آمريكايى ها با به كارگيرى وسيع تجهيزات الكترونيكى پيشرفته در صنايع نظامى به ويژه در جنگ اخير با عراق، اهميت استراتژيك علوم و صنايع الكترونيك را به اوج خود رساندند. آنها ده ها ماهواره در فضا قرار داده اند كه قادرند هر شىء را با دقت يك مترى مكان يابى كنند. موضوعى كه اروپا را هم به هماوردى فرا خوانده.
اما كليد علوم و تحقيقات الكترونيك در دست آمريكا و اروپاست و كشورهاى ديگر مى توانند به اين رضايت دهند كه با انتقال صنايع الكترونيك از كشورهاى پيشرفته از بخشى از اين مزايا بهره مند شوند.
پرفسور چنگيز رزبان حقيقى رئيس دانشكده الكترونيك دانشگاه  پلى تكنيك نانت فرانسه در گفت وگوى حاضر به اين دست پيشرفت ها و جهت گيرى هاى صنايع و تحقيقات الكترونيك اشاره مى كند. وى شاگرد اول كنكور سال ۵۳ و از نخبگان ايرانى است كه به تحقيقات در زمينه الكترونيك يارى مى رساند. رساله دكتراى وى به طراحى كارت هاى پاسخگوى بدون باترى (Passive) اختصاص داشت. اطلاعات اين كارت ها با استفاده از گيرنده و فرستنده ويژه، با بعد فاصله نيز قابل دريافت است. اين كارت ها اينك توسط رانندگان در ورودى و خروجى اتوبان هاى كشورهاى اروپايى مورد استفاده قرار مى گيرد و عوارض بدون توقف خودروها در اين مبادى كسر مى شود. كارايى اين كارت ها در بسته هاى پستى هم به اثبات رسيده. وى به مدد پايان موفقيت آميز اين طرح بورس فوق دكترا دريافت كرد و پس از مدتى با امضاى ميتران رئيس جمهورى وقت به عنوان يكى از جوان ترين پرفسورهاى كشور فرانسه با سمت استادى به كادر دانشگاهى پيوست. رساله فوق دكتراى وى به طراحى مدارهاى مجتمع با بسامد بسيار بالا (در رايانه) اختصاص داشت و اينك نيز تحقيقاتش را روى ساخت و آزمايش دستگاه مركزى كوچكى جهت نصب در خانه متمركز كرده كه وسايل ارتباطى منزل را از اتصال به پريزهاى جداگانه بى نياز مى كند.
\ در حال حاضر پيشرفته ترين كشورها در زمينه صنايع و تحقيقات الكترونيك كدام ها هستند؟
> در مورد همه سوژه هاى تحقيقاتى آمريكا بزرگترين مرجع در سطح جهان است. منتها از نظر توليد كالاهاى الكترونيك ژاپن از بقيه كشورها پيشرفته تر است. ژاپنى ها خيلى كار مى كنند و نتايج تحقيقات را خيلى سريع به صورت كالا در بازار پخش مى كنند. فرانسه هم تحقيقات مربوط به خودش را دارد. فرانسه حتى در زمينه مخابرات نظامى سيستم هايى دارد كه آنها را به آمريكا هم مى فروشد. منتها كشورهاى اروپايى مى كوشند تحقيقاتشان را در قالب اتحاديه انجام دهند. در واقع يكى از دلايلى كه اروپايى ها مى خواهند متحد باشند همين است كه قدرت تحقيقاتى و صنعتى شان را افزايش دهند. آمريكا به ويژه از لحاظ تأمين بودجه مى تواند يك سوژه تحقيقاتى را به تنهايى از پيش ببرد. ولى اين كار مثلاً از فرانسه برنمى آيد. در نتيجه در مقر اتحاديه اروپا در بروكسل، كميسيون هاى تحقيقاتى جهت بررسى طرح ها و بودجه بندى براى تحقيقات وجود دارد كه بابت طرح هاى تحقيقاتى مهم بودجه هاى بزرگى هم اختصاص مى دهند.
\ مثلاً براى هر تحقيق چقدر هزينه مى كنند؟
> زمانى كه خودم راجع به «آى.سى»هاى داخل رايانه [مدارهاى مجتمع يا تراشه ها] و اشكالات احتمالى در صورت چند صد برابر شدن سرعت عملكرد آنها كار مى كردم، چند لابراتوار دانشگاهى و كارخانه صنعتى از آلمان، فرانسه، انگليس و ايتاليا در اين پروژه شركت داشتند. كميسيون تحقيقاتى اروپا به لابراتوار ما يك ميليون يورو اختصاص داده بود، در حالى كه عده اى از ما حقوقمان را هم از دولت فرانسه دريافت مى كرديم.
\ اخيراً جهت گيرى عمده صنايع و تحقيقات الكترونيك به كدام سمت بوده است؟
> هم اينك لابراتوارهاى زيادى تحقيقاتشان را در زمينه سيستم هاى موبايل متمركز كرده اند. سيستم موبايل در كشورهايى مثل فرانسه و ايران جى.اس.ام (GSM) است و سيستم آمريكا و كانادا مقدارى با اين سيستم متفاوت است. در اين سيستم سرعت ارتباطات محدود است و مى توان از طريق آن صدا را منتقل كرد. ولى در سيستم جديد يو.ام.تى.اس (UMTS) حجم داده ها آنقدر زياد است كه مى توان تصوير متحرك را نيز ارسال كرد. در حال حاضر بسيارى از صنايع در پى آنند كه اين سيستم را وارد بازار كنند. در سيستم جى.پى.آر.اس (GPRS) كه پيش از اين به وجود آمده بود مى شد تصوير ثابت طرف مقابل را هنگام مكالمه ديد.
\ چه كسانى جهت تحقيقات را تعيين مى كنند؟ آيا صنايع در اين كار دخيلند؟
> در واقع صنايع ما را دنبال خود مى كشند. آنها مى دانند به كجا مى روند. يا اينكه دولت بودجه تحقيقاتى ما را تأمين مى كند.
\ كدام يك از نهادهاى دولتى فرانسه بودجه تحقيقات را تأمين مى كنند؟
> وزارت صنايع، وزارت تحقيقات يا استان ها در اين كار مشاركت دارند. بودجه اى كه دولت تخصيص مى دهد براى تحقيقات پايه اى است كه مى داند صنايع پولى بابت آن نمى پردازند. وقتى اين تحقيقات به نتيجه نزديك مى شود، صنايع پول مى دهند تا آن را از تئورى به مرحله عمل و توليد برسانند.
\ استان ها از اينكه خودشان را درگير تحقيقات كنند چه منفعتى مى برند؟
> استان ها مى خواهند روابطشان را با صنايع خوب كنند. در واقع در حال حاضر هر استانى در فرانسه به انجام نوعى از تحقيقات معروف شده. يك علت بزرگ اين است كه تحقيقات به تجهيزات سنگين و گران نياز دارد كه نمى توان آن را در همه جا مهيا كرد. در نتيجه محققان و دانشگاهيان براساس نوع تحقيقات هر استان محل كارشان را تعيين مى كنند. مثلاً تحقيقات ما كه در غرب فرانسه هستيم، بيشتر روى مدارهاى فركانس بالا، آنتن ها و سيستمهاى موبايل متمركز شده. در همين رابطه لابراتوار دانشكده ما در زمينه بالا بردن دقت رادارها براى شناسايى كشتى ها كار مى كند. مثلاً در مورد شناسايى كشتى ها، هر كشتى هنگام حركت شكل آبى كه به جا مى گذارد، متفاوت است. به اين ترتيب مى توان دريافت كشتى نظامى است يا خودى و...
\ آيا مقامات دانشگاه ـ مثلاً شما به عنوان رئيس دانشكده ـ در تحقيقات شركت مى كنيد؟
> البته. در سيستم موبايلهاى كنونى ارتباط از طريق دكلها، آنتن ها و كابل هاى معمولى صورت مى گيرد. به جاى آن اروپا و آمريكا تحقيقاتشان را روى كابل كشى از نوع فيبر نورى متمركز كرده اند. به اين ترتيب امواج نورى به الكترومغناطيسى و برعكس تبديل مى شود. در اين سيستم يك دستگاه مركزى كوچك در گوشه اى از خانه نصب مى شود و ديگر لزومى ندارد وسايل ارتباطى به پريزهاى مختلف وصل شوند. مثلاً ديگر لازم نيست رايانه به تلفن وصل شود، تلويزيون به آنتن و... لازمه اين كار، ارتباط بين امواج نورى و راديويى است كه آن را مى توان با ساخت همين دستگاه كوچك انجام داد. از نظر تكنولوژى امكان ساختن چنين دستگاهى وجود دارد. منتهى به خاطر گرانى ماده اوليه اش كه ماده اى كريستال مانند است، كل دستگاه گران در مى آيد. قيمت هر كريستال در فرانسه هزار يورو است و نوع چينى آن كيفيت مرغوبى ندارد، بين ۱۰۰ تا ۲۰۰ يورو است، ولى اگر بخواهيم اين دستگاه را در هر خانه نصب كنيم، قيمت هر كريستال بايد كمتر از يك يورو باشد. بنابراين ما به دنبال ماده پلاستيكى جايگزين هستيم. من روى ساختن اين دستگاه و قابليت همين ماده كريستالى و جايگزينهاى آن كار مى كنم. از طريق شبكه فيبر نورى و امواج راديويى ارتباطات چنان قوى خواهند شد كه هر لحظه در خيابان نيز مى توان رايانه را روشن كرد و با آن كانال تلويزيونى را گرفت يا ارتباطات صوتى و تصويرى برقرار كرد.
\ به نظر مى رسد در رابطه با سيستمهاى ديگر الكترونيكى مثل ماهواره ها هم پيشرفتهاى زيادى صورت گرفته. آيا آمريكا و اروپا در اين زمينه هم با هم رقابت دارند؟
> آمريكايى ها تعداد زيادى ماهواره اطراف كره زمين فرستاده اند. آنها از سيستم جى. پى. اس (G.P.S) استفاده مى كنند و به اين وسيله تعيين موقعيت مكانى هرچيز و هر كس در هر نقطه از زمين از طريق گيرنده و فرستنده ممكن است. اين سيستم از طرفى براى وسايل نقليه اى مثل كشتى و هواپيما و از سوى ديگر براى اشخاص كاربرد دارد. هم اينك وسايل نقليه و سربازان آمريكايى از طريق اين سيستم رديابى مى شوند. در حال حاضر همه كشتى ها و هواپيماها سيستم جى. پى. اس دارند و حتى در اروپا بهره گيرى از اين سيستم براى كاميونها و وسايل نقليه متفرقه نيز متداول شده. خود ما مراجعى داشتيم كه مى خواست از اين سيستم استفاده كند و ببيند كاميونهايش هر لحظه كجا هستند.
مى دانيم كه روسها هم سيستم رقيبى براى اين سيستم دارند. اروپا هم دنبال ايجاد چنين سيستمى براى خودش است. چون در حال حاضر مجبور است تجهيزات مورد لزومش را وارد كند و آمريكا هم تجهيزات دقيق نظامى اش را كه دقتش تا شعاع يك مترى است، در اختيار آنها قرار نمى دهد. در نتيجه اروپا درصدد است سيستمى به نام گليلئو (Galileo) ايجاد كند كه دقتش زياد و حتى از مال آمريكا بيشتر است. تا يك سال پيش كشورهاى اروپايى براى تأمين بودجه اين سيستم اختلاف نظر داشتند، چون لازمه اش اين است كه ۵۰ تا ۶۰ ماهواره به آسمان فرستاده شود و طراحى هر ماهواره گران در مى آيد. ضمن اينكه ايستگاههاى زمينى هم مورد نياز است، اما كليه محققين از آن پشتيبانى مى كنند.
\ احتمالاً نقطه كانونى ديگر براى پيشرفت در عرصه الكترونيك اينترنت و در رابطه با آن مخابرات است. در اين موارد تحقيقات چه مسيرى را دنبال مى كنند؟
> در حال حاضر اينترنت نيازمند كابل است، ولى نمى توان تمام كره زمين را از طريق كابل و فيبر نورى تحت پوشش قرار داد. آمريكا اينك ماهواره هايى به فضا مى فرستد كه تمام كره زمين را مى پوشانند و مى توان ارتباط بين رايانه ها [اينترنت] را از طريق ماهواره ايجاد كرد. ارتباط موبايلها هم با ماهواره برقرار مى شود. شركت موتورولاى آمريكا پيش از اين يك سيستم قوى مخابراتى ايجاد كرده بود كه با استفاده از آن از طريق ماهواره ها مى شد با هر نقطه از كره زمين ارتباط برقرار كرد. سيستم موتورولاى آمريكا ايريديوم نام دارد. خيلى كامل است و اصلاً به زمين احتياج ندارد و با آن مى توان از اين سر كره زمين با طرف ديگر رابطه برقرار كرد و اگر يكى از ماهواره ها نتواند ارتباط برقرار كند، به ديگرى پاس مى دهد، ولى اين سيستم به همين دلايل از نظر تجارى شكست خورد و الآن تنها نظاميان آمريكايى از آن استفاده مى كنند. در مقابل اروپا سيستم ضعيف ترى به نام گلابل استار (Global Star) را ايجاد كرده كه از نظر تجارى موفق است، چون از طريق ايستگاههاى زمينى پشتيبانى مى شود. ماهواره هاى اروپايى نمى توانند مستقل از زمين عمل كنند.
\ آيا اين نقل و انتقالات در فضا زمان نمى برد؟
> تأخير طولانى ترين ارتباط از طريق دورترين ماهواره ها (ماهواره هاى ثابت) كمتر از نيم ثانيه است.
\ با اين حساب الكترونيك به رشته بسيار استراتژيكى تبديل شده. ما در جنگ اخير آمريكا در عراق شاهد بوديم كه نظاميان آمريكايى خيلى زياد از سيستمهاى الكترونيكى استفاده مى كردند.
> بله، مخابرات از نظر نظامى خيلى مهم است و از اين طريق بين بخشهاى مختلف نظامى ارتباط برقرار مى شود. همچنين موشكهاى پاتريوت كه موشكهاى ديگر را هدف قرار مى دهند، از طريق ماهواره ها عمل مى كنند. آنها ابتدا خطر پرتاب موشك طرف مقابل را از طريق امواجى كه اتوماتيك وار مخابره مى شود، دريافت مى كنند. جهت موشك تشخيص داده مى شود و در جايى مى توان موشك دشمن را منهدم كرد.
\ ايرانى ها هم در اين پيشرفت علوم الكترونيك سهيم اند. مشخص است چه تعداد ايرانى در اين زمينه كار مى كنند؟
> تعداد محققان ايرانى كه در فرانسه در اين رشته كار مى كنند شايد به ده نفر هم نرسد. البته علت آن اين است كه ايرانيان زيادى در فرانسه زندگى نمى كنند. اما تعداد ايرانى هايى كه در آمريكا در زمينه الكترونيك كار مى كنند، زياد است. آنها در كنفرانس ها به نام آمريكا شركت مى كنند و بسيار هم مى بينيم كه از طرف آمريكا يك ايرانى در كنفرانس ها شركت كرده و البته مهمترين كشور از نظر الكترونيك هم آمريكاست.
\ با مطالبى كه گفتيد بعيد به نظر مى رسد ايران دست كم در كوتاه مدت بتواند در عرصه الكترونيك خودش را مطرح كند.
> الكترونيك هم جنبه تحقيقات دارد و هم جنبه توليد. اتفاقاً آمريكا و اروپا مايلند توليداتشان را به سمت كشورهايى سوق دهند كه دستمزد در آنها ارزان است. در مورد جنوب شرق آسيا و تا حدودى اروپاى شرقى اين اتفاق رخ داده و البته با اعتراضاتى هم همراه بوده. چون انتقال اين صنايع در آمريكا و اروپاى غربى بيكارى ايجاد مى كند. اخيراً يكى از شركتهاى بزرگ الكترونيك فرانسوى صنايعش را به كشورهاى ديگر منتقل مى كرد. چون مى گفت نمى تواند با وجود دستمزد بالا در فرانسه به رقابت با ديگران بپردازد. آمريكا هم صنايع الكترونيكش را عمدتاً در تايوان و سنگاپور مستقر كرده و با اعتراضات داخلى مشابهى روبرو شده. در جهان سوم در زمينه توليد و توسعه (Developement) ـ توسعه مرحله بين تحقيق و توليد است و به فناورى و تكامل آن مربوط است ـ اميدى به پيشرفت هست. هرچند كه در مورد انتقال مرحله توسعه به جهان سوم در اروپا بحث هايى وجود دارد. اما عرصه تحقيقات متعلق به اروپا و آمريكاست.
\ اما ظاهراً اروپا و آمريكا امكان توليد و توسعه را در اختيار كشورهاى بخصوصى قرارمى دهند و به كشورها به شكل مساوى نگاه نمى كنند.
> بله، به نظر مى رسد آنها به چين ظاهراً كمونيست اطمينان بيشترى دارند و كارخانه هايى در آن ايجاد كرده اند. البته اروپايى ها درمقابل انتقال توسعه به اين كشور مقاومت مى كنند. ولى مثلاً كشورهاى مسلمان مراكش و الجزاير كه اتفاقاً به اروپا نزديكند هيچ بهره اى نبرده اند.
\ با اين وصف وضع علوم الكترونيك در ايران چگونه است؟
> مقاله هايى كه در ايران نوشته مى شود از نظر تئورى سطح بالايى دارند ولى از نظر عملى و تحقيقاتى كارى بررويشان انجام نگرفته. در حالى كه در اروپا و آمريكا نتايج تئورى با عمل مقايسه مى شود تا مشخص شود جواب تئورى درست است يا نه. اين كار هم بودجه و تجهيزات مى خواهد. به همين ترتيب دانشجويان ايرانى از نظر تئوريك قوى هستند. چنانكه كشورهاى بلوك شرق هم همين وضعيت را دارند. ولى كار عملى انجام نداده اند. البته واقعيت اين است كه اصولاً شيوه آموزش در فرانسه هم با ايران فرق مى كند. در فرانسه ۲۰درصد از دروسى كه ما به دانشجوى رشته الكترونيك ارائه مى دهيم درس هاى مديريتى، اقتصاد، اداره اكيپ و فرهنگ بين المللى است تا مهندس فن و تئورى را باهم بداند و مثلاً بتواند بخوبى درباره كارى كه انجام داده صحبت كند و گزارش كار بنويسد. اين ويژگى را هم صنعت از دانشگاه مى خواهد. حتى نصف اعضاى هيأت مديره دانشگاه ما مسؤولان صنايع هستند. همچنين ما به دانشجويانمان ياد مى دهيم چگونه سيستم جديدى طراحى كنند. از كجا شروع كنند و به كجا برسند.
\ با اين وصف چه راه حلى براى ايجاد حركت در رشته الكترونيك در ايران وجود دارد؟
> تأمين بودجه براى مراكز تحقيقاتى وقتى صنايع پشت سرش نيست به تنهايى فايده اى ندارد. اگر ايران بتواند اطمينان اروپا و آمريكا را جلب كند تا مثل كشورهاى اروپاى شرقى صنايع الكترونيك را وارد كند مى تواند تكانى در صنايع و تحقيقات الكترونيك ايجاد كند. بايد ديد كره اى ها چه كار كرده اند كه حالا سامسونگ آنقدر قوى شده كه با اروپايى ها رقابت مى كند.