خرم آباد، پروين بازگير:
• در برج ها، ديوارها و معابر هشتگانه فلك الافلاك شكافها و تركهاى فراوانى ديده مى شود كه نگران كننده اند
• وخامت وضعيت استحكامى قلعه تنها به بخش بيرونى قلعه و ديوارهاى آن مربوط نمى شود. داخل قلعه نيز وضع مناسبى ندارد
استان لرستان داراى تاريخى بس كهن و ديرينه است كه در آن آثار باستانى فراوانى بر جاى مانده از ادوار گذشته را مى توان مشاهده كرد. آثارى كه از شهرت و اعتبارى جهانى برخوردارند. از آن جمله مى توان به مفرغهاى لرستان، غارهاى مسكون و منقوش پيش از تاريخ و پلهاى عظيم دوره ساسانى اشاره كرد. اما شناخته شده ترين اثر باستانى لرستان بى گمان قلعه فلك الافلاك است، اثرى به يادگار مانده از دوره ساسانيان كه آن را نماد شهر خرم آباد و استان لرستان مى شناسند.
اين كهن دژ هشت برجى كه قبلاً «شاپور خواست» نام داشته، در گذشته حصارى با دوازده برج آن را محصور مى كرده كه متأسفانه از آن دوازده برج تنها مى توان شالوده دوبرج از اين برجها را مشاهده كرد و بقيه تخريب و از بين رفته اند.
شايد گفتن مطلبى در خصوص احتمال ريزش و تخريب قلعه فلك الافلاك در ابتدا بسيار باورنكردنى باشد اما متأسفانه اين اثر به ظاهر مستحكم واستوار كه بعد از ويران شدن ارگ بم، مهمترين قلعه سرپاى كشور با قدمتى بسيار است، در حال حاضر در وضعيت چندان مناسبى بسر نمى برد و هر لحظه امكان ريزش بخشهايى از آن وجود دارد. هر چند مدير ميراث فرهنگى استان پاسخ واضحى درباره آسيب هاى وارده به قلعه فلك الافلاك ارائه نمى دهد و بحث را به طرح مطالعاتى تثبيت قلعه و ساير مشكلات مى كشاند اما شواهد نشاندهنده اين واقعيت است كه فلك الافلاك در صورت عدم توجه لازم، دچار آسيبهاى جدى خواهد شد.
حسن دهقانى فرد، كارشناس باستان شناسى درباره وضعيت نامناسب قلعه فلك الافلاك و خطر تخريب آن مى گويد: جهت بهتر مشخص نمودن قسمتهاى مضطرب قلعه اقدام به شماره گذارى برجهاى قلعه نموديم كه اين شماره گذارى از برج غربى جنب در ورودى با شماره يك شروع و تا گردش كامل به دور قلعه و برج شماره هشت در ضلع شمالى در ورودى ادامه يافت. در ضلع شمالى در ورودى قلعه، ساخت يك معبر سنگى به پهناى ۲/۵ تا ۶متر از قلوه سنگ كه حاشيه بيرونى آن توسط يك رديف آجر محصور شده، از برج شماره يك شروع مى شود و تا برج شماره۵ ادامه دارد.
عدم هرگونه استحكام بخشى و چفت و بستى با ديواره قلعه و حركت آن باعث شده تا شكافهاى متعددى در سطح معبر ايجاد شود كه ابعاد بعضى از اين شكافها به پهناى ۲سانتى متر، طول ۳متر و عمق ۵سانتى متر مى رسد. در بعضى قسمتهاى ديگر معبر شكافهايى وجود دارد كه طول آنها به بيش از ۶متر مى رسد و تعداد شكافها در سطح معبر به حدى است كه در هر جاى آن مى توان اين شكافها را مشاهده كرد.
وى مهمترين شكافها را در قسمت معبر مربوط به پايه برج شماره۲ و جدا شدن معبر سنگى از آن به ميزان ميانگين يك سانتى متر وطول بيش از ۱۵متر و عمق حدود ۸سانتى متر دانست و افزود: وضعيت نامناسب و خطرناك معبر در اين قسمت و نزديكى آن با شالوده بقاياى برج خشتى باقى مانده از حصار قديمى اطراف قلعه وارتفاع زياد و پرتگاه مانند اين ضلع از قلعه از سطح خيابان مجاور و عبور و مرور روزانه هزاران خودرو از اين خيابان (كه خود باعث ايجاد لرزشهاى فراوان مى شود) و نيز وضعيت نامناسب اين بخش پرتگاهى از لحاظ استحكامى هر لحظه امكان ريزش اين قسمتها محتمل ساخته است. اين معبر كه ارتفاع آن در بعضى جاها به بيش از ۳متر مى رسد صاف و قائم نبوده ومتأسفانه رأس معبر متمايل به بيرون وخيابان پايين دست است.
وى همچنين گفت: در نماى بيرونى ديوار مابين برجهاى شماره۱ و ۲ مى توان در ارتفاعى بيش از هشت متر فاصله چندسانتى مترى ايجاد شده در ميان آجرها را كاملاً مشهود است، مى توان مشاهده كرد. در اين بخش تعدادى از آجرها نيز شكسته اند وجالب اينكه آجرهاى اين بخش مرمتى بندكشى نشده اند. در همين بخش از ديوارقلعه و در قسمت ديوار داخلى نيز شكافى ديده مى شود به ارتفاع حدود ۶ متر و پهناى ۰/۵ سانتى متر كه اين دو شكاف بى ارتباط با يكديگر نيستند.
دهقانى فرد درخصوص ديگر برجها گفت: در ديوار بين برج هاى شمار، ۳ و ۴ و حتى پايه سنگى برج شماره ۴ نيز مى توان آثار اضطراب را در خاك شسته شده زيرپايه سنگى و سنگهاى پايه آن كه حداقل درسطح از ملات شفته آهك جدا شده اند، مشاهده كرد.
ايشان مشكل اصلى ريزش در ضلع شرقى را در برج شماره ۵ دانست و اضافه كرد: ملات پايه برج شكاف متعدد برداشته و از سنگهاى پايه جدا شده و حتى چند عدد از سنگها از پايه كنده شده و پايين افتاده اند. وضعيت يكى دو سنگ ديگر نيز اصلاً مناسب نيست. به گونه اى كه اگر به اين سنگها كوچكترين ضربه اى وارد شود اين سنگها فوراً سقوط مى كنند و خطر ريزش اين برج را بيشتر مى كنند. مسأله اى كه بيش از پيش باعث نگرانى از ريزش اين برج مى شود وجود حفره هاى مثلثى شكل به ابعاد ۱۳۰ سانتى متر و طول و ارتفاع يك متر و عمق ۵۰ سانتى متر درزير پايه سنگى برج است. وجود اين حفره و وضعيت نابسامان پايه برج وضعيت بسيار خطرناكى را براى اين برج به وجود آورده است و هر لحظه امكان ريزش آن مى رود.
دهقانى فرد كه اين مشكلات را اساسى مى داند و معتقد است كه سالهاست قلعه فلك الافلاك با اين مشكلات دست وپنجه نرم مى كند، اضافه كرد: وخامت وضعيت استحكامى قلعه تنها به بخش بيرونى قلعه و ديوارهاى آن مربوط نمى شود زيرا وضعيت داخل قلعه نيز تعريف چندانى ندارد. شكافهاى بزرگى كه در ديواره داخلى چايخانه سنتى ديده مى شود، شكاف سمت راست ورودى حياط اول، شكاف موجود در كنگره هاى ضلع شمالى، فروريختن اندود سقف راه پله منتهى به پشت بام حياط دوم، همگى حاكى از وضعيت وخيم قلعه حتى در داخل آن است. رطوبت نيز يكى از مهمترين عوامل مؤثر در تخريب قلعه فلك الافلاك است و متأسفانه چند سالى است كه در هر جاى قلعه (چه در داخل و چه در خارج) به وضوح مى توان رطوبت را آن هم در سطح وسيع مشاهده كرد.
وى درباره ميزان رطوبت قلعه نيز گفت: البته رطوبت در همه جاى قلعه وجود دارد و در بعضى جاها تا ارتفاع حدود ۸ متر قابل مشاهده است كه نه تنها كم نمى شود بلكه رو به افزايش است. كمااينكه در برج شماره ۸ و در ديوار بين اين برج و در ورودى قلعه، اثرات تخريبى رطوبت را مى توان به وضوح ديد. پودرشدن ملات بين آجرها دراين بخش و ريختن آن و نيز از بين رفتن تعدادى از آجرها همگى حاكى از وجود رطوبت بسياربالا و تأثير شديد آن بر تخريب اين قسمت است، به خصوص دربرج شماره ۸ ملات بين آجرها در اثر رطوبت و ساير عوامل به صورت پودر درآمده و ريزش كرده كه در بعضى جاها عمق خلأ و ناشى از ريزش ملات در بين آجرها به حدود ۱۳ سانتى متر مى رسد.
عدم اعلام نتايج مطالعات زمين شناسى
طرح مطالعات زمين شناسى قلعه فلك الافلاك در دو بخش براى شناسايى علت حركتهاى زيرين قلعه در سال ۸۰ به مشاور داده شده است اما پس از گذشت دوسال هنوز نتايج اين طرح اعلام نشده و بنا به گفته رئيس ميراث فرهنگى استان چون اين كار از حساسيت خاصى برخورداراست زمان مشخصى را نمى توان براى اعلام نتايج طرح بيان كرد. وى در پاسخ به اين سؤال كه با توجه به اينكه اين آسيبها، تهديدى جدى براى فلك الافلاك محسوب مى شوند و با آمدن زلزله اى حتى در مقياس كوچك مطمئناً فلك الافلاك را هم به سرنوشت ارگ بم دچار خواهد ساخت، زمان پايان اين طرح را نيمه دوم سال ۸۳ ذكر مى نمايد كه اين زمان هم با توجه به تأكيد ايشان بر ضرورت تحقيق در قسمت جنوبى قلعه كه در حال حاضر در اختيار يك مركز نظامى است و امكان استفاده از آن ميسر نيست، اين گمان را تقويت مى كند كه يا طرح كامل مى باشد يا در زمان گفته شده پايان نمى پذيرد. وى اعتبار اختصاص يافته به قلعه را در سال ،۸۲ ۱ ميلياردو۳۰۰ ميليون ريال ذكر مى كند كه از اين مقدار ۸۰۰ميليون ريال براى مرمت قلعه در نظر گرفته شده است.
***
فلك الافلاك كه از زيباترين قلعه هاى كشور و مهمترين جاذبه تاريخى گردشگرى لرستان است، مورد بى مهرى قرار دارد. از يك سو نهادهاى نظامى همچنان بر ماندن در حريم قلعه پاى مى فشارند واز سوى ديگر فروشگاههاى حريم قلعه كه قرار بود تخليه شوند، در جاى خود مانده اند و دست آخر معضلاتى است كه موجوديت قلعه را تهديد مى كند. فلك الافلاك قابليت تبديل شدن به بزرگترين مجموعه فرهنگى ـ گردشگرى لرستان را دارد؛ قابليتى كه با مرمت كامل و حفظ اين اثر بى بديل و همچنين آزادسازى حريم آن پديد مى آيد. به جاى فرصت سوزى، فرصت سازى كنيم.