هشت سال پيش، زمانى كه هنوز ساخت و سازهاى ناپايدار بر پيكر زمين هاى فرحزاد شكل نگرفته و تنها بخش هاى محدودى از اراضى اين ييلاق قديمى با ساخت و سازهاى غيرمجاز احاطه شده بود، كارشناسان شهرى براساس نتايج مطالعات پژوهشى و ميدانى نسبت به احتمال رانش زمين در اين محدوده هشدار دادند.
هرچند هشدارهاى مكرر كارشناسان شهرى و زيست محيطى نسبت به افزايش ساخت و ساز در حريم رودخانه ها و دامنه دره هاى هفتگانه تهران در اين دوره به سبب تغيير و تحولات مديريت شهرى در سال ۷۵ و آغاز فعاليت شهردار جديد تهران در حاشيه ماند اما مجموعه اين اقدامات در سال هاى بعد در قالب «طرح جامع كوهسران» ارائه شد.
بررسى هاى صورت گرفته در بخش هايى از اين طرح كلان كه روددره هاى هفتگانه تهران را دربر مى گرفت، احتمال رانش زمين در منطقه فرحزاد تهران را سال ها پيش از اين روزها، پيش بينى كرده بود. براساس نتايج علمى و پژوهشى اين طرح، اعلام شد كه پديده هاى تكتونيكى و گسل هاى شناخته شده موجود در محدوده فرحزاد شرايط بحرانى ويژه اى را در اين منطقه ايجاد كرده و گذر سه شاخه از گسل هاى فعال شمال تهران و چندين گسل با راستاى شرقى ـ غربى، اين منطقه را جزو محدوده هايى با خطر ويرانى شديد قرار داده است. اما به رغم اين موضوع، نه تنها تخريب ساخت و سازهاى غيرمجاز در دامنه هاى پرشيب و ناپايدار فرحزاد كه در اين طرح به عنوان برنامه اى ضرورى با قيد «فوريت» ذكر شده بود به مراحل اجرايى شدن نرسيد، بلكه صدور مجوزهاى جديد ساخت و ساز از سوى شهردارى تا مرحله اى ادامه يافت كه تمام محدوده ۱۰ كيلومترى دره فرحزاد به مناطق مسكونى تبديل شد.
نتايج اين تحقيقات و احتمال جدى رانش زمين، ريزش و وقوع سيلاب در اين محدوده پيش از واقعه اخير فرحزاد هرگز به صورت شفاف دراختيار افكار عمومى قرار نگرفت. به گونه اى كه ساخت و سازهاى جديد بر بستر خاك هاى سست و زمين ويرانگر اين منطقه همچنان ادامه دارد.
اگرچه «طرح جامع كوهسران» كه به منظور ساماندهى رود دره هاى هفتگانه تهران در سازمان زيباسازى تهيه شد، همانند بسيارى ديگر از طرح هاى مطالعاتى اين دستگاه چون طرح جامع نورپردازى تهران به رغم صرف اعتبارات كلان با تغيير مديريت شهردارى در حاشيه ماند و اكنون آزمون و خطاهاى جديدى در اين زمينه براى تدوين طرح هاى مشابه آغاز شده است اما نگاهى گذرا به روند تدوين طرح هاى جامع متعدد براى ساماندهى معضلات بنيادين شهر تهران در سال هاى گذشته حاكى از ناتمام ماندن بسيارى از پروژه هاى مطالعاتى مشابه اين طرح است. درحالى كه به اعتقاد كارشناسان اين امر بخشى از سرمايه و تخصص جامعه دانشگاهى كشور را طى سال هاى طولانى به هدر مى دهد.
دكتر «ناصر برك پور» مدير مطالعات شهرسازى طرح روددره فرحزاد، يكى از اين كارشناسان است كه مى گويد: «آسيب شناسى روددره فرحزاد و تعيين كانون هاى بحرانى در اين محدوده به طور كامل و در قالب چندين مجلد، سال ها پيش به اتمام رسيد اما طرح هاى جديدى كه اخيراً در اين منطقه اجرا مى شود كاملاً مغاير با يافته هاى تخصصى كارشناسان در اين طرح است و جالب اينجاست زمانى كه از مسؤولان درباره چرايى حادثه اى چون رانش زمين در فرحزاد سؤال مى شود، مى گويند طرح نداريم!»
شهر در احاطه سيلاب ها
در هرحال هرچند نتايج مطالعات ميدانى و كارشناسى در فرحزاد نشان داده بود كه توسعه شهرك سازى و اشغال باغ ها و اراضى كشاورزى، قطعه قطعه شدن دره با احداث بزرگراه هاى همت، نيايش و رسالت موجب مرگ روددره فرحزاد و ايجاد فضايى ناامن براى زندگى شهروندان مى شود اما با وجود اين اشغال اراضى فرحزاد كه از سال ۱۳۵۵ آغاز شده بود، همچنان ادامه يافت. براساس گفته هاى كارشناسان ادامه اين ساخت و سازها، اكنون فرحزاد را به خطرخيزترين روددره تهران مبدل كرده است. زيرا اين روددره به شكل V بوده و دامنه هاى پرشيب آن به دليل تخليه خاك و نخاله هاى ناشى از ساخت و ساز در اين منطقه به شدت آسيب پذير و مستعد ريزش شده است. به اعتقاد «برك پور»، غفلت در زمينه نظارت بر ساخت و سازهاى اين منطقه تا جايى ادامه يافته كه خاك هاى سست اين دامنه ها اكنون بستر ساختمان هاى بلندى شده كه در صورت رانش مجدد زمين، به سرعت خاك آنها فروكش مى كند.
رانش زمين در فرحزاد هرچند بار ديگر نمونه هاى آشكار تخلف از قوانين شهرسازى را در مورد ساخت و سازهاى غيرمجاز در حاشيه رودخانه هاى تهران آشكار كرد اما وجود بافت هاى سست و آسيب پذير در برابر وقايع طبيعى، محدود به فرحزاد تهران نيست. فشار ساخت و سازهاى شهرى در دامنه هاى البرز موجب شده كه اين زيست بوم ها كمتر بتوانند خود را در مقابل نوسانات طبيعى سازگار كنند. كارشناسان شهرى معتقدند علاوه بر خطر جدى رانش زمين در روددره هاى تهران، احتمال وقوع سيلاب هاى ويرانگر در اين مناطق در سال هاى آينده به اندازه خطر رانش زمين جدى است.
مهندس «احمد سعيدنيا» كارشناس ارشد شهرسازى و مدير پروژه طرح ساماندهى روددره فرحزاد با بيان اينكه تهران در دوران قاجار با وقوع سيلاب هاى متعدد و ويرانگر مواجه بوده است، اضافه مى كند: «رودخانه هاى تهران پس از گذر ميليون ها سال، بسترى را براى جريان آب در دره هاى تهران باز كرده اند اما حريم اين رودخانه ها در حال حاضر با بافت هاى متراكم مسكونى احاطه شده و اين درحالى است كه با توجه به سابقه سيلاب هاى بزرگ در تهران همچون سيل سال ۶۴ تجريش بايد حريم رودخانه ها آزادسازى شود زيرا سيل با توجه به دوره بازگشت ۱۰۰ ساله سيلاب ها، تخريب هايى غيرقابل تصور در محدوده روددره هاى تهران رخ مى دهد.»
مقدار رطوبت خاك، پوشش گياهى، عمق برف و ميزان بارندگى ها و همچنين پوشش هاى غيرقابل نفوذ شهرى احتمال وقوع سيلا را تشديد مى كند. از طرفى، پس از سيل تجريش بستر طبيعى رودخانه هاى تهران به بستر سيمانى تبديل و به تبع آن بخش عمده اى از پوشش گياهى اين مناطق نابود شد. اين بستر نفوذناپذير مانع از نفوذ آب به لايه هاى زيرين زمين شده است. همچنين احداث سدپل ها بر دره هاى تهران به منظور تكميل مسير بزرگراه هاى رسالت، نيايش و همت به گفته «سعيدنيا» خطر ويرانگرى سيلاب در تهران را تشديد مى كند. وى مى گويد: «براى احداث بخش هايى از اين سه بزرگراه بخش هايى ازروددره فرحزاد با خاك ريزى پر شده و تنها، كانالى سرپوشيده براى عبور آب رودخانه جارى در روددره درنظر گرفته شده است كه اين مجرا در مواجهه با سيلاب هاى بزرگ به طور حتم بخش عمده اى از اين بزرگراه ها را تخريب مى كند. در صورتى كه در برخورد با رود دره هايى چون فرحزاد، دربند و ... در بخش راهسازى شهرى بايد از پل هاى روگذر استفاده شود اما به منظور كاهش هزينه ها سد پل ها به عنوان جايگزينى براى پل هاى روگذر مورد استفاده قرار گرفتند.»
براساس گزارش مديريت سيل طرح جامع مديريت بحران كشور در سال ،۸۰ سيل هاى سريع و برق آسا كه در ۶ ساعت اول بارندگى به وقوع مى پيوندند، در محيط هاى شهرى شايع شده است. اين سيل ها در اثر جارى شدن آب حاصل از يك بارندگى شديد در دامنه آبگير رودخانه هايى كه بخش قابل توجهى از آب را در خود نگه مى دارند ايجاد مى شوند. اين امر با توجه به بارندگى هاى شديد اخير تهران، بسترهاى نفوذناپذير و نبود سيستم مكانيزه جمع آورى هاى آب هاى سطحى و همچنين تخريب پوشش گياهى تهران به ويژه در ارتفاعات ۱۸۰۰ متر قابل تأمل است. ساخت و سازهاى گسترده در روددره هاى هفتگانه تهران در سال هاى گذشته نه تنها موجب نابودى چشم اندازهاى بكر شهر شده، كه توانايى نظام هاى بومى را براى مقابله با فشارهاى طبيعت از بين برده است. اين درحالى است كه به گفته منابع آگاه به رغم وجود قانون هاى بازدارنده براى برخورد با متخلفان و مسؤوليت قانونى شهردارى در اين زمينه، همچنان تعدادى از نهادها و دستگاه ها بالاتر از باغ موزه سعدآباد در منطقه دربند به ساخت و ساز غيرمجاز و بالاتر از ارتفاع ۱۸۰۰ ـ بالاترين گسل شمالى تهران كه پتانسيل يك زلزله ۷/۵ ريشترى را دارد ـ ادامه مى دهند. به گفته «سعيدنيا» ادامه اين ساخت و سازها زمانى ابعاد نگران كننده ترى به خود مى گيرند كه بدانيم، پديده دوراندگى (حركت لبه شمالى گسل به لبه جنوبى) گسل شمال تهران بخش هايى از خاك مناطق كوهستانى را تجميع كرده است. به گفته اين كارشناس حركت راستگرد اين گسل در امتداد بزرگراه هاى صدر، چمران و منطقه سعادت آباد و فرحزاد شناسايى شده و در صورت فعال شدن، ساخت و سازهاى اين نواحى به طور كامل تخريب مى شود. در همين حال «محمدحسن پيراسته» مديركل اداره حفاظت محيط زيست استان تهران، برخورد با متخلفان در اين زمينه را از مسؤوليت هاى سنگين شهردارى مى داند و مى گويد: «درحال حاضر بيش از هزار پرونده زيست محيطى در مورد ساخت و سازهاى غيرمجاز در مناطق چهارگانه محيط زيست تهران در مراجع قضايى در حال بررسى است اما جلوگيرى از ادامه تخريب روددره هاى تهران در زمره وظايف شهردارى بوده و سازمان محيط زيست در اين باره مسؤوليتى ندارد..»
در شرايطى كه تخريب دامنه هاى البرز باقى مانده ميراث طبيعى روددره هاى تهران را زير فونداسيون هاى ساختمان ها بلند مدفون مى كند، «على محمد مختارى» رئيس سازمان پارك ها و فضاى سبز ادامه پروژه جنگل كارى كمربند سبز تهران را تنها اقدام مؤثر براى تعيين حريم تهران و جلوگيرى از ادامه ساخت و سازهاى غيرمجاز مى داند، «سعيدنيا» اما، با اين ايده مخالف است. اين كارشناس مى گويد: «درختان جوان كمربند سبز تهران براى نهادها و افرادى كه قصد ساخت و ساز دارند به طور حتم به عنوان مانعى جدى تلقى نخواهد شد؛ همان گونه كه وجود باغ هاى چند صدساله پيش از اين مانعى براى ساخت و سازهاى غيرمجاز در اين مناطق نشده است. فضاهاى آزاد و در معرض خطر روددره ها را بايد به بوستان هايى هويت بخش و زنده، مانند جمشيديه تبديل كرد.»
صد سال سرگردانى
جدا از آلودگى زيست محيطى منظر و عدم ايمنى شهروندان در برابر سوانح طبيعى نوعى «ناامنى اجتماعى» در روددره هاى تهران به چشم مى خورد. درحقيقت به دليل آنكه روددره هاى تهران به صورت فضاهايى بى هويت، تعريف نشده و جدا از بافت شهرى باقى مانده اند، بخشى از فعاليت هاى ناسالم و مضر اجتماعى در اين محدوده امكان رشد و گسترش يافته است. نكته اى كه «ابوالفضل سعيدى»، جامعه شناس شهرى، در مورد آن مى گويد: «ساكنان بومى فرحزاد، دركه، پونك و دربند به تدريج و با افزايش قيمت زمين در اين مناطق به نواحى آبادتر كوچ مى كنند و درنتيجه بافت هاى قديمى در حاشيه اين دره ها به فضاهايى متروك تبديل مى شود كه با عوارض حاشيه نشينى، تخريب و سكونت مهاجران كم درآمد مواجه شده و تشديد اين مشكلات انگيزه مالكان را به نوسازى و نگهدارى از بافت هاى سنتى اين مناطق كاهش مى دهد.»
سكونت افراد مهاجر بدون وابستگى نسبت به ارزش هاى تاريخى و طبيعى مناطقى مانند دربند و دركه، بافت بومى اين محله هاى قديمى را به شكل محله هاى ناهنجار امروزى تغيير داده است.
ثبت ۱۱۰ كيلومتر از دره دربند به عنوان نخستين محور تاريخى طبيعى كشور درفهرست آثار ملى، نشانه اى از ضرورت ماندگارى اين دره ها به عنوان خاطرات مشترك نسل هاى تهران است. اما به گفته پازوكى مديركل ميراث فرهنگى استان تهران چنين امكانى براى صيانت از ارزش هاى طبيعى ساير روددره هاى تهران وجود ندارد زيرا حفاظت از اين محور يا محورهاى تاريخى طبيعى ديگر تهران، با توجه به ساير پروژه هاى ميراث فرهنگى در اولويت چندم كارى قرار مى گيرد.
روددره هاى تهران اما چنان براثر بى توجهى مسؤولان به محيط هايى بى ارزش و آلوده در تهران مبدل شدند كه حتى ساختمان هاى احداث شده در اين محدوده ها، ديد خود را به سمت دره كور كرده اند!
هم اكنون بخش عمده اى از دره هاى تهران در حصار ساختمان هاى بلند احاطه شده اند و امكان بهره بردارى از اين فضاها براى گردشگران وجود ندارد. بهره بردارى بى رويه از اين فضاى محدود و نبود امكانات بهداشتى مناسب آسيب هاى ديگرى را بر پيكر رنجور طبيعت اين مناطق وارد كرده است.
در شرايطى كه سرنوشت دره، رودخانه و شهروندان به دست طرح هاى عمرانى بى ضابطه و مديريت هاى سليقه اى و مقطعى مديران سپرده شده است و رودخانه هاى حيات بخش پايتخت به كانال هاى بتنى انتقال فاضلاب شهرى مبدل شده اند، «نادر شريعتمدارى» عضو كميته زيست محيطى شوراى شهر تهران از آغاز مطالعاتى در اين شورا براى ساماندهى روددره هاى تهران خبر مى دهد. در صورتى كه مشخص نيست، «طرح جامع كوهسران» كه پيش از اين اعتبار، زمان و نيروى قابل توجهى براى تدوين آن صرف شده به چه سرنوشتى دچار خواهد شد.
به گفته «فرهاد دبيرى» مدير دفتر حقوقى سازمان حفاظت محيط زيست «درحال حاضر دانش تخصصى، قوانين و طرح هاى كافى براى پاسدارى از ارزش هاى طبيعى تهران وجود دارد اما در نبود ضمانت اجرايى كافى، اين قوانين و طرح ها محقق نمى شوند.»
نزديك به يكصد سال از زمان تصويب نخستين قانون شهردارى ها در سال ۱۲۸۶ هجرى شمسى مى گذرد و تصويب بيش از يكصد قانون در اين زمينه در مجلس، نشان دهنده نوعى تشتت آرا و اختلاف ديدگاه در نظام حقوقى مديريت شهرى است. يكصد سال سرگردانى در نظام برنامه ريزى شهرى در حالى ادامه مى يابد كه دراثر تخريب زمين، نوسانات شديد آب و هوايى كه طى هزاران سال براى بشر قابل تحمل بوده به فجايعى تمام عيار در تهران مبدل شده است و در چنين شرايطى مديران شهرى هنوز در گير و دار تهيه انواع طرح هاى جامع (!) دست و پا مى زند...
