بابك بهادرى ـ
• سيل طى سه سال اخير جان بيش از ۳۰۰ نفررا درشمال شرق كشور گرفته و ميلياردهاريال خسارت بر جاى گذاشته است
وقوع سيلابهاى مكرر در شمال شرق كشور طى سالهاى اخير خسارات هنگفتى در بخشهاى آب وخاك، كشاورزى و جاده هاى ارتباطى بر جاى گذاشته وجان بسيارى از هموطنانمان را گرفته است، اما متأسفانه به رغم گذشت زمان و روند رو به توسعه كشور حتى در بخش فناورى وارتباطات، تكرار جريان سيلاب همچنان خسارتهاى جانى و مالى برجاى مى گذارد.
براساس آمارهاى موجود سيل در سه سال اخير جان بيش از ۳۰۰ تن را در استانهاى خراسان شمالى و گلستان گرفته وميلياردها ريال خسارت را علاوه بر قشر آسيب پذير منطقه به امور زيربنايى كشور از قبيل عرصه هاى طبيعى، حمل و نقل و كشاورزى وارد كرده است و با اين حال تعريض بستر رودها وتخريب عرصه هاى طبيعى به دنبال هر بار بارش باران در اين مناطق همچنان ادامه دارد و حجم عظيم جريان آب به راحتى از حوزه هاى آبريز خارج مى شود.
پس از چندسال تكرار خسارات سيل در اين استانها، بار ديگر طى هفته گذشته به مدت سه روز متوالى وبابارش هاى مقطعى باران، سيلاب شهرستانهاى بجنورد، شيروان، جاجرم، اسفراين ومانه سملقان وبخش مرزى راز و جرگلان را فرا گرفت وخسارات هنگفتى را برجاى گذاشت.
كانونهاى مشخص وقوع سيلابها
آنچه جاى تأمل دارد اينكه دراين شهرستانها همواره مناطق خاصى كانون جريان سيلابهاى مخرب بوده به طورى كه دقيقاً در نقاط خاص ودر زمان مشابه سيلاب به طور مكرر مردم را قربانى خويش كرده است.دهانه حوزه آبريز شرقى ترين بخش بوستان ملى گلستان كه در مرز شهرستان هاى جاجرم ومانه سملقان دراستان خراسان شمالى واقع شده يكى از اين كانونهامى باشدكه سيل در مرداد ماه ۱۳۸۰ در همين حوزه در روستاى «دشت» شهرستان جاجرم ۴۰ قربانى گرفت وپس از تخريب صدها هكتار از بوستان گلستان با ورود به استان گلستان شمال قربانيان را به بيش از ۳۰۰ تن رساند.
بخش مرزى راز وجرگلان بجنورد و سرشاخه هاى مركزى روداترك در شهرستان مانه سملقان دوكانون ديگر وقوع سيلابهاى مكرر و مخرب است كه طى سالهاى اخير در بهار وتابستان هر سال سيلاب در اين مناطق قربانى گرفته وخسارت بر جاى گذاشته است.
علل جريان مكرر سيل و هشدارها
هرچندكارشناسان معتقدند فقدان پوشش گياهى مناسب به دليل تخريب مراتع و جنگلهاى ارس از عوامل اصلى وقوع سيلاب است اما نابسامانى رودخانه ها و ناكافى بودن عمليات آبخيزدارى بر تشديد و تكرار جريان سيلاب در اين مناطق افزوده است. در اين زمينه مى توان به رودخانه مرزى «پرسه سو» در بجنورد اشاره كرد كه در سالهاى اخير به قدرى تعريض شده كه آن سوى آن را نمى توان با چشم غيرمسلح ديد. به گفته افرادمسن ساكن در منطقه اين در حالى است كه در سالهاى نه چندان دور تنها با چندتنه درخت مى توانستند بر روى آن پل بزنند.
آنها مى گويند در سالهاى اخير با هر بار جريان سيلاب بستر رود به صورت تصاعدى عريض شده ومردم گذشته از زمينهاى كشاورزى اكنون نگران واحدهاى مسكونى و دامى خود هستند. به گفته اين روستاييان هم اكنون زمينها و باغهاى حاشيه رودخانه هاى اين منطقه به دليل سيل بردگى به كمترين ميزان رسيده و در صورت تداوم اين روند، زمين كشاورزى مناسبى براى امرارمعاش آنها باقى نخواهد ماند.
رئيس پيشين جهاد كشاورزى بخش مرزى «رازو جرگلان» بجنورد در اين زمينه هشدار مى دهد كه ۴۰روستاى اين بخش در معرض خطر دائمى سيل قرار دارند و در صورت تحقق نيافتن چاره مناسب، نابودى آنها طى چند سال آينده حتمى خواهد بود. «جعفرقلى شرقى » اظهار مى دارد كه از ۳۰۰ بند انحرافى شناسنامه دار اين بخش تنها پنج آب بند خاكى باقى مانده و مابقى بر اثر سيلاب از بين رفته است.
اين كارشناس راهكار كاستن از خسارتهاى سيل را انجام مطالعات تعيين حريم رودخانه ها و كنترل بستر و حواشى رودخانه ها مى داند و با تأكيد بر انجام عملياتهاى آبخيزدارى به منظور پيشگيرى از روند شتاب دار فرسايش خاك، مى گويد؛ به دليل سيلابهاى مكرر هم اكنون عرض بستر رودهاى محلى اين بخش از جمله «خرتوت، جرگلان و پشنده» به بيش از يكصد متر رسيده است. او حجم سالانه جريان آب در سه «رودخانه چنير، سومابر و خرتوت » را بيش از ۱۰۰ميليون متر مكعب ذكر و تصريح مى كند. متأسفانه از اين حجم آب استفاده بهينه نمى شود. سيلاب طى سه سال اخير جان ۳۹نفر را در بخش مرزى راز و جرگلان بجنورد گرفته و بيش از ۵۰ميليارد ريال خسارت به اين بخش وارد كرده است. اما اين تنها بخشى از ماجراست.
مدير جهاد كشاورزى بجنورد ميزان متوسط فرسايش خاك در عرصه هاى طبيعى و زمينهاى كشاورزى اين شهرستان را سالانه بيش از ۱۴تن در هكتار اعلام مى كند و لازمه پيشگيرى از اين ميزان تخريب را توجه به طرحهاى آبخيزدارى مى داند. «حسين عظيمى » مى گويد: كمى اعتبار مشكل پيش روى طرحهاى آبخيزدارى اين شهرستان است به طورى كه در سال گذشته تنها ۶۲۰ميليون ريال اعتبار براى اين منظور اختصاص يافته است. به گفته وى تاكنون مطالعات بيش از ۲۹هزار هكتار از حوزه هاى آبخيز اين شهرستان انجام شده و كار مطالعه ۱۲هزار هكتار ديگر از حوزه هاى آبخيز نيز در دست اقدام است.
مديريت صحيح منابع ملى، لازمه توسعه پايدار
نماينده پيشين مردم بجنورد، جاجرم و «مانه و سملقان» در مجلس شوراى اسلامى بر اين عقيده است كه وقوع سيلابهاى مكرر در خراسان شمالى نتيجه ناديده گرفتن يك اصل علمى و بهره بردارى نامناسب از منابع طبيعى است. «رمضان وحيدى» مى گويد، توسعه اين منابع از طريق مديريت بهره بردارى مى تواند آلودگيهاى اقتصادى منطقه را به خوبى پالايش دهد. وى فعاليت اقتصادى بيشتر مردم خراسان شمالى را وابسته به طبيعت دانسته و مى افزايد: محصولات حاصل از فرايندهاى طبيعى منطقه به علت فقدان برنامه ريزى صحيح، صدمه مى بيند.
امانماينده فعلى اين شهرستان ها در مجلس شوراى اسلامى با نگاهى به دورنماى ضرورتهاى منطقه براى پيشگيرى از سيلاب از ضرورتهاى فعلى نيز سخن مى گويد. «موسى الرضا ثروتى » هشدار مى دهد كه چنانچه مسؤولان امر در استاندارى خراسان به موقع اقدام نكنند بارش بعدى باران، فشار اقتصادى سهمگينى را بر مردم شهرستان مانه سملقان تحميل مى كند .
ثروتى » برنامه ريزى دقيق واجراى كامل اين برنامه ها را تنها راه پيشگيرى از ايجاد خسارت سيلابهاى مكرر ذكر واعلام مى كند: ۷۵ درصد آبهاى سطحى شهرستانهاى بجنورد ومانه سملقان هدر مى رود وتنها براى ۹۸ ميليون مترمكعب آبهاى سطحى منطقه در قالب سد «شيرين رده» برنامه ريزى شده است اين درحالى است كه ۴۰۰ميليون مترمكعب آب سطحى در منطقه جريان دارد.
با اين اوصاف پرواضح است كه چنانچه بخش اندكى از اعتباراتى كه هربار براى جبران خسارت ناشى از سيل وتسكين آلام مردم اختصاص مى يابد، به مطالعه وبرنامه ريزى براى پيشگيرى از اين خسارات تخصيص يابد، كنترل خسارات وحجم عظيم جريان آب كه از مرزهاخارج مى شود به صورت زيربنايى اقتصاد ملى را منتفع خواهد كرد وحوادثى كه غيرمترقبه مى خوانيم شان، سايه سنگين و گسترده فعلى را نخواهند داشت.