نماى مهر
ثريا قزل اياغ، كارشناس ادبيات كودكان و نوجوانان، استاد دانشگاه
نوشته ها (تأليف و ترجمه):
موج بزرگ (كتاب برگزيده شوراى كتاب كودك در سال ،۶۳ برنده ديپلم افتخار اولين جشنواره كانون پرورش فكرى كودكان ونوجوانان)/ آتش يخ زده (برنده جايزه تشويقى كتاب سال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در سال ،۷۳ كتاب برگزيده كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان در سال ،۷۳ كتاب برگزيده مجله سروش نوجوان در سال ۷۳)/ قصه گويى و نمايش خلاق/ «راهنماى بازى هاى ايران» / شناخت ادبيات كودك؛ گونه ها و كاربردها از منظر چشم كودك (به همراه راعى، ابراهيمى الوند، قايينى، رضى هيرمندى، اقليدى) / ادبيات كودكان و نوجوانان و ترويج خواندن (آماده چاپ) / نوشتن براى كودكان،كتاب دستى نويسنده
ساره دستاران:
| از كودكى خود خاطرات خوبى دارد، ولى مشاهداتش از كودكى بچه هاى ديگر تلخ است. هميشه فكر كرده كودكان مظلومترين قشرند، چرا كه در به وجود آمدن شرايط ناخوشايندشان هيچ نقشى ندارند، ولى تمام مصائب متوجه آنهاست. اين گونه بوده كه هميشه دلسوزى و كششى او را به سمت بچه هاكشانده است. حالا هم در ۶۱ سالگى وقتى به افق دورى چشم مى دوزد وطنين آرام صدايش خاطرات گذشته را مرور مى كند، در جاى جاى آن به كار براى بچه ها مى رسد و رضايت مندى اش همه از شوق انگيزى موفقيت هايى است كه نتايجى براى كودكان داشته است.
|ثريا قزل اياغ حتى در دوران دانشجويى رشته روزنامه نگارى هم ترجمه «روانشناسى والدين و فرزندان» را انتخاب مى كند، درباره صمد بهرنگى تحقيق مى كند و تمام پروژه هايش متوجه ادبيات كودك است، در حالى كه آن زمان هنوز نمى دانسته شغل آينده اش معطوف به كتابدارى و ادبيات كودكان خواهد بود. اما در دوران تحصيل در آمريكا، روش تدريس يكى از استادانش او را دگرگون مى كند و قزل اياغ كه شايد پيش از اين اصلاً به تدريس فكر نكرده بود، عاشق معلمى مى شود و اين كار را چنان شوق انگيز مى بيند كه تمام فعاليتهايش در اين زمينه متمركز مى شود. دوره قصه گويى و نمايش خلاق، ساختن عروسكهاى ساده براى اداره نمايش، كار ورزى در كتابخانه و كار ورزى در بخش كودك و نوجوان بزرگترين كتابخانه مركز شهر را مى گذراند و تمام اين فعاليت ها مسير آينده او را روشن مى كند و در ۲۵ سال تدريس، محور كارش ادبيات و كتابدارى كودك مى شود.
| ثريا قزل اياغ در بحبوحه جنگ جهانى دوم در تهران و در خانواده اى متوسط و فرهنگى به دنيا مى آيد. پدر بزرگش اهل قلم و سياست و شعر بود و با زين العابدين رهنما و اعتصام الملك (پدر پروين اعتصامى) دوره هاى ادبى و سياسى داشتند. مادر اهل موسيقى بود و پدر نظامى هم عاشق شعر و ادبيات كه زبان فرانسه را هم خوب مى دانست.
زمان جنگ با تمام كمبودهاى موجود، قزل اياغ در خانواده اى رشد مى كند كه كمبود محبت در آن به چشم نمى خورد. دوران دبستان و دبيرستان را در مدرسه «نوباوگان ضرابى» مى گذراند كه دكتر محمود مصاحب ، دبير ادبيات بوده و پرويز شهريارى دبير رياضى. وى با اشاره به خاطرات خوب دوران تحصيل مى گويد: «اين روزها حس مى كنم مدرسه ها كمتر اين طور هستند، ولى آن زمان، آموزش و پرورش تا حدودى آزاد منشانه تر از زمان فعلى بود و هيچ نوع خط و خط كشى جداكننده اى در مدارس نبود.» قزل اياغ يكى از شانس هاى زندگى اش را بهره بردارى از اين نظام آموزشى در ميان صدها كمبود مى داند.
| او به ادبيات علاقه داشت، اما دبيرستان محل تحصيلش رشته ادبى نداشت. ناگزير ديپلم طبيعى گرفت، و بى علاقه به ادامه دررشته هاى طبيعى، حقوق و روزنامه نگارى مورد توجهش بود. براى قبولى در حقوق، عربى ضريب بالايى داشت كه قزل اياغ در آن موفق نبود، در نتيجه به تحصيل در رشته روزنامه نگارى پرداخت.
جزو اولين دانشجويان دانشكده علوم ارتباطات اجتماعى بود و در خرداد سال ۵۰ ليسانس گرفت. همان سال براى تحصيل در مقطع فوق ليسانس كتابدارى و تمركز در بخش كتابخانه ها و ادبيات كودكان راهى آمريكا شد. بعد از گرفتن مدركش، دوسال در دانشكده ايالتى تنسى، مربى و كتابدار بخش سفارشات كتابخانه دانشگاه شد. مى خواست براى دكترا هم ادامه تحصيل بدهد كه فوت مادر و بيمارى پدر او را ناگزير به ماندن در ايران كرد و ادامه كار را اينجا پى گرفت.
| در بدو ورود دو سال سرپرست بخش سفارشات كتابخانه مركزى دانشگاه صنعتى شريف شد. اما علاقه به كودكان موجب شد همان زمان تقاضاى عضويت در كتابدارى دانشگاه تهران را ارائه دهد. تابستان ۵۵ با درخواستش موافقت مى شود و از مهر همان سال نيز كسوت استادى در دانشگاه را بر عهده مى گيرد. قزل اياغ ۲۵ سال در گروه آموزش كتابدارى به تدريس درسهاى ادبيات كودكان، كتابدارى كودكان و مواد و خدمات ساده پرداخته و تمام فعاليت هاى ديگرش در حوزه تحقيق، ترجمه و تأليف را هم در راستاى تقويت بنيه تدريسش مى داند. او پيش از همه چيز خود را معلم مى داند و مى گويد: «تمام كارهاى ديگر انجام شده براى اينكه كلاسها پر بار تر شود.»
| در سال ۵۳ كه ثريا قزل اياغ به ايران بازگشت، ادبيات كودك متولى زيادى نداشت. شوراى كتاب كودك فعال بود كه قزل اياغ به آن پيوست و عضو هيأت مديره آن شد. بعد البته به دلايل شخصى از عضويت در شورا استعفا داد، هرچند هميشه يار و ياور شورا بوده و در اين ۳۰ سال در بسيارى فعاليت هاى آن حضور داشته است. قزل اياغ ۱۸ سال عضو گروه هاى بررسى كتاب شوراى كتاب كودك بوده كه آن را تجربه ارزشمندى براى تدريس مى داند، چرا كه آنچه در آمريكا خوانده بود ابعاد جهانى ادبيات بود و تجربه شورا وجه ايرانى كار او را تقويت مى كرد. در اغلب نشست ها و سمينارهاى شورا شركت داشته و بعد از بازنشستگى هم مسؤوليت جلد دوازدهم فرهنگنامه كودك و نوجوان را بر عهده دارد. او همچنين عضو گروه بازى هاى سنتى شورا و كميته جوايز بين المللى نيز است.
| به گفته قزل اياغ كتابدارى سه بعد دارد: كار با آرا و عقايد، كار با ابزارها و كار با مردم كه اين وجه اجتماعى هميشه براى او مهمتر بوده است. مى گويد: «هر كجا وجه اجتماعى كتابدارى مطرح بوده، حتى اگر در كسوت سرباز صفر، در آنجا حضور داشته ام.»
|
|
|
| قزل اياغ شيرين ترين لحظات كارش با شورا را هم ابعاد اجتماعى اين كار مى داند. برپايى كتابخانه براى مهمان شهرها (اردوگاه هاى پناهندگان) يكى از آنهاست كه او در پى آن چندين سفر به بوشهر و سمنان و ديگر شهرهاى ايران داشته است. در سال ۶۳ نيز «نقش كتاب هاى كودكان در همسازى كودكان معلول با جريان روزمره زندگى» را ترجمه مى كند كه بعدها بسيارى به او گفتند خواندن اين جزوه ۶۰ ، ۷۰ صفحه اى آنها را به اين حيطه كشانده كه چقدر زندگى معلولين خالى است و كتاب مى تواند چه نقش عظيمى در تنهايى و انزواى آنها داشته باشد. ثريا قزل اياغ مى گويد: «مسأله كتاب براى معلولين با اين جزوه در ادبيات ما ظاهر شد كه نتيجه همكارى من با شورا است.» اما ديگر فعاليت دلچسب براى قزل اياغ تأسيس كتابخانه هاى بيمارستانى است. با تعطيلى مدرسه كانون اصلاح و تربيت، قزل اياغ پيشنهاد تأسيس كتابخانه را ارائه مى دهد و با مديريت وقت كانون جلسات بسيارى برگزار مى كند تا بالاخره اينكه كتابخانه پا مى گيرد. به گفته او آن زمان كانون بيشتر زيرپوشش نيروهاى انتظامى اداره مى شد وكمتر بعد آموزشى داشت. محيط هم كاملاً مردانه بود، چرا كه دختران بزهكار در بند زندان زنان نگهدارى مى شدند. موضوع كتابخانه را با نوش آفرين انصارى ـ همكار ۳۰ ساله اش در شوراى كتاب كودك ـ مطرح مى كند و پاى نيروهاى داوطلب به كانون باز مى شود. بعد از چهار سال فعاليت در حالى كه كتابخانه، شش هزار عنوان كتاب داشت و فعاليت مستمر هر روزه، قزل اياغ پرچم را به جوانترها مى سپرد: «وقتى رئيس جمهور براى بازديد مى رود و كتابخانه مثل نقطه درخشانى به كار خود ادامه مى دهد، اين نشان مى دهد كار ما درست بوده است.» قزل اياغ چهار سال شاهد بچه هايى بوده كه به كمك مددجويان داوطلب شوراى كتاب كودك، انجمن دفاع از حقوق كودك و ساير مؤسسات غيردولتى ديپلم گرفته اند و سركاررفته اند و معتقد است بچه هايى كه به دلايلى از حقوق اجتماعى شان محرومند نبايد ايزوله شوند، بلكه بايد بازسازى شوند و با اميد به زندگى بازگردانده شوند.
| از ديگر طرح هاى مشترك قزل اياغ و شورا، طرح خورجين كتاب در سال جهانى خانواده است. او به همراه راعى، انصارى و ميرهادى اين طرح را در سالى كه از طرف دفتر بين المللى كتاب، سال خواندن و خانواده نام گرفته بود ارائه مى دهد كه با همكارى حسينيه ارشاد با ده خانواده به صورت تجربى شروع مى شود. بعد هم، زمانى كه مشاور بخش آموزش مداوم نهضت سوادآموزى بود، اين طرح را براى خانم هاى نو سواد پياده مى كند.
از ديگر افتخارات قزل اياغ، معرفى او به عنوان داور به جايزه جهانى اندرسن است در همان سالى كه هوشنگ هادى كرمانى از ژوزن اندرسن تحسين نامه دريافت مى كند.
آخرين فعاليت قزل اياغ با شورا نيز برگزارى دوره تربيت كتابدار مدرسه با ۲۰ نفر از داوطلبانى است كه اكثراً از آموزش و پرورش هستند. قزل اياغ به همراه نوش آفرين انصارى اين طرح را ارائه داده و مى گويد: «براى اولين بار مى خواهيم بگوييم متخصص كتابدار مدرسه يعنى چه.» از آرزوهاى بزرگ او فعال ديدن كتابخانه مدارس در ايران است، آنچه ۳۰ سال موفق نشده آن را ببيند و حالا با برپايى اين كلاس ها فكر مى كند شايد بتوان به نقاط روشنى رسيد.
