|
عملكرد چك از زبان بازاريان
بى اعتمادى به چك افزايش معاملات نقدى در بازار
• ويژه نامه « ايران اقتصادى » اين هفته را در صفحات ويژه بخوانيد.
|
|
|
«از پذيرفتن چك معذوريم» شايد يكى از متداول ترين جمله هايى باشد كه اين روزها در بازار و يا حتى معاملات كوچك و روزمره شهرى شنيده مى شود. تعجبى ندارد اگر براى خريد كالا به فروشگاه و يا بازار برويد و فروشنده از دريافت چك، حتى چكهاى تضمين شده بانكى خوددارى كند. اين در حالى است كه كلمه «چك» همواره نماينده اعتبار وتضمين بوده است. البته در اين نوشتار قصد زير سؤال بردن اعتبار «چك» در ايران را نداريم اما به نظر مى رسد چگونگى داد و ستد به وسيله اين سند اعتبارى درست در زمانى كه دنيا رو به سوى تحولات تجارت پيشرفته و الكترونيكى دارد، ضرورتى انكارناپذيراست. > «چك» چك براساس آخرين قانون اصلاحى چك در ايران شامل چهارنوع عادى، تأييد شده، تضمين شده و مسافرتى است. بدون شك با وجود چك، معاملات در هر مكان و در هر زمانى با سهولت واعتماد بيشتر همراه خواهد بود. اين در حالى است كه در سالهاى اخير به دلايل متعدد، صدور چك از سوى خريدار با مشكلات متعددى همراه شده و به همين دليل نيز اصلاحاتى بر قانون آن صورت گرفت. > قانون صدور چك نخستين قانون چك ايران براساس مستندات در خردادماه سال۱۳۴۴ به تصويب رسيد. اين قانون با اصلاحات جزيى در سال،۱۳۵۸ همچنان در كشور اجرا مى شد تا اينكه دولت و مجلس نسبت به آن عكس العمل نشان دادند و اين قانون آبانماه سال۷۲ اصلاح شد، اصلاح قانون چك در سال ،۷۲ كه به موجب آن صادر كننده چك بى محل به تعقيب كيفرى دچار مى شد ، عملاً مشكلاتى را براى قوه قضاييه به وجود آورد. در اين اصلاح ماده اى به قانون چك اضافه شد كه براساس آن صادركننده چك تا زمانى كه مبلغ را، حتى اگر جزيى باشد، ادا نكرده باشد در زندان مى ماند، مگر آنكه طلبكار رضايت بدهد. بودند زندانيانى كه فقط به خاطر مبلغ ۲۰۰هزار تومان سالها در زندان مى ماندند. به همين خاطر در سال۷۸ اعلام شد كه بيشترين تعداد زندانيان را زندانيان چكهاى برگشتى شامل مى شدند. جدا از اين مسأله اصلاح قانون چك در سال،۷۲ تأثير ديگرى نيز در بازار و سيستم پولى كشور گذاشت. براساس آمار و ارقام صدور چك طى سال۷۲ تا ۸۲ بسيارگسترده و متعاقبا ً حجم چك هاى برگشتى بيشتر شد، به طورى كه درصد تعداد چكهاى برگشتى به كل چكهاى صادرشده از ۵/۷ درصد در سال۱۳۷۲ به ۱۰/۵درصد در سال۸۲ افزايش يافت، هرچند كه از لحاظ ارزشى مبلغ آن تقريباً يكسان بود. در همين حال نكته جالب توجه آن است كه ۷۰درصد چكهاى برگشتى متعلق به تهران است كه علاوه بر ميزان جمعيت، نشان از مركزيت اقتصادى كشور است. كاهش بسيار مبادله اسناد و افزايش چكهاى برگشتى و معضلات پيرامون آن باعث شد تا دست اندركاران و مسؤولان از سال۷۸ به بعد طرحها و لوايح بسيارى ارائه دهند. اما اصلاح قانون چك به دليل اختلاف نظر دولت و مجلس نزديك به ۴سال به درازا كشيد و اين اصلاحيه در اواخر مجلس پنجم و ششم در رفت و آمد مداوم بود تا بالاخره در شهريورماه سال۱۳۸۲ نهايى و تصويب شد. > اصلاحيه قانون صدور چك قانون صدور چك در ايران براساس آخرين اصلاحات انجام شده شامل ۲۳ ماده است. در اين قانون مواد،۳ ماده۳مكرر، تبصره ماده،۷ ماده،۱۲ تبصره ماده ،۱۲ ماده،۱۳ ماده۱۸ و ماده۲۲ اصلاح شده است. ماده اول و دوم اين قانون درخصوص انواع چك و نحوه صدور چك توضيحاتى ارائه كرده است. اما اصلاحات قانون بر ماده ۳و ماده ۳ مكرر براين تأكيد دارد كه صادركننده چك بايد در تاريخ مندرج درآن، معادل مبلغ مذكور در بانك محال عليه وجه نقد داشته باشد و چك فقط در تاريخ مندرج در آن يا پس از آن و يا پس از تاريخ مذكور قابل وصول از بانك خواهد بود. ماده ۴ و ۵ اين قانون به اجرائيه و گواهى بانك براى برگشت آن مى پردازد، اما در ماده ۷ اين قانون درخصوص صدور چك بى محل عنوان شده «چنانچه مبلغ كمتراز ۱۰ ميليون ريال باشد، صادركننده چك به حبس تا حداكثر ۶ ماه محكوم خواهد شد، مبلغ از ۱۰ تا ۵۰ ميليون ريال ۶ ماه تا يك سال حبس، مبلغ بيش از ۵۰ ميليون ريال حبس از يك تا ۲ سال و ممنوعيت از داشتن دسته چك به مدت ۲ سال محكوم مى شود.» در تبصره ماده ۷ نيز تصريح شده كه مجازات هاى ماده ۷ شامل مواردى مى شود كه ثابت شود چك هاى بلامحل بابت معاملات نامشروع و يا بهره ربوى صادر شده، نيست. به هر حال در مواد اصلاحى قانون صدور چك، نحوه صدور، وصول، برگشت، تاريخ، خسارات، جرايم و مجازات اصلاح و تمام قوانين و مقررات مغاير از تاريخ تصويب آن لغو شده است. براساس ماده ۲۳ اين قانون، قانون صدور چك مصوب خرداد ۱۳۴۴ نيز فسخ شد. > كاربرد چك در ايران اگرچه جهان امروز به سوى بانكدارى مدرن، پيشرفته و الكترونيك گام برمى دارد اما چك هنوز به عنوان يكى از معتبرترين ابزارهاى بانكى در جهان رد و بدل مى شود و صاحبان آن از اعتبار ويژه اى برخوردارند. كاربرد چك درايران نيز بر همين منوال بوده است. هر چند قانون صدور چك در ايران با ديگر كشورها تفاوت هايى دارد، اما مانند اين كشورها نقش مؤثرى در تسريع و تسهيل دادوستد و تجارت داشته است. متأسفانه بايد گفت كاربرد چك در ايران بامعضلاتى نيز مواجه بوده كه كارشناسان دلايل آن را معضلات فرهنگى ، اجتماعى ، اقتصادى و در بعضى موارد، قانونى اعلام مى كنند. به هرحال اين معضلات چالش عمده اى در امور اقتصادى وتجارى وحتى اجتماعى به وجود آورده است، بطورى كه بسيارى از تجار عطاى صدور و دريافت چك را به لقاى آن بخشيده وبه داد وستد نقدى روى آورده اند. صمدى يكى از تجار بازار مى گويد: «چك هيچ كاربردى ندارد وكاسبان مى ترسند چك دريافت كنند». وى تأكيد مى كند:«چك وقتى اعتبار دارد كه در هرزمانى داد وستد شود، اين درحالى است كه همه در بازار از معامله با افراد غريبه خوددارى مى كنند. اين تاجر با اعتراض به قانون صدور چك خاطرنشان مى كند:«متأسفانه قانون ايران با ديگر كشورها متفاوت است، به همين دليل سيستم بانكى نيز دراين زمينه عملكرد متفاوت وناقصى» دارد. وى مى افزايد: «با قانون فعلى مالباخته ها نمى توانند احقاق حق كنند، بنابراين وضعيت ضمانت صدور چك بايد دوباره بررسى شود». گودرزى يكى ديگر از تجار بازار نيز تصريح مى كند: «چك در حال حاضر خاصيت خود را از دست داده است». وى درخصوص قانون اصلاحى چك متذكر مى شود: «اين قانون براى جلوگيرى از صدور چك مدت دار تصويب شد، اين در حالى است كه داد وستد براساس چك مدت دار در بازار همچنان ادامه دارد». اين تاجر كاغذ يادآور مى شود: «شيوه معامله در بازار هيچ تغييرى نكرده و اصلاحات بطور عملى برروى كاغذ اتفاق افتاده است». وى تأكيد مى كند كه اگر مدت زمان از روى چك برداشته شود، به هيچ وجه نمى توان معامله كرد وبنابراين كاسبى در بازار از بين مى رود. اما يكى ديگر از تجار كه خود را آخرين بدهكار بازار معرفى مى كند، دراين زمينه برخلاف ساير بازاريان مى گويد: «اصلاح قانون صدور چك اگرچه موجب ركود بازار شده اما بسيار مطلوب است». وى معتقداست كه با اصلاح اين قانون دادوستد نسيه در بازار ازبين رفته است و تجار به سوى تجارت نقدى پيش مى روند. «آخرين بدهكار بازار» ميزان رضايت بازاريان از اصلاح قانون صدورچك را ۳۰درصد عنوان مى كند و مى افزايد: «با اصلاح اين قانون، شكايت، دادسرا و زندان از ذهن بازارى ها پاك و كلماتى مانند نسيه، ربا و نزول جمع شده است و بازاريان با علم و آگاهى كافى مشتريان را انتخاب و به خريد و فروش كالامى پردازند. وى مى گويد: مشكل بازاريان درحال حاضر سيستم غلط صدور دسته چك ازسوى بانك است. بدين صورت كه سيستم بانكى بدون درنظرگرفتن اعتبار و يا وثيقه كافى به صدور دسته چك كاربن دار براى هر فردى مى پردازد. تاجرى ديگر دراين زمينه تصريح مى كند: ارزش چك در بازار بويژه پس از اصلاح پايين آمده است. گيوه چى دليل اين امر را نبود تأمين و تضمين كافى و همچنين قوانين كيفرى لازم مى داند. وى متذكرمى شود: اگرچك در بازار برگشت داده شود و شخص بتواند دادگاه را توجيه كند، مبلغ موردمعامله تا تعيين تكليف نهايى بلوكه مى شود. وى با بيان اين كه قانون موجب مشكلات بسيارى شده است، اضافه مى كند: به نظرمى رسد وجود تعهد سنگين و ترس ناشى از آن درمعاملات عملكرد بهترى در ايران دارد. گيوه چى تغييرات بازار پس از اصلاح قانون صدور چك را گردش نقدى معاملات ذكرمى كند و مى گويد: فرهنگ بازار پس از انقلاب تغيير فراوانى داشته و عملكرد اقتصادى آن قابل اطمينان نيست. به اعتقادوى گردش نقدى درمعاملات، روند اقتصادى مطلوبى براى كشور نيست. وى با اظهار نارضايتى از ورود اشخاص مختلف به بازار تصريح مى كند: متأسفانه با ورود برخى افراد كه خود را تاجر و بازارى معرفى مى كنند، گردش معاملات دچار خدشه شده، از اين رو دولت بايد راهكارى بيابد تا اين گردش روند عادى خود را بازيابد. اين تاجر با بيان اشكالات اصلاح قانون چك مى افزايد: اين قانون موجب شده تا بازاريان به دليل بى اعتمادى به معاملات نقدى روى آورند، درحالى كه هم اكنون ۸۰درصد معاملات خارجى فاينانس است. بدون شك دراين زمينه نظرات موافق و مخالف بسيارى وجوددارد، اما آنچه از اين گزارش به طورعمومى به دست آمد افزايش گردش نقدى معاملات در بازار و بى اعتمادى عمومى نسبت به اين مسأله است. از آنجا كه اين مسأله را نمى توانيم دريك گزارش خلاصه كنيم، بادنبال كردن آن در گزارش بعدى به گفت وگو با دست اندركاران و مسؤولان خواهيم نشست. فرشته حاتمى نيا
|