گزارش : حميده احمديان راد
در ايران به ندرت كسى از خودش مى پرسد در يك ساعت، يك هفته يا يك سال چه اندازه بهره ورى دارد. از هيچ مديرى سؤال نمى شود در ازاى اختيارات و امكاناتش چه كارى انجام مى دهد و در سطح كلان تر هيچ كس از خود نمى پرسد به ازاى استخراج هر بشكه نفت چه چيزى عايد كشور شده است. به خاطر همين است كه براساس نتيجه تأسف بار آخرين طرح تحقيقاتى سازمان بهره ورى آسيايى سهم رشد بهره ورى كل ايران ـ مجموع بهره ورى سرمايه، نيروى انسانى و انرژى ـ در بسيارى از سالهاى۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰منفى بوده و مجموعاً به منفى ۱۱۸ درصد رسيده. در همين مدت ژاپن ۵۳درصد، كره جنوبى ۴۴/۵۳درصد، سنگاپور ۳۴/۷۶ درصد و هند ۲۴/۷درصد به سهم بهره ورى كل درتوليد ناخالص داخلى شان اضافه كرده اند. تحقيقات ديگر نشان مى دهد در ميزان توليدناخالص داخلى ايران سهم بهره ورى فقط ۱۳/۶يا ۱۶ و يا در بهترين وخوشبينانه ترين حالت ۲۰درصد است وبقيه را سهم نيروى كارو سرمايه تشكيل مى دهد. در حالى كه در سال۲۰۰۰ سهم بهره ورى در توليد ناخالص داخلى مالزى ۴۲/۵درصد و در ژاپن به قولى ۸۰درصد بوده است.
ايران با اين وصف از نظر بهره ورى ميان ۱۹كشور آسياى سازمان بهره ورى آسيايى رده ۱۸ را در اختيار دارد. تنها مغولستان از اين نظر پس از ايران قرار دارد. قرار است ايران تا پايان برنامه چهارم توسعه سهم بهره وريش را در توليد ناخالص داخلى به ۳۱/۳درصد افزايش دهد. آيا با اين طرح خوشبينانه مى توان بحران بهره ورى را مهار كرد؟
نتيجه تحليل داده هاى گزارش سازمان بهره ورى آسيايى نيز تكاندهنده است. در نتيجه وقتى بهره ورى در ايران پايين است، يعنى رشد اقتصادى متكى به افزايش نيروى كار و صرف سرمايه فيزيكى و به عبارت ساده تر استخراج روزافزون نفت است و حتى بهره ورى منفى نيز اجازه نداده دوعامل ديگر به طور واقعى و تأثيرگذار توليد ناخالص داخلى را افزايش دهند. به عبارتى ناچار شده ايم ميزان خيلى بيشترى نفت توليد كنيم و به ميزان نيروى كار به تعداد زياد بيفزاييم تا رشد اقتصادى را بالا نگه داريم.
دكترابراهيم رزاقى، اقتصاددان مى گويد: «ما در ۲۰سال گذشته ۴۰۰ تا ۵۰۰ميليارددلار خرج كرده ايم و حالا بايد ببينيم اين سرمايه چه نتيجه اى داده و چقدر فقر را كاهش داده ۲۵ميليارددلار واردات سالانه آيا توانسته صنايع را نجات دهد. با نظر به اينكه ما براى ۱۰۰۰دلار درآمد ۱۴بشكه نفت مصرف مى كنيم و ژاپنى ها براى همين ميزان درآمد زير يك بشكه مصرف مى كنند.»
مثلث مديريت، بهره ورى و توسعه اقتصادى
سازمان بهره ورى آسيايى به كشورهاى در حال توسعه، براى افزايش بهره ورى راه انباشت سرمايه تحقيق وتوسعه خارجى، تجارت واقتصاد آزادتر با كشورهاى صنعتى، آموزش نيروى كار و انجام پروژه هاى مشترك را نشان مى دهد.
از سوى ديگر براى كشورى مثل ايران حل مشكل بهره ورى به عوامل بسيار تأثيرگذار ديگر نيز بستگى دارد. چون در ايران همه چيز وارد چرخه اى از باندبازيها شده است. برخى از صنايع از حمايتهاى بى پايان دولت برخوردارند بى آنكه بهره ورى داشته باشند.
افرادى با استفاده از حاشيه امن مى توانند وارد قراردادهاى پرسود با طرفهاى خارجى شوند. مديران نيز غالبا ً از شايستگى هاى لازم برخوردار نيستند.
دكتر ابراهيم رزاقى مى گويد: «بهره ورى ارتباط دقيقى بامديريت دارد. مدير بايد توضيح دهد نتيجه صرف هزينه مالى و زمانى و انرژى در حوزه تحت مديريتش چه بوده. مديرانى كه دائما ً اعتبارات و اختيارات بيشترى مى خواهند اگر پاسخگو نباشد فقط هزينه تحميل مى كنند. نتيجه اينكه اگر بخواهيم بهره ورى را افزايش دهيم بايد مديران ناكارآمد جايشان را به مديران شايسته بدهند. چون امكانپذير نيست كه زيردست مدير ناشايست افرادى با بهره ورى بالا كار كنند. نقش بهره ورى چنان مهم است كه آمريكا كه مردم لذت طلبى دارد بهترينهاى جهان سوم را جذب مى كند تا خلأ خود را پر كند. چون راز سقوط ابرقدرتى مثل آمريكا مقابل كشورى مثل چين در كاهش بهره ورى است.»
يك به اضافه يك مساوى است با سه!
ژاپنى ها مى گويند در يك تيم عادى جمع يك به يك دو ست. ولى در تيمهاى خوب جمع يك با يك سه خواهد شد. شيوه آموزش در ژاپن بر مبناى برخورد دقيق با مسائل است. مثلا ًهر اندازه كه افراد در زمينه بازبينى ماشين ها وتجهيزات در كارخانه و نظافت ابزار دقيق باشند، به همان اندازه نيز در زندگى روزمره به نكات كوچك توجه مى كنند و به تجهيزات و چگونگى استفاده از آنها اهميت بيشترى مى دهند. در چنين موقعيتى از حداكثر توانايى و بازدهى برخوردارند. آنها كارخانه هايى موسوم به اتاق نشيمن دارند. زيرا اين كارخانه ها از حيث نظم و پاكيزگى و راحتى به اتاقهاى نشيمن بى شباهت نيستند. در المپيك توكيو تيم واليبال بانوان ژاپن دستمالهايى به كمر بسته بودند و با آن عرق از پيشانيشان پاك مى كردند چون مى دانستند چكيدن قطرات عرق بر روى زمين عاملى بالقوه براى سر خوردن و از دست دادن امتياز است. (از كتاب پنج اصل براى دستيابى به كيفيت عالى در محيط كار).
اما راز بالا بودن بهره ورى در ژاپن و به طور كلى كشورهاى پيشرفته چنانكه دكتر شريف اديب سلطانى اقتصاددان مى گويد تخصص است. وى مى گويد: «عدم تخصص، بى تجربگى و ضعف ديسيپلين عامل بهره ورى پايين در ايران است. يك ژاپنى مسؤول چند ماشين است د رحالى كه هر ايرانى پاى يك ماشين مشابه مى ايستد و تازه كارش را هم به خوبى انجام نمى دهد. اين نمونه اى از ضعف تخصص ما در همه زمينه هاست كه باعث شده نتيجه كارها گران تر و نامرغوب تر از آب دربيايد. عدم تخصص مدير هم در همين موردمى گنجد.
واقعيت اين است كه ما ايرانى ها ساعات زيادى را صرف كارمان مى كنيم ولى در برابر محصول اين كار و سودى كه عايدمى كنيم بسيار اندك است.
دستگاهى براى افزايش بهره وريدر كشورهايى كه بهره ورى بالايى دارند، مراكز مربوطه هم از نقش تعيين كننده اى برخوردارند. در كشور ژاپن دستگاهى عريض و طويل در حد وزارتخانه براى آموزش و ارائه توصيه هاى لازم به منظور افزايش بهره ورى وجود دارد. البته اين قبيل سازمانها در مقابل توصيه هاى ارزشمندى ارائه مى دهند، نظريه پردازى مى كنند و حرفهايشان را در مجلس و هيأت دولت به كرسى مى نشانند. به عبارتى كارايى و تأثيرگذارى خودرا به اثبات رسانده اند.
نكته جالب اين است كه ايالات متحده نيز پس از جنگ جهانى دوم براى بهبود وضع اقتصادى كشورهاى شرق آسيا به ايجاد سازمانى مختص بهره ورى دست زد. درسال ۱۳۴۴ ايران بدون داشتن سازمان بهره ورى به عضويت اين سازمان آسيايى درآمد.
با پيروزى انقلاب عضويت ايران دراين سازمان آسيايى به حالت تعليق درآمد. اما در سال ۱۳۶۷ مجدداً ايران به سازمان پيوست و سازمان و وزارت صنايع سنگين سابق مسؤوليت دبيرخانه آن را به عهده گرفت.
اين وزارتخانه در اوايل سال ۷۲ به سازمان بهره ورى ملى ايران حيات داد.
اما درحال حاضر اين تشكيلات با عنوان سازمان ملى بهره ورى ايران به سازمان مديريت و برنامه ريزى ملحق شده.
يك ساختمان كوچك استيجارى درخيابان شهداى گمنام متولى كاربزرگ ترويج بهره ورى و سياستگذارى براى حركت بهره ورى درايران است.
بايد به انبوهى از وزارتخانه ها، مؤسسات و شركت هاى مشاوره و آموزش بدهد و طرح و ايده ارائه كند. آيا انجام اين وظيفه مهم از چنين تشكيلات ضعيفى برمى آيد؟
محمد مكون كارشناس سازمان بهره ورى مى گويد: سازمان هاى بهره ورى در كشورهايى مثل ژاپن، مالزى و سنگاپور به هيأت دولت و مجلس لايحه مى برند.
آنها در سياستگذارى و تصميم سازى به بقيه خط مى دهند. اما در ايران به خاطر اينكه منابع معدنى و كانى زيادى دارد، هيچوقت به مسأله بهره ورى به عنوان ضرورت نگاه نشده. بلكه هميشه ديد مزاحم به آن داشته ايم.
به طورى كه حالا ما قادرنيستيم ازمنابع موجودمان به خوبى استفاده كنيم. بنابراين اگر به عنوان مثال سيستم ادارى مان خوب كارنمى كند علتش اين است كه شرايط موجود را بررسى نكرديم. وگرنه اين شرايط را بهبود مى داديم. چون بهره ورى بهبود مستمر در فكر، عمل، فن آورى و... است. به بهترين عبارت بهره ورى انجام درست كار درست است. به اين ترتيب سازمان بهره ورى در ايران از همتايانش دركشورهاى ديگر فاصله زيادى دارد.
درحالى كه با وضع كنونى بهره ورى در ايران انتظارات زيادى از آن مى رود.
دكتر رزاقى مى گويد: «ما سازمانى به عنوان بهره ورى داريم كه اختيار ندارد. در حالى كه بايد وزارتخانه اى عظيم باشد و به همه قوا، وزارتخانه ها و... نگاه موشكافانه داشته باشد و بحث هاى كلان انجام دهد. هر مؤسسه اى هم اداره بهره ورى مى خواهد تا براساس تفكرعلمى و فنى شاخص هايى را ارائه دهد.»
مكون از سازمان بهره ورى مى گويد: «دركشورهاى با بهره ورى بالا سازمان هاى مربوط دائماً درمورد نيروى كار، فن آورى و... تجزيه و تحليل انجام مى دهند و به ارائه آموزش مى پردازند. البته همه اين سازمان ها در ابتدا پشتوانه دولتى داشته اند. مثلاً تشكيلات بهره ورى ژاپن در شروع صددرصد هزينه اش را از دولت گرفت و حالا درصدى از منابعش را از طريق توليد فيلم و كتاب و ارائه آموزش تأمين مى كند. درحالى كه سازمان بهره ورى ايران تقريباً ناچار است خودش درآمد كسب كند. اين درحالى است كه اساساً برنامه ريزى ها دركشور بايد براساس بهره ورى انجام شود. رسيدن به چنين هدفى به انواع كارشناسان خبره و افراد صاحبنظر و نظريه پرداز نيازدارد.
چنانكه در ژاپن براى بهبود بهره ورى در هر رشته كارى چندنفر از افراد با تخصص هاى مختلف كارمى كنند. از طرفى براى اينكه سازمان بتواند اقدام كند و دستگاههاى مختلف موظف به رعايت رهنمودها شوند دستورالعمل قانونى، پشتوانه مالى نيرو و اختيارات نياز است و البته دراين مسير سازمان هم بايد كارايى و مفيدبودن خود را اثبات كند.» امروزه بيشتر داشتن مهم نيست بلكه چگونه استفاده كردن مهم است. بهره ورى سخت كاركردن نيست، هوشمندانه كاركردن است.
واقعاً كدام يك از اين اصول در پايه هاى زندگى ايرانيان مورداستفاده قرارمى گيرد؟
