. اين جعبه بايد در محلى نصب شود كه پس از زلزله در دسترس باشد. ليستى از لوازم را در زير خواهيد ديد اما توجه داشته باشيد كه لوازم ذكر شده داراى چه كاربردهايى مى تواند باشد براى آشنايى با نحوه استفاده از آنها به بخش نحوه استفاده از تجهيزات انفرادى سايت مراجعه كنيد و حتماً از آن يك كپى بگيريد و در جعبه امداد و نجات خود قرار دهيد. ليست لوازم به شرح زير مى باشد:
كلاه ايمنى، كپسول آتش نشانى، چراغ قوه، آب معدنى حداقل يك بسته شش عددى براى يك خانواده چهار نفره براى دو روز، انواع كنسرو، گردو، كشمش، نخودچى، چاقو، چنگال، قاشق، ناخن گير، پتو، راديو ترانزيستورى، يك بسته الكل جامد، يك نقشه شهر، لباس زير، كيف كمكهاى اوليه با اضافه نمودن موارد (قرصهاى مسكن، تب بر، كرمهاى ضد قارچ و ضد عفونى كننده براى بانوان، كرم ضد آفتاب براى مناطق گرم، باند، مواد ضد عفونى كننده، كرمهاى ضد درد)، اگر كودك داريد لوازم كودك، چند متر نايلون با عرض شش متر حداقل براى ساخت يك چادر موقت، ماژيك، قلم و كاغذ، ديلم كوتاه، بيل دسته كوتاه، كلنگ، قرقره و طناب پنبه اى، يك شيشه الكل يا نفت، مقدارى پول نقد، آينه، فتوكپى از اسناد شخصى خودتان بنا بر تشخيص، سوت، شماره تلفنهاى مورد نياز خصوصاً شماره تلفنهاى بستگانتان، خشكبار.
الف ـ نحوه عملكرد شما در حين زلزله
اگر شما از قبل مسيرهاى خروج از ساختمان را در ذهن تكرار كرده باشيد و با خانواده به صورت يك مانور چند بار خروج سريع از منزل را انجام داده باشيد، مى توانيد با اولين لرزش براى خروج از منزل اقدام كنيد. البته اين درصورتى امكانپذير است كه شما در يك برج و يا آپارتمان بلندمرتبه نباشيد، البته باز هم اگر زلزله اى ضعيف را تجربه كرديد، پس از پايان آن حتماً از خانه بيرون برويد، حتى اگر در برج زندگى مى كنيد!
نقاط امن:
اين نقاط مى توانند در صورتى كه شما فرصت خروج از منزل را نداشته باشيد، به داد شما برسند، به طور مثال يك ميز محكم فلزى يا ناهارخورى، گوشه هاى ديوارهاى اصلى و چارچوب در را مى توان از نقاط امن ناميد. شرح كامل اين نقاط را مى توانيد با مطالعه بخش ايمن سازى سايت در منزلتان بيابيد!
ب ـ نحوه عملكرد شما پس از پايان زلزله
حالت اول: ساختمان مسكونى شما در برابر زلزله مقاومت كرده است.
> براى شروع به حركت در منزل دقت كنيد تا به علت بريدگى پايتان به خاطر شيشه هاى شكسته صدمه نبيند، اين شيشه ها مى تواند شكسته هاى شيشه يك تابلو عكس كه بر روى ديوار محكم نشده بوده است و يا پارچ آب و يا آينه ميز توالت خانم خانه باشد. شما مى توانيد با استفاده از يك كتاب نازك و يا يك مجله به كمك ملافه و يا تكه اى از لباس خود كفش بسازيد.
> دقت به بوى گاز داشته باشيد، احتمال آتش سوزى بالاست! نسبت به روشن كردن چراغ برق بايد وسواس به خرج دهيد و در صورتى كه با آتش سوزى در ابتداى آن روبرو شديد، حتماً در همان لحظات اول اقدام به خاموش كردن آن بكنيد، خاموش كردن يك آتش كوچك مى تواند از يك فاجعه جلوگيرى كند.
> در حركت به سوى بيرون، گروهى حركت نكنيد. شما ابتدا جلو برويد و بقيه خانواده تك تك به دنبال شما حركت كنند تا در صورت صدمه ديدگى درهاى چاه فاضلاب در مسير حركت شما، احتمال فروريختگى و ريزش كمتر باشد.
> خانواده را در خيابان روبروى منزلتان اسكان بدهيد، سپس براى جمع آورى لوازم مورد نياز به داخل بازگرديد. هيچ گاه پس از پايان زلزله در منزل نمانيد، امكان پس لرزه هاى بعدى بسيار زياد و براى شما خطرناك مى باشد!
> با تشكيل هسته محلى در كوچه خود امكان تأمين امنيت را براى خانواده خود به وجود بياوريد (چند خانواده در كنار يكديگر تشكيل هسته محلى را مى دهند).
> اگر مجروحى را در زير آوار پيدا مى كنيد، حتماً در هنگام بيرون آوردن او دقت كنيد بر اثر فشار به ستون فقرات او موجب شكستن آن و قطع نخاع شدن او نگرديد.
> در صورتى كه صدايى را از زير آوار مى شنويد با استفاده از هرآنچه در اختيار داريد نسبت به علامت گذارى محل آن صدا در همان لحظه اقدام كنيد، چرا كه ممكن است آن صدا را ديگر نشنويد و مجروح در زير آوار از حال برود و يا بيهوش شود.
منبع: سايت جمعيت كاهش خطرات زلزله