ولاديمير پوتين، جبار است. اين سرهنگ سابق كا. گ. ب با سركوب رسانه ها، دستكارى انتخابات، به زندان انداختن ثروتمندترين غول اقتصادى روسيه، ملى كردن دوباره اموال و صريح اللهجه تر شدن در خارج، كشورش را به عصر شوروى باز مى گرداند و نمونه هايش بارز است.
آيا واقعاً همين طور است؟ هنگام تجزيه و تحليل روسيه، به آسانى مى توان در تاريكخانه اى فرو افتاد كه هيچ چيز آنگونه كه هست، به نظر نمى آيد. به خاطر داريد چگونه كرملين شناسان غربى همگى به بيراهه رفتند؟ آنها پس از شكست در پيش بينى به قدرت رسيدن ميخاييل گورباچف، هرگز به خواب هم نمى ديدند كه «بوريس يلتسين» مضحك به وى رودست بزند. آنگاه هيچ كس در غرب نه مطبوعات و نه استادان، نه رؤساى جمهور و نه نخست وزيران، نه ناتو و سيا و نه MI6 هيچ كدام زوال اتحاد جماهير شوروى در ۱۹۹۱ را پيش بينى نكردند. همچنين پس از فروپاشى مالى روسيه در ،۱۹۹۸ كمتر كسى پيش بينى مى كرد اقتصاد اين كشور در پنج سال بعد با نرخ حيرت انگيز ۳۸ درصد رشد كند.
از همين رو، چه بسا پوتين كسانى كه ظهور يك اتحاد جماهير شوروى جديد را پيش بينى كرده اند، حيرت زده كند، زيرا درون رئيس جمهور روسيه دو پوتين هست: يكى خودكامه و ديگرى اصلاح طلب. اگر پوتين اصلاح طلب تفوق يابد، شايد روسيه اى نيرومند و مردم سالارتر ظهور يابد.
اما در حال حاضر پوتين خودكامه به انتقادات گسترده دامن زده است. او حاكمى است كه براى كشمكش نيروهاى مردم سالارى كمتر رغبت نشان داده، قدرت را پيوسته متمركز كرده، عملاً كنترل شبكه سابقاً مستقل ان. تى. وى را بر عهده گرفته و از ترفندهاى ناصواب براى تضمين پيروزى قاطعش در انتخابات رياست جمهورى ماه مارس ـ به رغم اين كه پيروزى اش محرز بود ـ بهره جسته است. اين همان پوتينى است كه دولتش دستور بازداشت ثروتمندترين كاسبكار روسيه، «ميخاييل خودوركوفسكى» رئيس سابق شركت«يوكوس» را به اتهام كلاهبردارى و فرار از پرداخت مالياتى بازداشت كرده، ولى بسيارى معتقدند اين اقدام با انگيزه سياسى صورت گرفته است.
پوتين سختگير حتى مى تواند بيشتر جولان بدهد و صورت حسابى از بدهى مالياتى براى يوكوس بفرستد تا اين شركت را ورشكسته و خودوركوفسكى را ناگزير به فروش سهامش كند. در بدترين سناريو ممكن، خصوصى سازى بزرگ دهه ۱۹۹۰ ممكن است غير قانونى اعلام شود و در نتيجه بازارها را به آشوب بكشاند.
اما چنان نتيجه هولناكى، ناممكن است. به هرحال يلتسين دست پوتين را براى وظيفه خطير احياى روسيه بسته بود. پوتين تاكتيكهاى اصلاحات را هنگام كار زير دست «آناتولى سوبچاك»، شهردار سن پيترزبورگ آموخت كه يكى از نخستين سياستمداران ليبرال روسيه بود. پوتين به عنوان معاون شهردار در امور خارجى حتى فرصت كرد دكتراى اقتصاد بگيرد. تز وى از سرمايه گذارى خارجى فزونتر در بخش مواد خام حمايت مى كرد، موضعى كه يك نومحافظه كار ملى گرا به ندرت از آن دم مى زند.
«آلكسى موخين»، مدير مركز اطلاعات سياسى مسكو مى گويد: پوتين با اعمال نفوذهاى غرب حتى در عصر شوروى كاملاً آشنا بود، بنابراين او بهتر از يلتسين در جلد يك اصلاح طلب مى رود.
بسيارى از ناظران به پيشينه پوتين در كا. گ. ب و «سيلوويكى» هاى (مردان قدرت) وى مى پردازند كه سابقه امنيتى دارند، اما دولت پوتين بيشتر اصلاح طلب دارد تا «سيلوويكى». «ميخاييل فرادكف»، نخست وزير روسيه، وزير سابق تجارت و نماينده پيشين اين كشور در اتحاديه اروپا بوده و معاونش «الكساندر ژوكف» كه اقتصاددان و كاسبكار سابق با مدركى از دانشكده تجارى هاروارد است، به اردوگاه اصلاح طلبان تعلق دارد. «جرمن گرف» وزير اقتصاد و «آلكسى كودرين» وزير دارايى هر دو از حاميان سرسخت بازار آزاد هستند.
پوتين با حمايت اينها و ساير مشاوران، همين حالا هم روسيه را دگرگون كرده است. «آل بريچ»، اقتصاددان ارشد بنگاه Brunswick UBS مى گويد: روسيه ديگر مانند عصر شوروى نيست. اصلاحات پوتين به افراد آزاديهاى بيشترى مى بخشد، از فشار ماليات و كاغذبازيهاى ادارى مى كاهد. او مى كوشد نقش دولت را تقليل دهد و از سرمايه گذاريهاى خصوصى حمايت كند.
> مازاد تجارى ۶۰ ميليارد دلارى
در غرب افراد زيادى نمى دانند كه پوتين تاكنون چقدر دستاورد داشته است. دولتش با تركيب يك سياست مالى سختگيرانه و شناورسازى كنترل شونده ارزش روبل، به سرعت توانست پس از بحران ۱۹۹۸ ثبات را احيا كند. دولت هزينه ها را مهار و درآمدهاى حاصل از قيمتهاى بالاى نفتى را صرف بازپرداخت بدهى هايش كرد. اكنون مازاد تجارى روسيه ۶۰ ميليارد دلار است و بودجه اش ديگر كسرى ندارد و توليد ناخالص داخلى آن ساليانه ۷ درصد رشد مى كند. در دوره حكومت پوتين، دولت دستمزدها و مستمريها را سر وقت پرداخته و در عين حال خواستار پرداخت بموقع ماليات به صورت نقد شده و «اقتصاد مجازى» را كه ويژگيهاى روسيه در دهه ۱۹۹۰ بود، از بين برده است.
بدبينان چنين فرض مى كنند كه اين عملكرد چشمگير عمدتاً از درآمدهاى بالاى نفتى نشأت مى گيرد، ولى رشد اقتصادى روسيه مرهون افزايش بهره ورى در كليه بخشها نيز است كه نتيجه قابل پيش بينى اصلاحات بازارى است كه در دهه ۱۹۹۰ توسط پوتين به راه انداخته شد و اكنون با انسجام بيشترى پيش مى رود. روى هم رفته، بهره ورى نيروى كار به ميزان ۱۴ درصد در سال رشد مى كند. بنابه اعلام بانك جهانى، در فاصله ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۲ بهره ورى در ارتباطات ۱۰۷ درصد، در كشاورزى ۴۸ درصد و در ساختمان سازى ۴۲ درصد رشد كرده است.
به خاطر رشد بخش غير نفتى، رسيدن ذخاير ارزى به ۹۰ ميليارد دلار و بهبود نيرومندتر از بودجه، روسيه حتى مى تواند افت ناگهانى قيمتهاى نفتى را برتابد. «پيتر وستين»، اقتصاددان ارشد بنگاه Aton Capital در مسكو تخمين مى زند كه با كاهش قيمت هر بشكه نفت به ميزان يك دلار، رشد توليد ناخالص داخلى روسيه كمتر از سه دهم درصد كند خواهد شد. بنابراين حتى كاهش قيمت نفت به بشكه اى ۲۰ دلار سبب مى شود رشد اقتصادى روسيه ساليانه حدود ۵ درصد باشد.
|
|
|
اصلاحات پوتين همچنين به شركتها و كارگران براى خروج از اقتصاد سايه انگيزه مى بخشد. بنگاه Aton برآورد مى كند در فاصله ۱۹۹۸ تا ،۲۰۰۲ سهم بازار سياه از توليد ناخالص داخلى روسيه از ۴۵ به ۳۷ درصد كاهش يافت. دليل اصلى اين تغيير، تصميم پوتين براى كاهش ماليات درآمد شخصى به ۱۳ درصد بوده است. بدين ترتيب ميليونها نفر از شهروندان روسيه اظهارنامه مالياتى پر كرده اند. بسيارى از كارگران كه مالياتشان تقليل يافته، اكنون به كارفرمايان براى اظهار كامل مالياتشان فشار مى آورند. چرا؟ زيرا كارگران، متقاضى وام مسكن، وام خودرو و كارت اعتبارى هستند و مى خواهند به بانكها اثبات كنند درآمد كافى براى بازپرداخت اقساط را دارند. پرداخت وامهاى بانكى سالانه ۳۰ درصد فزونى مى يابد و سال پيش ذخاير روبل ۵۰ درصد افزايش داشت.روسيه قطعاً امروز شكوفاتر از سال ،۱۹۹۹ سال پيش از به قدرت رسيدن پوتين است. سرانه درآمد سالانه بيش از دو برابر رشد داشته و به ۱۳۶۸ دلار رسيده است. مراكز خريد مجلل مملو از خريداران اكنون مسكو را دربر گرفته اند. فروش خودروهاى خارجى در سال ۲۰۰۳ در روسيه ۲۰۳ هزار دستگاه بود كه نسبت به سال ۱۹۹۹ نشانگر ۱۶۰ هزار دستگاه افزايش است.
> زندگى مان مدنى تر شده است
حالا كسب و كارهاى روسيه كمتر در معرض خشونت اوباشى قرار مى گيرند كه سابقاً جان كارآفرينان روسى را مى گرفتند. بنا به اعلام وزارت كشور روسيه، در سال ۲۰۰۲ هفتاد مورد قتل سفارشى در اين كشور صورت گرفت كه به مراتب كمتر از ۶۰۰ تا ۸۰۰ فقره قتل چند سال پيشتر است. گنادى كليمف، سردبير روزنامه «كاروان» در «تور» (Tver) شهرى در يكصد كيلومترى مسكو مى گويد: در حكومت يلتسين، ما آزادتر بوديم، ولى در حكومت پوتين زندگى مان مدنى تر شده است.
روسها در دوره حكمرانى پوتين، حتى از بدبينى سنتى خويش دست شسته اند. آندرى ميلخين، رئيس گروه پژوهشى Romir مسكو مى گويد: «ما افزايش شديد و پيوسته خوش بينى را نزد مردم شاهد بوده ايم كه در روسيه بى سابقه است. اين روند حدوداً يك و نيم سال پيش آغاز شد. حالا پس از انتخابات (رياست جمهورى)، خوش بينى روسها حتى بيشتر شده است: اعتماد به رئيس جمهور و اعتماد به اين كه ما بهتر زندگى خواهيم كرد، توليد ناخالص داخلى مضاعف خواهد شد و فرزندانمان زندگى بهترى خواهند داشت.»خانواده «شرشنيف» را مدنظر بگيريد. پدر و مادر اين خانواده، ژنيا ناتاشا، هر دو در تابستان ۱۹۹۰ هنرپيشه بودند و همراه پسر و دخترشان، ايليا و پولينا، در يك آپارتمان محقر دو اتاق خوابه در مركز مسكو و در مجاورت ايستگاه «كيف» زندگى مى كردند. دستمزد اندكشان براى امرار معاش كفايت نمى كرد، اما فروشگاهها هم اجناس زيادى براى فروش نداشتند. فروشگاه Gastronom در مجاورت خانه شان به بزرگى سوپرماركتهاى آمريكا بود، ولى قفسه هايش به جز چند هويج و كلم پوسيده اغلب خالى بودند. اكنون آن لبريز از كالاهاى گوناگون است. از دستمال توالت و ميوه هاى استوايى سابقاً كمياب گرفته تا گوشت گاو آرژانتينى و فرآورده هاى لبنى روسى. ايليا كه اكنون ۲۲ سال سن دارد، رئيس مشترك دفتر بنگاه املاك Swiss Reality مسكو است. او اخيراً مرسدس بنز مدل «اس» خود را با يك بى ام و جديد چروكى ۶۹ هزار دلارى عوض كرد. پوليا، ۱۹ ساله، نيز سرگرم مطالعه ادبيات در دانشگاه است و شب ها به عنوان خبرنگار روزنامه Novye Izvestia چاپ مسكو ماهيانه ۶۰۰ دلار درآمد دارد. او يك پژو دست دوم خريده و يك كيف گرانقيمت روى شانه مى اندازد.
> گسترش شكوفايى
اصلاحات پوتين تنها در مسكو احساس نمى شود. بله، يافتن نمونه هايى از شهرها و روستاهاى پر از مستمرى بگيران تهيدست و كارگران بيكار كارخانجات بسيار آسان است، اما در بسيارى از مناطق اوضاع روبه بهبود است. در «تور»، هنوز ۴۴ درصد جمعيت زير خط فقر زندگى مى كنند. بنابه آمار رسمى، درآمد واقعى ساكنان آنجا در سال گذشته فقط ۴ درصد رشد داشت، حال آن كه ميانگين آن در سراسر روسيه ۱۴ درصد بود. اما حتى در «تور»، احداث فروشگاه، آپارتمان، كارخانه و بانك جديد چهره شهر را دگرگون كرده است. آلكسى سوركف، مديرعامل كارخانه شيميايى جديد «سيبورپت» در «تور» مى گويد: اكنون سرازير شدن پول از مسكو به ساير مناطق متداول شده است. اين را بايد به فال نيك گرفت. زيرا اگر يك كارخانه يا فروشگاه بزرگ در اينجا فعاليت كند، بايد پيرامونش زيرساخت احداث كنند.مديران روس در «تور» و جاهاى ديگر مى دانند كه مجال شكست ندارند. كارخانه دوزندگى «تور» را مدنظر بگيريد. در ايام شوروى، ۷۰ درصد توليدات اين كارخانه را اونيفورم هاى ارتش يا پليس تشكيل مى داد. وقتى اين كارخانه در سال ۱۹۹۴ خصوصى شد و به يكباره مديران اين كارخانه و ۱۷۰۰ كارگرش ناگزير شدند خودشان دخل و خرج كنند، وضع از اين رو به آن رو شد. اين كارخانه اكنون به جاى اونيفورم هاى ارتش سرخ، كت وشلوارهاى شيك براى كاسب كاران روس مى دوزد و هر ماه ۲۵ هزار دست توليد مى كند. محصولات اين كارخانه پوشاك حتى به كانادا و آمريكا صادر مى شود. «ايرينا آلكسيوا»، مديرعامل كارخانه «تور» واحد بازاريابى جديدش را به ما نشان مى دهد كه در آنجا زنان جوان خوش پوش تلفنى سفارش مى گيرند. ماشين آلات ايتاليايى و آلمانى نيز به تلاش هاى اين واحد توليدى براى حفظ قدرت رقابت جويى اش صحه مى گذارد. آلكسيوا مى گويد: ما خوشبين هستيم، چون دوران مشقت بار را از سرگذرانده ايم.
در «ورونژ»، شهرى صنعتى با ۸۰۰ هزار جمعيت در ۵۰۰ كيلومترى جنوب مسكو، در قلب منطقه زراعى «زمين سياه»، همين دگرگونى در شرف وقوع است. اولگ شاخف، معاون فرماندار مى گويد: «اينجا مى توان اين ايده را كه رشد اقتصادى به قيمت هاى نفت بستگى دارد، به چالش طلبيد. ما در اينجا منابع نفت و گاز نداريم.»در گذشته، اين شهر كانون صنايع دفاعى و كشاورزى بود كه با فروپاشى اتحاد جماهير شوروى متحمل شديدترين ضربه شدند. اما امروز «ورونژ» روبه شكوفايى است. سال پيش توليدات صنعتى اش ۱۰ درصد و درآمدهاى واقعى ۱۳ درصد افزايش يافت. توليدات كارخانجات دفاعى از محصولات نظامى به غير نظامى تغيير كرده و كارخانه Energia در مركز شهر از توليد راكت هاى فضايى به لوازم برقى روى آورد و به سوددهى رسيده است. حتى رشد انفجارى كسب و كارهاى كوچك و متوسط منطقه چشمگيرتر جلوه مى كند. سرگئى نائومف كه رئيس شعبه محلى pora سازمان لابى براى شركت هاى كوچك است، مى گويد كه «ورونژ» اكنون ۶۰۰ هزار كسب و كار كوچك دارد كه دو برابر تعداد گذشته است. بسيارى از آنها خرده فروشان خرده پا هستند و برخى از كارخانجات دفاعى سابق خود را به واحدهاى كوچكتر تقليل داده اند.
> سركوب فساد و اشاعه مردم سالارى
«ورونژ» رنسانس خود را تا حدود زيادى مرهون فرماندارش ولاديمير كولاكف است كه ضمن ترغيب رشد كسب و كارهاى كوچك، فساد ديوان سالارى را سركوب كرده است. حتى روزنامه نگاران و سازمان هاى محلى حقوق مدنى برايش، با وجود پيشينه عضويت در كا گ ب، احترام قائلند. «النا ولوكيتينا»، سخنگوى اتاق اجتماعى منطقه «ورونژ» كه نماينده NGOهاى محلى است، مى گويد: ما در پنج سال گذشته شاهد تشكيل بخش به اصطلاح سوم سازمان هاى غيردولتى بوده ايم.
اكنون در سراسر روسيه ۷۰۰ هزار NGO، هفت برابر يك دهه پيش، به مسائل مختلف از خدمات بهداشتى گرفته تا مشاوره حقوقى و حقوق بشر مى پردازند. كولاكف هيچ بر آن نيست كه اين فعاليت ها را در ورونژ منكوب كند. دميترى دياكف، سردبير Voronezhsky Kurier مى گويد: با توجه به پيشينه اش، او مردى با ديدگاه هاى كاملاً ليبرال است. كهنه كارانى همچون كولاكف از معاونان جوان خود درباره سازوكارهاى روسيه مدرن بينش زيادى مى گيرند. در «ورونژ» بخش زيادى از مسؤوليت واقعى تعيين سياست هاى سياسى برعهده معاون جوان كولاكف يعنى شاخف است، يك كاسب كار سابق كه وقتى روسيه در ۱۹۹۲ اصلاحات بازار را به راه انداخت، فقط ۲۲ سال سن داشت. اصلاح طلبان جوان به مناصب عالى نيز راه مى يابند. «دميترى زلنين»، فرماندار جديداً انتخاب شده «تور»، مدير سابق Norilsk Nickel، بزرگترين توليدكننده نيكل دنياست، اين مرد ۴۱ ساله كه با پيروزى قاطع انتخاب شد، مى گويد: من خودم را بيشتر يك مدير مى دانم تا سياستمدار.
البته هنوز كارهاى زيادى براى اصلاح طلبان باقى مانده است. چند هفته پس از پيروزى مجدد پوتين در انتخابات رياست جمهورى مارس، وى اعلام كرد كه ماليات شركت هاى نفتى (به عبارت ديگر، ماليات غول هاى نفتى) را افزايش و ماليات حقوق ساير شركت ها را يك سوم كاهش مى دهد. اكنون يكى از بزرگترين اهدافش كمك به كسب و كارهاى خصوصى براى قطع كاغذبازى است، پوتين قصد دارد تعداد بروكرات ها را تا ۲۰ درصد تقليل دهد و اين درحالى است كه او از حجم دولتش كاسته است. وى همچنين بر آن است از تعداد مجوزها و پروانه هاى لازم براى گرداندن يك كسب و كار بكاهد.
وقتى روس ها مى خواهند به پوتين نمره بدهند، همين اقدامات اقتصادى است كه توجه شان را جلب مى كند. در نظرسنجى ماه مارس مركز Levada كه يك سازمان برجسته نظرخواهى در روسيه است، فقط ۳ درصد شهروندان از وى به خاطر قصور در حفاظت از مردم سالارى و آزادى هاى سياسى انتقاد كردند. در عوض ۳۴ درصد از وى به خاطر جنگ چچن و ۲۴ درصد به دليل قصور در مبارزه با تروريسم انتقاد داشتند. روس ها به اتفاق آرا مى خواستند او را از نو انتخاب كنند. بوريس پراسولف، رئيس اتاق اجتماعى منطقه ورونژ مى گويد: ما يك پادشاه منتخب داريم، ولى او را خودمان انتخاب كرديم.
البته اين «پادشاه» منتقدانى دارد و به رغم سلطه دولت بر راديو و تلويزيون، صداى آنها به گوش مردم مى رسد. مطبوعات در انتقاد از پوتين بسيار صريح اللهجه اند و به او به خاطر همه چيز از نقض آزادى هاى مدنى و جنگ چچن گرفته تا سركوب خودور كوفسكى مى تازد. حتى موضوعات فوق العاده حساس نظير عملكرد پوتين در اشغال تئاتر مسكو در سال ۲۰۰۲ توسط تروريست هاى چچن از نيش انتقاد مطبوعات مصون نمانده است. اخيراً چند روزنامه چاپ مسكو از شكايت خانواده قربانيان از رئيس جمهور خبر دادند كه متهم به دروغگويى درباره عمليات مصيبت بار يورش به اين تئاتر است.
> ضرب شست به اليگارشى ها
حتى روس هايى كه يك رهبر ليبرال را ترجيح مى دهند، پوتين را قبول دارند. ماشا كپيتزا، روانشناس مقيم مسكو مى گويد: وقتى پوتين نخستين بار انتخاب شد، همه مى ترسيدند كه وى شمار زيادى از مردم را دستگير كند، اما تنها كسى كه او دستگير كرد، خودور كوفسكى بود. درنظر بسيارى از مردم، ضرب شست نشان دادن به خودور كوفسكى بيشتر شبيه اقدام حكومت براى تحميل مجدد اقتدارش بر كسب و كارهاى كلان و تكاپوى پوتين براى درهم شكستن قدرت سياسى مفرط اليگارش هاست. كودرين، وزير دارايى روسيه، اظهار مى كند: «كسب و كارهاى بزرگ وجود داشته اند و خواهند داشت، ولى قادر نخواهند بود كه دولت را بخرند.» به نظر مى آيد بسيارى از كاسب كاران از قوانين جديد حمايت مى كنند. ولاديمير پوتانين رئيس شركت اقمارى Interros مى گويد: «سيستم كنونى نمايانگر پايان سرمايه دارى اليگارشى در روسيه است. كسب و كار بايد از مسائل سياسى مجزا باشد.»
سرمايه گذاران خارجى به ندرت از ماجراى «يوكوس» دلسرد شده اند. اندرو سامرز، رئيس اتاق بازرگانى آمريكا در مسكو مى گويد: «برعكس، ما در ۶ ماه گذشته شاهد افزايش زياد آمدن مديران ارشد آمريكايى به روسيه بوده ايم.»
شركت Cargill قصد دارد كلنگ احداث يك كارخانه جديد ۱۰۲ ميليون دلارى روغن نباتى را در «ورونژ» به زمين بزند. در ۶ ماه، شركت Alcoa اعلام كرد كه دارد دو كارخانه بزرگ آلومينيوم سازى را از شركت Rusal روسيه مى خرد. لنارت دالگرن، مدير فروشگاه سوئدى Ikea در روسيه كه قصد دارد در پنج سال آتى ۱/۵ ميليارد دلار در اين كشور سرمايه گذارى كند، مى گويد كه شركت ها بايد به چشم اندازهاى درازمدت فكر كنند. وى خاطرنشان مى كند: من به همه شركت هاى بزرگ مى گويم كه فقط يك هفته به اينجا بياييد، در مغازه ها بگرديد و ببينيد مردم چگونه پول خرج مى كنند.
> ميدان دادن به جانشين دلخواه
حكومت پوتين از بسيارى جهات شبيه حكمرانى تزارهاى گذشته است. مردم به وى اعتماد دارند و نخبگان مى دانند بايد با وى كنار بيايند. دميترى ترنين، پژوهشگر ارشد در مركز «كارنگى» مسكو شباهت هاى زيادى بين اين دوره و حكومت آخرين تزار روسيه نيكولاس دوم و نخست وزيرش «پويتر استوليپين» مى بيند كه كوشيد با اصلاحات سرمايه دارى اقتصاد كشورش را جان تازه ببخشد. وى مى گويد: «ما داراى يك رونق اقتصادى و يك اجتماع تجارى هستيم كه براى هرگونه تصميمى كه بوى سياست مى دهد، به كرملين رجوع مى كنند، همانگونه كه به دربار تزار مراجعه مى كردند.» ترنين اظهار مى دارد روسيه براى آن كه بتواند به عنوان يك مردم سالارى كامل متكى بر يك طبقه متوسط فعال در سياست بلوغ يابد، به زمان و سرمايه بيشتر نياز دارد. وى مى گويد: مردم سالارى روسيه در ذهن هاى خردمند و دل هاى رئوف رشد نخواهد كرد، بلكه به مدد كيف هاى پول پويا خواهد شد.با اين حال پوتين مى تواند در مسير كنترل حكومت زياده روى كند. اگر در پرونده خودور كوفسكى مرتكب خطا شود و «يوكوس» و ساير شركت هاى بزرگ را از نو ملى كند، رشد سخت به دست آمده بهره ورى در بخش خصوصى را تضييع خواهد كرد. شايد سرمايه گذاران خارجى منصرف شوند. ديگر نشانه مهم نيات پوتين، رفتارش در سال ،۲۰۰۷ سال قبل از انتخابات خواهد بود. چنانچه قانون اساسى را تغيير دهد تا يك دوره ديگر رئيس جمهور بماند، مردم سالارى روسيه سير قهقرايى خواهد داشت.
اكثر ناظران مسكو فكر نمى كنند كه پوتين ميراث خود را بدان شيوه سياه كند. چشم انداز محتمل اين است كه وى جانشين دلخواهش را به عنوان نخست وزير منصوب و سكويى در اختيارش بگذارد تا براى رياست جمهورى رقابت كند، همانگونه كه يلتسين به پوتين ميدان داد. كدام پوتين در سال ۲۰۰۷ چيره خواهد شد؟ پوتين خودكامه سخت مى تازد، ولى قدرت شگفتى سازى پوتين اصلاح طلب را ناديده نگيريد.
