اميلى امرايى
اوكتاويو پاس كه نزد فارسى زبانان به «پاز» معروف است در سال ۱۹۱۴ در مكزيكوسيتى به دنيا آمد. خانواده پدرش از دورگه هاى ايالت خاليسكو بود. دورگه هاى سرخپوست و اسپانيايى؛ خانواده اى اهل فرهنگ داشت. پدربزرگش روزنامه نگار و نويسنده بود و پدرش وكيل. پدرش از ياوران انقلاب مكزيك و از ياران اميليانو ساپاتا (زاپاتا) بود.
پاس از ۱۷ سالگى شعرگفتن را آغاز و همراه با گروه شاعران تجربه نخستين كار مطبوعاتى اش را در مجله اى شروع كرد . پاس در سال ۱۹۳۷ درحالى كه بيست و سه سال داشت، براى شركت در كنگره نويسندگان ضدفاشيست به اسپانيا رفت. جنگ داخلى اسپانيا كه الهام بخش بزرگترين نويسندگان قرن بيستم بود پاس را هم به خود مشغول كرد. او چندين سال در خدمت جمهوريخواهان و نيروهاى مردم و بريگادهاى بين المللى بود. در سال ۱۹۴۱ مجله ادبى تاله را بنيان گذاشت كه مركز ثقل شاعران جوان مكزيك بود. در سال ۱۹۴۴ از بورس گوگن هايم استفاده كرده و راهى نيويورك شد.
به رسم سنت ديرينه اى كه در آمريكاى لاتين آن روز رعايت مى شد و نويسندگان را به سمت هاى سياسى و حكومتى مى گماردند، پاس هم به خدمت وزارت امورخارجه مكزيك درآمد و بيست و دو سال در پاريس، ژنو، نيويورك و دهلى نو به كار مشغول بود. شاهكار بى بديل اوكتاويوپاس سنگ آفتاب است كه به همت زنده ياد احمد ميرعلايى به فارسى ترجمه شد.
او تنها سفير و نماينده سياسى كشورش نبود. هرجا كه مى رفت با فرهنگ آن آشنا مى شد. پاس به مطالعه جدى ادبيات هنر علاقه زيادى نشان مى داد. تأثيرات فراوان او از فرهنگ بودايى و شعر شرق، خاصه «هايكو»هاى ژاپنى در شعر او خود را نشان مى دهد.
پاس در سال ۱۹۹۰ جايزه نوبل ادبيات را از آن خود كرد.
اكتاويو پاس مكزيكى الاصل اما نماينده همه جهان است. امروز هر شاعرى نماينده همه شاعران جهان است و به روايت خيال آنان مى پردازد. او كه همراه با آندره برتون و گروه سوررئاليست ها فعاليت مى كرد، خود را همواره جمهوريخواه و طرفدار انقلاب اسپانيا مى دانست. انقلابى كه با دسيسه هاى گوناگون سرزا رفت. مى گفت «من سوسياليست نيستم اما عدالت مستتر در آرمانهاى آن را دوست دارم و گمان نمى كنم كسى در نظريه با عدالت مخالف باشد.»
پاس اعتقاد داشت سهم شاعران جهان از اين دنيا عشق است و عشق همواره همزاد رنج بوده و خواهد بود.
هنر شاعر آن است كه لحظه هاى ناب شادمانگى را با روح لطيف خود در كنار مصائب زندگى بگذارد و بتواند از اين رهگذر حرف خود را بزند. پاس عاشقى است كه خدمت به مردم را وظيفه نويسنده و شاعر مى داند. حزن عارفانه و عاشقانه اى كه در شعرهاى پاس موج مى زند او را از ساير همگنان جدا مى كند. موجى كه نه تنها شاعر را مى گيرد بلكه خواننده را هم مستغرق درياى جنون خود مى كند.
پاس زبان خود را زبان جهان مى داند و اعتقاد دارد كه شاعر فقط نبايد شعر بگويد. شاعر رفوگر روان پريشيده آدمى در روزگار بلاست.
اوكتاويوپاس در ايران نامى شناخته شده است و علاوه بر مطبوعات ادبى كه هر كدام به فراخور به معرفى پاس پرداخته اند كتاب هايى از او نيز به فارسى ترجمه شده است.
«سنگ آفتاب» را احمد ميرعلايى ترجمه كرده، «سمندر» را فؤاد نظيرى، منتخب شعرهاى او را على اكبر فرهنگى و «باد و آب و سنگ» را مهدى خاموشى …
برخى از مقالات او از جمله «هنر و تاريخ» با ترجمه ناصر فكوهى، «سخن پانر» با ترجمه زنده ياد مصطفى رحيمى و «كودكان آب و گل» با ترجمه احمدميرعلايى «و يك سياره و چهار پنج دنيا» با ترجمه غلامعلى سيار منتشر شده است.
عبدالعلى دستغيب، سعيد آذين و برخى مترجمان ديگر هم از آثار او ترجمه كرده اند. هر چند در اين مختصر مجال آن نيست كه كتابشناسى كامل آثار اوكتاويوپاس را ذكر كنيم.
جايزه نوبل كه به «پاس» رسيد در واقع حقى بود كه بايد سالها پيش مى گرفت. اعطاى اين جايزه كه گاه به برخى ملاحظات غيرادبى هم آلوده مى شود فرصتى به او داد تا بتواند بارديگر از دريچه اى تازه با مردم سخن بگويد. زمانى كه كميته نوبل نام او را به عنوان برگزيده اعلام كرد از نخستين ترجمه اثرش به زبان فارسى بيست و پنج سال مى گذشت. پاس در كارخودنشان داده است كه به هيچ قيدى گردن خم نمى كند. آنقدر كه حتى پست سياسى را هم در جايى كه دون شأن خود مى داند براحتى كنار مى گذارد. او كه هنوز رگه هاى جوشان غيرت سرخپوستى را در خود دارد قهرمان پرورى را برنمى تابد. زمانى هم كه از او مى خواهند در ماجرايى دخالت كند كه بواقع براى آشتى دادن جناح هاى متخاصم است، سهم مردم را مى خواهد.
ادبيات آمريكاى جنوبى و مركزى و حوزه كارائيب از طريق همين شاعران و نويسندگان تأثير فراوانى را برادبيات جهان گذاشته است. تا جادوى كلام آن خطه را از شمال آفريقا تا فرانسه و از اين طرف تا مرزهاى ايران گسترش دهد. ادبيات از آنجا كه با روح آدمى درآميخته، هرگز نمى تواند جدا از كليت بشر مورد بررسى قرار گيرد. پاس هم به همين دليل برخواسته خود پامى فشارد.
البته اين شيفتگى به پاس عام نيست. خيلى ها در زمان حيات او چشم ديدنش را نداشتند و عده اى الآن هم شب ها خوابشان نمى رود كه نام او زنده است. اما واقعيت آن است كه آنها كارى به هنر پاس ندارند. اصلاً هنر او را درك نمى كنند. نبايد از طناب محكمى كه حاشيه هاى غيرادبى دورتن اين اديب برومند و نواده انقلابيون بزرگ پيچيده اند غافل بود. پاس را با بى انصافى تمام ناديده مى انگاشتند. خط بندى هاى رايج سياسى در جهان هم مانعى است كه شايد براى خواننده قابل درك نباشد.
گراهام گرين كه فضاى برخى از رمان هايش در آمريكاى اسپانيايى زبان مى گذرد نسبت به اوكتاويوپاس علاقه عجيبى دارد، گرين براى نوشتن كتاب قدرت و افتخار كه در ايران با نام مسيحاى ديگر، يهوداى ديگر منتشر شد سفرى دوماهه به مناطق كوهستانى و دشت هاى تاباسكو و چياپاس انجام داد. او خود معترف بود كه در بسيارى از موارد خودش را مديون اوكتاويوپاس مى داند…
