پرداختن به ورزش و رشته هاى ورزشى رمز سلامتى دانش آموزان جامعه است و عدم توجه به درس تربيت بدنى در سالهاى گذشته موجب شده اين درس با مشكل مواجه شده و فقط به ساعات ورزش غير كيفى و تفريح تبديل شود و آنچه باعث شد تا مقوله ورزش حدود ۷۷ سال عقب بماند، بى توجهى مسؤولين آموزش و پرورش بوده است.
در اكثر مدارس ما دانش آموزان فعاليتهاى بدنى را انجام نمى دهند كه اين در سلامت جسمى و روحى آنها تأثير نامطلوبى گذاشته است. كارشناسان معتقدند عملكرد ضعيف آموزش از طريق ورزش موجب شده است مدارس به ورزش و تربيت بدنى توجهى نداشته باشند و به تبع آن نيز دانش آموزان ما دچار فقر حركتى و كوتاهى قد شده اند.
> آموزش از طريق ورزش
در كشورهاى اروپايى آنقدر براى نقش آموزشى ورزش و درس تربيت بدنى اهميت قائل هستند كه سال ۲۰۰۴ را سال آموزش از طريق «ورزش» نام نهاده اند. در اين بين حتى كشورهايى چون چين و ژاپن نيز در پى توجه ويژه مسؤولين آنها موجب شده است داراى بيشترين فضاى ورزشى باشند. به طور مثال، ژاپن داراى ۸۷ درصد مكان ورزشى چندمنظوره و ۱۳ درصد به صورت يك منظوره است، يعنى فضاهاى ورزشى مدارس ژاپن ۸ برابر كل مكانهاى ورزشى ايران است. همچنين در بررسى كل فضاهاى ورزشى كشورهايى چون تايوان و ژاپن بيشترين سرانه فضاى ورزشى به ازاى هر يك ميليون نفر را دارا هستند. پس از آنها كشورهاى دانمارك، استراليا، لهستان و آلمان قرار دارند.
ساعات درس تربيت بدنى در كشورهاى ديگر نيز نسبت به ايران بسيار متفاوت است. به عنوان مثال، ۱۷ درصد از مدارس متوسطه آمريكا ۵ روز در هفته به آموزش تربيت بدنى مى پردازند و در چين ورزش مدارس به صورت روزانه برگزار مى شود. در استراليا مدارس موظفند ۱۰۰ دقيقه در هفته به برنامه آموزشى و فعاليتهاى تربيت بدنى و ورزش بپردازند و اين قاعده را ۵۵ درصد مدارس ابتدايى و ۶۷ درصد دبيرستانها رعايت مى كنند. در ايران، درس تربيت بدنى به هفته اى دو ساعت بسنده شده است و در ۷۷ سال گذشته، كمترين توجه به ورزش دوران ابتدايى شده است، جايى كه بايد الفباى ورزش آموزش داده شود و نه آن كه ساعات درس تربيت بدنى صرفاً به ورزش و بازى با چند نرمش و توپ بگذرد، در صورتى كه در بيشتر كشورهاى دنيا، بيشترين اهميت بر روى ورزش پايه در دوران اول تا سوم دبستان داده شده است و حتى در اين مقطع به سه رشته پايه شنا، دو و ميدانى و ژيمناستيك پرداخته مى شود. در كشورمان تا چندى پيش زنگ ورزش و تربيت بدنى و معلم اين كلاسها را حذف كرده بوديم.
در درجه بندى سهم ساعات درس تربيت بدنى در ميان ساير دروس، درس تربيت بدنى در كشور چين ۱۷ درصد، آلمان ۱۲/۵ درصد، كشورهاى كره جنوبى، آمريكا، ژاپن و بلغارستان هر كدام ۱۰ درصد و در كشور ما ايران ۶/۶۶ درصد ساعات درسى دانش آموزان را نسبت به دروس ديگر به خود اختصاص داده است.
> بيدارى
اكنون مسؤولين تربيت بدنى، مسؤولان كشورى، مديران و معلمان مدارس و حتى افراد جامعه به اين بيدارى و نتيجه رسيده اند كه بايد به درس تربيت بدنى براى سلامت جامعه و نسل جوان اهميت بيشترى قائل شد و اين امكانپذير نيست، مگر اينكه از پايه يعنى از دبستان آغاز كرد.
از كل دانش آموزان سال تحصيلى ۸۳ ـ ۸۲ كه ۱۵ ميليون و ۱۴۶ هزار و ۷۷۶ نفر مى شوند، ۶ ميليون و ۶۴۸ هزار و ۷۵۵ نفر آنها در دوره ابتدايى تحصيل مى كنند و اين ميزان آمار بيش از دوره هاى راهنمايى (۴ ميليون و ۶۱۸ هزار و ۲۰۷ نفر) و دبيرستان (۳ ميليون و ۸۱۸ هزار و ۸۱۴ نفر) هستند.
بنابراين، توجه به مقطع ابتدايى، توجهى ويژه را مى طلبد كه در تحقيقى كه انجام شده، نشان مى دهد كه ۲۸ درصد مديران و ۱۸/۸ درصد معلمان معتقدند، فقدان برنامه ريزى صحيح از مهمترين مشكلات درس تربيت بدنى است و ۵۷/۸۱ درصد مديران و ۸۰ درصد معلمان به ضرورى بودن فضاهاى ورزشى اذعان داشته اند. از سوى ديگر اين تحقيق نشان مى دهد ۶۸/۴۲ درصد مديران و ۶۲/۲۲ درصد معلمان وسايل و امكانات را در رشد درس تربيت بدنى مهم مى دانند و همين طور ۵۲/۶۳ درصد مديران و ۷۱/۱۱ درصد معلمان طبق اين تحقيق اعتقاد دارند به درس تربيت بدنى كمتر از ساير دروس توجه شده است. اين عدم توجه به درس تربيت بدنى زمانى بيشتر مشخص مى شود كه بدانيم تعداد سالنهاى اجتماعات مدارس ۲/۵۳ درصد، نمازخانه ها ۱۰/۳۹ درصد و كتابخانه ها ۱۰/۳۹ درصد است، در صورتى كه تعداد اتاقهاى ورزشى ۷/۰۷ درصد است، يعنى تعداد اتاقهاى ورزشى ۳۹ درصد تعداد سالن اجتماعات، ۹/۶ درصد تعداد نمازخانه ها و ۱۴ درصد تعداد كتابخانه ها در مدارس است و در مجموع تعداد اتاقهاى ورزش فقط ۵ درصد مجموع تعداد نمازخانه ها، اجتماعات و كتابخانه ها است. به عبارت ساده تر، در سال تحصيلى ۸۲ ـ ۸۱ بين حدود صد هزار مدرسه در كشور كه حدود ۱۹ ميليون دانش آموز را در خود دارد. تعداد نمازخانه ها ،۳۱۱۷۹ اجتماعات ۷۵۹۳ و كتابخانه ها ۲۱۲۴۵ است، درحالى كه كل مجموع فضاهاى ورزشى كشور ۳۰۰۱ اتاق است.
> تدوين و تصويب درس تربيت بدنى
طبق بررسى هاى تربيت بدنى آموزش و پرورش، مسؤولين امر نيز از سال ۸۰ به اين فكر افتادند كه اين عقب ماندگى در تربيت بدنى مدارس را جبران كنند. اين مسأله زمانى عملى شد كه اداره كل تربيت بدنى آموزش و پرورش به معاونت تغيير يافت و دكتر نصرا• سجادى، به رياست اين معاونت رسيد. اين معاونت عزم را جزم كرد تا تغييرى عمده و بلندمدت ايجاد كند تا كارى ماندگار پايه گذارى شود. يكى از اين كارهاى مهم و اساسى انجام شده و در حال تكميل اين معاونت، تدوين درس تربيت بدنى در سه مقطع ابتدايى، راهنمايى و متوسطه است، كارى كه از ابتدا تاكنون به فراموشى سپرده شده بود.
مرحله نخست اين تدوين از مقطع ابتدايى اول و دوم دبستان بعد از دو سال كار آزمايشى، در سال تحصيلى ۸۴ ـ ۸۳ به صورت سراسرى در كشور اجرا مى شود.
نصرا• سجادى، معاونت تربيت بدنى آموزش و پرورش درباره تدوين كتاب درس تربيت بدنى مى گويد: تدوين كتاب زير نظر اداره پژوهش و تحقيقات كتابهاى درسى وزارت آموزش و پرورش صورت گرفته و به كمك كارشناسان تربيت بدنى تصويب شد. كتابهاى اول و دوم آماده است و امسال تدريس مى شود. تدوين كتابهاى كلاسهاى سوم تا پنجم و راهنمايى و دبيرستان هم تمام شده كه در سال تحصيلى ۸۵ ـ ۸۴ به اجرا درمى آيد و مى گويد: نام اين كتابها كتاب معلم نام دارد تا معلمان طى ۲۵ تا ۳۰ جلسه بتوانند با اصلوبى صحيح براى دانش آموزان تدريس كنند، چرا كه يكى از دلايل جدى نگرفتن ورزش، نبود شيوه يكسان تدريس بود كه اكنون در پايه ابتدايى رشته هاى پايه (شنا، ژيمناستيك و دو و ميدانى)، اصول پايه، حركات پايه، آمادگى جسمانى، شيرين كاريهاى ساده، بازيهاى ورزشى ساده، بهداشت، تغذيه و ايمنى در ورزش توسط معلم به دانش آموزان آموزش داده خواهد شد.
معاونت تربيت بدنى آموزش و پرورش در ادامه مى گويد: در مقطع راهنمايى ۷ رشته براى تدريس وجود دارد كه با توجه به امكانات و علايق و شرايط اقليمى مدرسه، دو تا سه مهارت از ۷ مهارت، آموزش داده شده و اين ۷ رشته در مقطع دبيرستان پيشرفته تر خواهد شد تا تخصصى تر در رشته هايى كه در مقطع راهنمايى كار كرده اند، بپردازند.
> فضاهاى ورزشى
بعد از طرح و برنامه ريزى براى هر كار و سپس تدوين و تصويب آن، طرح تدوين و تصويب شده، زمانى عملى و اجرايى مى شود كه امكانات و ابزار لازم آن كار را نيز فراهم كنيم. فضاهاى ورزشى از ابزار اجرايى شدن درس تربيت بدنى در مدارس است، چرا كه فضاى حياط مدرسه براى پرداختن به اين درس تدوين شده، به طور قطع مناسب نيست و فضاى خاص خود را مى طلبد. اگر تاكنون تربيت بدنى در مدارس رشد نداشته است، به دليل نبود يا كمبود فضا در مدارس نيز بوده است كه موجب شده است كم كم اهميتى براى اين درس قائل نشوند.
معاونت تربيت بدنى آموزش و پرورش براى اجرايى كردن درس تربيت بدنى، ساخت فضاهاى ورزشى را به صورت قانونى و لازم الاجرا درآورده است، به طورى كه ساخت فضاهاى ورزشى روباز و سرپوشيده با توجه به ۷ اقليم (بارانى، گرم و خشك، گرم و مرطوب، سرد و خشك و...) جزو بند الف قانون درآمده كه از خردادماه سال ۸۳ لازم الاجرا شده است. با اجراى اين بند، نه تنها به سرانه فضاى ورزشى دانش آموزان يك متر مربع افزوده خواهد شد، بلكه با پرداختن به اين درس، تحرك و شور و نشاط به مدارس باز خواهد گشت.
دكتر نصرا• سجادى در اين باره مى گويد: در كل كشور حدود ۱۷۰۰ مكان ورزشى در اختيار آموزش و پرورش است كه از اين تعداد ۸۶۷ مكان سرپوشيده به وسعت ۳ ميليون و ۴۶۴ متر مربع و ۷۵۱ مكان ورزشى روباز به وسعت يك ميليون و ۳۳۹ هزار و ۷۸۲ متر مربع است. همچنين تعدادى از مكانهاى ورزشى نيز در دست احداث است كه حدود ۴۴۹ سالن سرپوشيده را شامل مى شود.
وى مى گويد: هرچند كه رشد به وجود آمده در فضاهاى ورزشى كشور تكميل شدن سالنها بيشتر خواهد شد، اما اين فضاها كفاف اجراى طرح جديد را براى بيش از ۱۵ ميليون دانش آموز در سطح كشور نمى دهد، بنابراين اگر در كنار مدارس قديمى فضايى مناسب وجود داشته باشد، سالنهاى سرپوشيده ساخته و ۷۵۹۳ سالن اجتماعات مدارس كشورـ بخصوص براى دختران ـ به تجهيزات ورزشى مجهز مى شود تا كمى بر فضاهاى ورزشى دختران افزوده شود. در ضمن از فضاى نمازخانه ها كه ۱۰ برابر فضاهاى ورزشى است، استفاده بهينه صورت خواهد گرفت، اما طبق مصوبه جديد قانون سازمان برنامه ريزى و مديريت ساخت فضاهاى ورزشى در مدارس نوساز نيز الزامى است.
> ايجاد فضاى مناسب تعليم لازم الاجرا است
معاونت تربيت بدنى آموزش و پرورش عقيده دارد مدارسى كه ساخته مى شود، اگر بيش از ۱۰ كلاس داشته باشد، بايد كنار آن سالن ورزشى با نقشه هاى از پيش تعيين شده توسط اين معاونت كه مناسب با هر مقطع و شرايط اقليمى است، ساخته شود. به طور مثال، در مدارس كمتر از ۵ كلاس فقط فضاى روباز (سواى حياط مدرسه) ۲۷۵ متر مربع بايد در نظر گرفته شود و در مدارس دخترانه ابتدايى ۵ كلاسه در تمام اقليمها فضاى روباز ۲۷۵ متر مربع و سرپوشيده ۱۸۰ متر مربع و در مدارس ۱۰ كلاسه و بالاتر ۳۷۰ متر مربع سرپوشيده بايد ساخته شود و در دوره راهنمايى در تمام اقليمها فضاى روباز ۵۸۹ متر مربع و سرپوشيده در تمام اقليمها بايد ۱۸۰ متر مربع باشد، اما فقط در مناطق سرد و گرم ۵۸۹ متر مربع ساخته مى شود و جالب اينكه بعد از ساخت، مدارس همجوارى كه از فضاى كافى برخوردار نيستند، از اين فضاها استفاده خواهد كرد و اين فضاها موجب مى شود كه در پايان دوره ۵ ساله اول ساعات درس تربيت بدنى از ۲ ساعت به ۳ ساعت و در پايان دوره ۵ ساله دوم به ۴ ساعت خواهد رسيد.
دكتر سجادى درباره خيرين مدرسه ساز نيز اين قانون را لازم الاجرا مى داند، به طورى كه آنها نيز هر مدرسه اى را خواهند ساخت، بايد ايجاد سالن ورزشى را فراموش نكنند و تا به حال ۷۸ سالن و فضاى ورزشى توسط خيرين ساخته شده و اين ساخت و ساز فضاهاى ورزشى حتى به صورت مستقل در كاشان پررنگ تر بوده است.
> معلم
مى دانيم كه تمام دروس در مقطع ابتدايى (پايه هاى اول تا سوم) توسط يك معلم تدريس مى شود كه درس تربيت بدنى نيز از اين امر مستثنى نيست، اما پايه هاى چهارم و پنجم دبستان و دو مقطع راهنمايى و دبيرستان توسط معلمان متخصص در ورزش تدريس مى شود. مربيان ورزش آموزش و پرورش از چهارم و پنجم دبستان تا دوره هاى راهنمايى و دبيرستان فارغ التحصيل تربيت بدنى هستند، اما معلمان سه پايه اول، دوم و سوم دبستان، آموزش تربيت بدنى نديده اند تا بتوانند كتاب را تدريس كنند.
دكتر سجادى در اين باره مى گويد: ۶۵۰۰۰ معلم ابتدايى به طور متوسط ۳۰ تا ۴۰ ساعت در تابستان گذشته آموزش ديده اند كه طى دو تابستان ديگر نيز ادامه خواهد داشت، اما براى سال آتى و براى معلمان جديد كه در دانشگاه تربيت معلم دانشجو هستند، ۱۰ ساعت يادگيرى آموزش ورزش تربيت بدنى براى مقاطع ابتدايى درنظر گرفته شده است تا بعد از امتحان پزشكى و آمادگى جسمانى با دانش لازم وارد مدارس شوند.
> اهداف آشكار و نهان
زمانى يك طرحى ثمره و ميوه خوبى خواهد داشت كه زيرساخت و زيربناى خوبى داشته باشد. تدوين و تدريس درس تربيت بدنى اهداف گوناگونى دارد كه عيان ترين آن به گفته دكتر سجادى سلامت دانش آموزان و جامعه است. وى مى گويد: با اين كار، دانش، بينش و پرداختن به درس تربيت بدنى را از كودكى آموزش مى دهيم. شيوه درست راه رفتن، دويدن، گرفتن فعاليتهاى بدنى صحيح است و در ادامه كشف استعدادها براى معرفى به باشگاهها، فدراسيونها و حتى سازمانهاى ورزش قهرمانى و حرفه اى طرح نظام جامع است كه در آينده شكل خواهد گرفت.
معاونت تربيت بدنى آموزش و پرورش براى پرداختن بيشتر و رسيدن به اهداف آشكار ونهان، تأسيس باشگاههاى دانش آموزى و كانونهاى ورزشى را در برنامه دارد، زيرا در برنامه چهارم كشورى هم تصويب شده است. در كانونها علاقه مندان اوقات فراغت خود را به ورزش مورد علاقه خود مى پردازند و بهترينهاى شناخته شده براى كار بيشتر به باشگاههاى دانش آموزى معرفى مى شوند تا اهداف نهان معرفى به فدراسيونها و رسيدن به بعد قهرمانى و حرفه اى است، عملى شود.
> ارتباط طرح جامع با آموزش و پرورش
در اكثر كشورها مانند چين و روسيه كه در بيشتر رشته هاى ورزشهاى پايه حرف نخست را مى زنند و هر ساله قهرمانان زيادى دارند، كار را از مدارس شروع كرده اند. در طرح نظام جامع نيز به اين امر پرداخته شده، چرا كه در تشكيل و سازمان قهرمانى و حرفه اى، وابسته به آموزش و پرورش خواهند بود. تا استعدادها در مدارس شكوفا نشوند، اين دو سازمان مفهومى براى اجرا نخواهند داشت. استعدادهاى كشف شده بعد از دوره تحصيل وارد فدراسيونها شده، با ادامه كار به سازمان قهرمانى و سپس حرفه اى ورود خواهند كرد و حتى براى پشتوانه سازى نيز بايد به مدارس پرداخته شود و نيروهاى جوان جايگزين قهرمانان قبلى شوند. اگر تاكنون نتوانسته ايم قهرمانى در بعضى رشته هايمان را در دست داشته باشيم و با افت و خيز فراوان روبروست، دليلش همان نبود پشتوانه هاى مناسب است كه تنها به تك مدالها بسنده مى شود.
دكتر سجادى، معاونت تربيت بدنى آموزش و پرورش مى گويد: ما در طرح جامع همراه با دانشگاهها و نيروهاى مسلح عضو شوراى ورزشى ـ پرورشى هستيم كه هدفش كارهاى پايه اى و برنامه ريزى مدون براى آينده است و اين طرح را نظام جامع تأييد كرده و حتى حمايت مى كند.
> ارزشيابى:
فكر نو و طرح نو براى زير و رو كردن يك معضل اجتماعى و ساختن يك روش براى اعتلاى موضوعى كه در ركود به سر مى برده است، بسيار خوب و قابل تقدير و ستايش است، اما آنچه مهم تر است، عملى كردن آن طرح و ابتكار و ايده هاى نو است و نيز ارزشيابى آن كه آيا اجراى آن طرح موفق بوده است يا نه و يا داراى چه نقاط ضعف و قوتى است تا با شناسايى آنها بتوان جلوى اجراى ناموفق، كجروى و يا پسرفت آن را گرفت.
اجراى طرح درس تربيت بدنى در سه مقطع ابتدايى، راهنمايى و دبيرستان كه از سال جارى، براى درس تربيت بدنى مقطع ابتدايى به اجرا درمى آيد، از اين نظارت مستثنى نيست. دكتر نصرا• سجادى در اين باره مى گويد: «درباره اجراى اين طرح ملى، طرح تحقيقى را ساماندهى كرده ايم تا دريابيم چند درصد از اجراى اين طرح موفق بوده و در چه نقاطى داراى اشكال است. براى اين كار، ما علاوه بر محقق هاى آموزش و پرورش، با محققان خارج از آموزش و پرورش نيز قرارداد بسته ايم، مانند جهاد دانشگاهى، تا اين طرحها را ارزيابى كرده و ما را از نقاط ضعف و قوت آن آگاه كنند.