«اوا ژولى» يك وكيل نروژى است كه اكثر عمرش را در فرانسه گذرانده است. او از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۲ سرپرستى پرونده شركت نفتى «الف» را عليرغم تمامى فشارهاى خارجى برعهده داشته است. در اواخر سال ۲۰۰۲ او به نروژ برگشت و اكنون مشاور وزارت امور خارجه است.
ژولى براساس تجربيات خود در مبارزه عليه فساد، كتابى تحت عنوان «مصونيت» نوشت كه اساساً پرونده «الف» را شرح مى دهد.
طى اين گفت وگو، ژولى با توجه به تجربياتش در مبارزه عليه فساد و نقشى كه اخلاق و سرمايه اجتماعى در اين مبارزه ايفا مى كند، به صحبت درباره يك پديده جديد يعنى فساد جهانى، مى پردازد و توضيح مى دهد كه چرا كشورهاى اسكانديناوى در اين حوزه موفق تر عمل كرده اند.
•
ژولى به دليل ارزشهاى اخلاقى كه دارد، خودش را وقف مبارزه عليه فساد كرده است. او مى داند كه چرا فساد وجود دارد. من فكر مى كنم فساد براى بسيارى از مردم اغواكننده است، پول آسان، بدون ريسك زياد به دست مى آيد. من فكر مى كنم رفتارهاى اخلاقى مهم هستند، چرا كه اين رفتارها مى دانند چه چيزى درست است و چه چيزى غلط. مى دانند كه آنچه را كه شما انجام مى دهيد نه فقط براى خودتان بلكه براى جامعه و كشورتان مهم است.
از منظر او، ارزشهاى اخلاقى در مبارزه عليه فساد مهم هستند. فساد مانند دزدى و سرقت ممنوع است. با اين حال به نظر مى آيد كه اين كافى نيست چرا كه مردم اعمال غيرقانونى خود را ادامه مى دهند. ژولى براهميت ارزشهاى اخلاقى درمبارزه عليه فساد پافشارى مى كند و توضيح مى دهد كه براى ممانعت از فساد و به نوبه خود ارتقاى اطمينان اجتماعى، بهترين شيوه همين رفتار اخلاقى است.
به گفته ژولى، يك جامعه اخلاقى عليه فساد مبارزه مى كند. او مى گويد: ارتباط بين فرد و دولت براساس اعتماد دوجانبه است و دموكراسى بر مبناى اعتماد است. بنابراين فساد اعتماد را از بين مى برد و نقاط منفى در ما به وجود مى آورد زيرا كه باعث خلق سوء ظن مى شود و اين ايده را به وجود مى آورد كه سياستمداران فقط به خودشان خدمت كنند؛ ما نياز داريم كه سياستمداران براى آينده بهتر طرح بدهند. ما نمى توانيم واقعيت را همانطور كه هست قبول كنيم، ما نمى توانيم فساد را قبول كنيم.
براى ژولى، فساد بخشى از تصوير پيچيده جامعه شده است كه شبكه هاى اجتماعى اعتماد را خراب مى كند. او اظهار مى دارد كه در مبارزه عليه فساد فقط بحث پول مطرح نيست، بلكه آنچه در مبارزه عليه فساد حياتى است، پايدارى يك جامعه دموكراتيك است.
|
زمانى كه مبارزه با فساد پيش مى آيد، ژولى اولويت را به شبكه هاى اطلاعاتى جامعه مى دهد: دانستن پايه و اساس است. هشت سال پيش هيچ كس نمى دانست كه چه مقدار پول در فرآيند فساد درگير است. بعضى از ابزارهايى كه مى توانند «مصونيت فساد» را متوقف و قانون را اعمال كنند، مسؤوليت پذيرى جامعه و سيستم قضايى مستقل است.
سرمايه اجتماعى مؤثرترين ابزار درمبارزه عليه فساد است. ژولى مى گويد: «زمانى كه سرمايه اجتماعى منفى است، مردم به مبارزه عليه فساد توجهى نمى كنند؛ آنها فقط مى خواهند و تلاش مى كنند خودشان را به هر نحو نجات دهند.» به همين خاطر اخلاق خيلى مهم است.
او ادامه مى دهد: «ما بايد شيوه تفكر معنوى درباره زندگى مان را منطبق با فساد بازسازى كنيم. زمانى كه فساد عادى است، هيچ تفاوتى بين انرون و يك انسان عادى كه براى ثروتمندى خودش مى دزد، وجود ندارد.»
با توجه به خطر فساد در شركتها، نويسنده كتاب «مصونيت» مى گويد: «براى حفاظت جامعه مان بايد اخلاقى فكر كنيم. ما بايد بنگاهها را متقاعد كنيم نفع آنها در اين است كه در توسعه جامعه نقش داشته باشند. پروژه هاى نروژ روى سه محور كار مى كند: ۱ـ نافذ بودن قانون ۲ـ وجدان اخلاقى و ۳ـ درگير كردن شركتها در نبرد عليه فساد.»
براساس گفته هاى ژولى، سرمايه اجتماعى، پايه و اساس است؛ زيرا زمانى كه مردم به يكديگر اعتماد مى كنند، آنها از اين انرژى براى ساخت يك جامعه بهتر استفاده مى كنند. «زمانى كه اين روى دهد، مردم از قدرت خود براى ثروتمند كردن خودشان استفاده نمى كنند اما ما بايد هوشيار باشيم چرا كه اين سرمايه را مى توان منفى و منفى تر كرد. من در اينجا دوست دارم آنچه را كه در آرژانتين روى داد مطرح كنم، طى ۳۰ سال گذشته نبود احترام و اعتماد درفضاى اجتماعى باعث شده كه سرمايه اجتماعى در رفتار مدنى نابود شود.»
فساد در كشورهاى توسعه يافته عموميت بيشترى دارد، اما براساس گفته ژولى اين يك پديده منفى جهانى است. او پرونده هاى فساد در فرانسه را مورد بررسى مجدد قرار داد« اين يك مسأله جهانى است. پرونده الف بهترين مثال از چگونگى فساد در جهان توسعه يافته است. افراد درگير تجارت نفت به من گفتند كه فسادهاى بسيار زيادى در حوزه نفتى در سطح جهان وجود دارد.»
زمانى كه فساد در سطح جهانى پديدار مى شود، موانع زيادى در مواجهه با آن وجود دارد . از يك طرف موارد بسيار زيادى از بنگاههاى بين المللى وجود دارند كه درگير فساد دركشورهاى مختلف هستند اما به گفته ژولى «از يك طرف به منظور تحقيق و بازرسى شما متعهد هستيد كه از ابزارهاى ملى استفاده كنيد. در نتيجه شكافى بين مسأله، تقاضا و چگونگى حل آن به وجود مى آيد. بيشتر اوقات ما پرونده فساد بين المللى داريم كه نمى توان آن را با دادگاهها و قوانين ملى مورد قضاوت قرار داد. ما هنوز به فساد واكنش جهانى نشان نداده ايم، واكنش ها فقط ملى و منطقه اى است، بنابراين نياز داريم كه در اين حوزه سخت كار كنيم.»
به گفته ژولى «راز مدل اجتماعى اسكانديناوى در سطح بالاى وجدان اجتماعى آن خوابيده است. مردم احساس مى كنند كه دولت از آنها مراقبت مى كند و يك محيط امن اجتماعى به وجود آمده است.»
در حالت نروژ او تأييد مى كند كه «ما يك جامعه شفاف داريم كه در آن مردم به اندازه كافى پول درمى آورند تا زندگى كنند، آنها بيش از ۱۰۰ سال است كه ماليات مى پردازند و به قانون احترام مى گذارند. هر فردى مى داند كه قرارداد اجتماعى برمبناى سرمايه اجتماعى است. از نظر من، اين حقايق دليل اين امر است كه چرا ما فرهنگ فساد در نروژ نداريم. به همين خاطر، بنگاههاى نروژى كمتر در معرض فساد هستند؛ آنها بخشى از جامعه اى هستند كه رفتار نادرست را رد مى كنند.»

مترجم: رضا شيرانى ـ منبع: مجله استات اويل
سازمان «شفافيت بين الملل» بيش از يك دهه پيش به همت پيتر آيگن به عنوان يك سازمان غيردولتى براى مبارزه با ارتشا و فساد در سراسر جهان تأسيس شد، اما دراين فاصله زمانى كوتاه، توسعه آن چشمگير بوده است.
اين سازمان امروز در بيش از يكصدكشور دفتر نمايندگى دارد و دستوركار مبارزه با مفسدهاى اجتماعى را كه به قول بنيانگذار «شفافيت بين الملل» مخرب و مرگبار است تعيين مى كند.
آقاى آيگن در توجيه اين واژه با بارمعناى قوى شان درنگ نمى كند و مى گويد: فساد تمام عيار اغلب مربوط به معاملات بين المللى بين فروشندگان دنياى ثروتمند و خريداران كشورهاى فقير است كه با سرمايه گذاريهاى غيرضرورى و شكست خورده دست و پنجه نرم مى كنند.
اين فساد مى تواندميلياردها دلار هزينه دربرداشته باشد و به استفاده ناصواب ازمنابع و سنگين ترشدن باربدهى بينجامد و درنتيجه رهايى اين كشورها از چرخه بى رحم فقر كه اسيرشان كرده، بسيار دشوار خواهدشد.
همين به نوبه خود منابع محدودى را براى برآوردن نيازهاى واقعى چنين كشورها به آموزش و بهداشت و كمك به تهيدستان و گرسنگان باقى مى گذارد.
اين نوع مديريت فاسداقتصادى به فقر و فلاكت، نااميدى و دلسردى منجرمى شود كه ثمره آن خشونت و درنهايت تروريسم است.
آقاى آيگن كه اكنون ۶۵سال سن دارد، شهروندى آلمانى باتجربه ديرينه بين المللى است.
او هنگام كار در بانك جهانى با اثرات مخرب فساد بين المللى رودررو شد.
او اين شغل را در ۱۹۹۳ رهاكرد تا شفافيت بين الملل را تأسيس كند. مقر اين سازمان غيردولتى درساختمانى محقر در برلين واقع شده است.
آقاى آيگن اظهارمى كند: فساد بختكى است كه برگردن بشريت افتاده است.
فساد همچنين به شركتهاى درستكارى كه نمى خواهند چنين رفتارى داشته باشند، لطمه مى زند و باعث مى شود آنها قراردادها را ازدست بدهند.
همچنين فسادسياسى اساساً روند مردم سالارى، اعتماد به سياستمداران و حيثيت رهبران سياسى را خدشه دار مى كند. اين نوع فساد نهايتاً مى تواند از نوع صرفاً بازرگانى آن ويرانگرتر باشد.
| پيشرفت
آقاى آيگن تأكيددارد كه درمبارزه با فساد پيشرفتهايى حاصل شده است.
وى مى گويد: برخى بى ترديد چنين ادعاخواهندكرد كه هيچ كاهشى اززمان آغاز به كارمان در ۱۹۹۳ صورت نگرفته است.
اما بايد به خاطر داشته باشيد كه پوشش رسانه اى اين پديده اكنون خيلى بيشتر از چندسال پيش است. اكنون رفتار باز خيلى بيشتر مشاهده مى شود. شايد مردم بپندارند كه اكنون فساد گسترده تر است. ولى فكرنمى كنم اينطورباشد. اكنون بخش كمترى از آن ازنظر ما پنهان مانده است.
وى همچنين مى پذيرد كه ديدگاهها قطعاً تغييركرده است و مى گويد: درميان جامعه بين الملل چنان تغيير عظيمى در تفكر مردم درباره فساد، بخصوص در ميان بخش خصوصى، دولتهاى ملى و نهادهاى بين المللى صورت گرفته كه اكنون مى توان درباره جهانى كاملاً متفاوت صحبت كرد. بانك جهانى كه تمايلى به پرداختن به اين معضلات نداشت، اكنون يكى از سازمانهايى است كه بيشترين تعهد را به مبارزه با فقر دارد. در حالى كه آن در گذشته بر موضوعات ناخوشايند سرپوش مى گذاشت، اكنون بانك جهانى مى كوشد تا آنها را علنى سازد و توجه دولتها را جلب كند.
آقاى آيگن مى افزايد: آلمان تا همين سال۱۹۹۹ پرداخت رشوه از سوى شركتهاى خود در ساير كشورها را مجاز مى دانست و آنها حتى مى توانستند چنان پرداختهايى رااز ماليات خود كسر كنند. اين نظام رسوايى برانگيز از حمايت عاليرتبه ترين رهبران سياسى و صنعتى برخوردار بود.
| اهميت
آقاى آيگن خاطرنشان مى كند كه اصلاحات قوانين كيفرى و مقررات مالياتى در چند كشور اهميت بسزايى در ترغيب شركتها به تصويب قوانين اخلاقى و نيز نظامها و تحريمهايى داشته كه متضمن پيروزى از اين مقررات است. او همچنين بر اهميت تصويب كنوانسيونهاى ضدفساد از سوى سازمان ملل و سازمان همكارى و توسعه اقتصادى تأكيد مى ورزد. سى و پنج كشور كنوانسيون ضدارتشا سازمان همكارى و توسعه اقتصادى را امضا كرده و درنتيجه پايبند به مجازات شركتهايى هستند كه به مقامات شركتهاى خارجى رشوه مى پردازند. اما آقاى آيگن همچنين تأكيدمى كند كه مجازات فقط يكى از ابزارهاى حذف ارتشا و فساد است. وى مى گويد: اكثر كسانى كه با فساد مبارزه مى كنند، معتقدند كه راه حل در مجازاتهاى سنگين تر نهفته است. ما در شفافيت بين المللى به ايجاد يك نظام گسترده قوانين و نهادها اعتقاد داريم كه زمينه شكوفايى فساد را خيلى سخت تر مى كند. ما همچنين معتقديم آن براى رويارويى با فساد كافى نيست و بايدآن را با همكارى با بازيكنان گوناگون در هم آميخت.
| تدافعى
وقتى از وى درباره شركتهاى درستكارى سؤال شد كه مغلوب رقباى فاسد مى شوند. آقاى آيگن مى گويد كه آنها اغلب اوقات يك استراتژى فسادستيزى دفاعى اتخاذ مى كنند. آنها از بيم اينكه رقبايشان دارند رشوه مى دهند، خودشان نيز رشوه پرداخت مى كنند.
او توضيح مى دهد: به منظور جلوگيرى از وقوع آن، شفافيت بين المللى چيزى پديد آورده كه آن را «پيمان صداقت » مى ناميم. اين قراردادى بين شركتهاست كه دوجانبه متعهد مى شوند رفتارى فاسد نداشته باشند. تاكنون ۶۰ تا ۷۰ قرارداد از اين نوع منعقد شده است. همچنين مى توان از شركتها خواست كه به منظور ورود به مناقصه اين قراردادها را امضا كنند. مى توان اين قراردادها را از طريق نظارت شركتها بر همديگر، نظارت جامعه بين الملل و بخصوص از طريق فراهم آوردن فرصتهاى مجازات مانند قراردادن در ليست سياه تقويت كرد.
شفافيت بين الملل صنعت بين المللى نفت و گاز را بخصوص در مقابل فساد آسيب پذير مى داند و آقاى آيگن مى گويد كه علتش حجم كلان پول قراردادها است.
وى اظهار مى دارد: اين مبالغ هر دو طرف را شديداً وسوسه مى كند. بنابراين من هرگز از افشاى ماجراى «الف» (ELF) فرانسه كه «اوا ژولى» نقش مهمى در افشاى آن ايفا كرد، متعجب نشدم. نكته ديگر اين است كه صنعت نفت و گاز نمى تواند مكان سرمايه گذارى اش را انتخاب كند. آن نمى تواند كشور صادقى را انتخاب كند، بلكه بايد جايى برود كه منابع نفت و گاز وجود دارد و بايد رهبرى موجود در آن شركت را بپذيرد. همين آن را آسيب پذير مى سازد. برداشت من اين است كه اين صنعت مجدانه كار مى كند و در قبال فساد سختگير است. در بسيارى از موارد، آنها مى توانند با همكارى و انعقاد قراردادهاى صداقت با اين معضلات مقابله نمايند. رژيم هاى فاسد در كشورهاى ميزبان طبعاً آن را نمى پسندند. آنها مشتاق فرصتهايى براى كسب پول هستند.
| مسؤوليت
او خاطرنشان مى كند كه شركتهاى نفتى مسؤوليت عظيمى در كشورهايى مانند آنگولا دارند كه توليد نفت، درآمد دولتش را افزايش داده ولى استانداردهاى زندگى براى اكثر مردم در حال افت است.
وى مى گويد: كليد موفقيت شفافيت است، زيرا عامه مردم مى دانند كه شركتها چه چيزى را به صورت ماليات مستقيم و غيرمستقيم و بخصوص پاداش امضاى قرارداد مى پردازند. ما گفته ايم كه شركتهاى نفتى بايد از سوى كشورهايى كه دفتر مركزى شان در آنها واقع شده، ملزم شوند پرداختهايشان را منتشر كنند. اما همچنين بايد به كشورهاى ميزبان فشار آورد، هر چند اين كار گاهى مانند صحبت كردن با ديوار نوعى اتلاف وقت است.
آقاى آيگن اعتقاد دارد كه به كمك رژيم هاى مستبد مى توان در مبارزه با فساد به نتايج ماندگارى دست يافت. وى مى گويد: ما رهبران خودكامه اى داريم كه فسادشان كمتر از برخى از رهبران مردم سالار است. رابطه بين مردم سالارى از يك سو و صداقت و روراستى از سوى ديگر خيلى صريح نيست. اما مردم سالارى پيش بينى پذير است و بى ترديد در جوامع مردم سالار مى توان با فساد بهتر برخورد كرد.
| رهنمونها
وى با اشاره به اتهام اخير ارتشا در شركت نفتى نروژى «استات اويل» مى گويد: شركتهايى مانند استات اويل بايد رهنمونهاى اخلاقى بسيار سفت و سختى داشته باشند. بايد نظامى براى آموزش و نظارت داشت تا اين رهنمونها به فرهنگ زنده شركت تبديل شود نه صرفاً كلماتى بر روى كاغذ باشند. به علاوه همچنين بايد سيستمى وجود داشته باشد تا اجراى قوانين اخلاقى امكانپذير شود.
وى درباره اثر روان شناختى فساد برافراد دخيل اين كار مى گويد كه اكثر مردم معتقدند كه رفتار آلوده به فساد پليد است. آقاى آيگن خاطرنشان مى كند: فساد گناه است و همه اديان بزرگ دنيا آن را مذمت مى كنند. اگر زندگى حرفه اى تان را با اين نوع نظام ارزشى آغاز كنيد و زود متوجه شويد كه همكارانتان از شما انتظار دارند درآن فعاليتها شركت كنيد، زندگى برايتان سخت خواهد شد. متأسفانه اگر آن تكرار شود و شركت به آنها كمك نكند، كمتر افرادى مى توانند اين فشار را تاب بياورند. ما همچنين مشاهده مى كنيم شركتهايى كه رشوه پرداخته اند، توليد خاصى ندارند. اين رفتار (فاسد) هم اشتياق و هم خلاقيت را از بين مى برد. فرهنگ شركت مى تواند اشتياق آنها را تحريك كند تا كاركنان از عضويت در سازمانى كه رشوه نمى پردازد و خبرساز نمى شود، احساس غرور كند و اگر سازمان مشكلى مربوط به فساد داشته باشد، آن را پنهان نمى كنند، بلكه به سرعت واكنش نشان مى دهند. توقع ما از شركتهاى بزرگ همين است.