در شبكه چهار سيما، برنامه اى درباره پيشكسوتان موسيقى ايران پخش مى شود كه به معرفى وپخش نمونه هايى از آثار بزرگان موسيقى دستگاهى ايران اختصاص دارد.
چندى پيش اين برنامه به معرفى استاد سليمان خان اميرقاسمى، خواننده بنام موسيقى ايرانى و به پخش نمونه هايى از آثار آوازى او اختصاص داشت.
طهمورث شاهرخى از خوانندگان و مدرسان آواز، در اين باره يادداشتى براى ما فرستاده اند كه در پى مى آيد.
از آنجاييكه افتخار شاگردى استاد سليمان خان اميرقاسمى را در رديفهاى آوازى داشته ام، دوستانى كه هميشه لطف آنهاشامل حالم مى شود، تماس گرفتند و مرا آگاه از پخش برنامه استاد سليمان خان اميرقاسمى كردند، هرچند موفق نشده ام كه از همه صحبتهاى كارشناسان محترم موسيقى بهره ببرم اما خوشبختانه به اول صداى پخش شده رسيدم و از آن فيض بردم. اين عمل شايسته تهيه كنندگان برنامه وكارشناسان موسيقى آن قابل تمجيد وتحسين است و من هم با خوشحالى هرچه تمامتر بر آن شدم كه آنرا ضبط و بر آنچه كه از صداى استاد داشته ام اضافه كنم. امابا كمال تأسف دريافتم كه صدا مربوط به سليمان خان اميرقاسمى نبوده واز صداى استاد ديگرى استفاده شده است. شايد اين نوع خواندن و سبك و سياق از حسين خان طاهرزاده باشد، اين آواز در دستگاه چهارگاه بود كه البته بيشتر به درآمد اشاره مى شد وبسيار خوب اجرا شده بود.
شايد به استناداين كه در نوار نام سليمان خان اميرقاسمى را برده اند، در پخش تلويزيونى هم به همان نام پخش كرده اند.
ولى تشخيص صحت و سقم آن نياز به تأمل و شناخت دارد. اينجانب چون ارادت خاصى به سبك و روش استاد دارم سالها است در خصوص صداى او سبك و فرم آن تحقيق مى كنم و در جهت ايجاد ارتعاشات صوتى ايشان "Accostic فن صوت و صدا كه بحث آن در چند صفحه نمى گنجيد به مطالعه مى پردازم .
با داشتن اين زمينه شناخت درباره اين صداى پخش شده از سيما كه مى تواند يك سند ازآوازهاى سليمان اميرقاسمى محسوب شود چندنكته قابل ذكر داشت.
۱ ـ هر خواننده اى، بخصوص ، خوانندگان قديم سبك وسياق خاصى در خواندن داشته اند كه مربوط به شخصيت آواز آنها مى شود. و به عقيده من سبك و يا فرم خواندن هر شخص مى تواندمعرف شخصيت خواننده باشد.
براين اساس بايد بگويم شخصيت خواندن سليمان خان اينگونه نبوده است.
۲ ـ طنين صداى هر فرد با يكديگر فرق فاحشى داردكه صداى آنها را از هم متمايز مى كند ونيز طنين صداى انسانى كه خواننده است.
مثل اثر انگشت شخصى است و آن تغيير ناپذير است و اين نوار پخش شده با توجه به صداى بم وبسيار «ژوست» كه به نظرم به قول قدما خواننده خوب ازعهده آن بر آمده است. با طنين صداى استاد سليمان خان فرق فاحشى مى كرد.
۳ ـ سليمان خان غير از صداى پرتوان و لحن شيرين در خواندن آواز سليقه خاصى داشته و غلطها، كششها وتنشهايى كه درخواندن از آن استفاده كرده اند مخصوص خودشان بوده است.
۴ ـ سليمان خان امير قاسمى دو نوع اثر باقى مانده، يك نوع آن در جوانى و تقريباً ميانسالى است بعضى را در سال ۱۹۲۶ ميلادى تقريباً ۱۳۰۵ شمسى وبعضى از آنهارا در سال ۱۹۲۹ ميلادى يعنى ۱۳۰۸ شمسى خوانده اند و يكى چهار صفحه دوطرفه يعنى ۸ آواز و ديگرى ۷ صفحه دو طرفه يعنى ۱۴ آواز و روى هم ۲۲ آواز است. صداى استاد را اساتيدى چون قوام وغلامرضا شيرازى با تار وعلى خان ميسر با ويلن و ديگر اساتيد همراهى مى كردند . نوع دوم نوارهايى است كه در سن كهولت كه استاد خانه نشين شده اند ضبط كرده اند.
اين آوازها در مجالس دوستانه كه بيشتر در منزل خود استاد بوده است بوسيله پسرشان شادروان« خانى» ضبط شده كه نمونه بسيارآن وجود دارد و استاد در پايان بعضى از آوازشان صحبت مى كنند كه آقاى خانى آواز پدر را گاهى با ويلن و در بعضى مواقع با سه تار همراهى مى كردند ونيز استاد اصغر بهارى هم باكمانچه جواب آواز سليمان خان را مى دادند ولى بيشترين ضبط هاى اين دوران ايشان در مجالس خصوصى با يار ديرينه استاد سعيدهرمزى صورت گرفته كه با پنجه هاى شيرين و پرتوان خودبا سه تار، سليمان خان را همراهى مى كردند.
۵ ـ اگر متخصصين صوت وصدا كه با صداى سليمان خان آشنايى دارند اين آواز را گوش فرا دهند و با ساير نوارهاى خوانده شده بوسيله استادمقايسه كنند متوجه خواهند شد كه سبك خواندن سليمان خان باتوجه به لطافت و ظرافت صدا، هيچوقت محزون و غمگين نبوده، بلكه از صلابت و شادى خاصى برخوردار است وروح حماسه رادرخواندن شعر زنده مى كرده است.
و ازنوحه گرى به دور بوده است با نشانه هاى بسيارى كه اشاره آن در چندصفحه ميسر نمى شود مى توان اثبات كرد اين صدا به سليمان خان تعلق ندارد.
و اين سبك خوانده به نظرم متعلق به حسين خان طاهرزاده است .
در هر حال اين درآمد دستگاه چهارگاه اثر بسيار ارزنده اى است كه يقيناً توجه علاقه مندان آواز را جلب كرده اما ذكر مطلب فوق براى مشتاقان صداى اساتيدقديم بخصوص صداى سليمان خان امير قاسمى بود كه در شك و ترديد به سر مى برند و نمى توانند ذهن خود را با اين صدا تطبيق دهند واميدواريم كه طالع مدد كند و در يك نشست دوستانه بيشتر بتوانيم در اين خصوص به بحث و تبادل نظر بپردازيم. زيرا هر گونه صحبت و تجزيه و تحليل در خصوص بزرگان موسيقى باعث پيشرفت وشكوفايى موسيقى جامعه ودلبستگى بيشتر فرزندان اين مرز و بوم به اين هنروالا مى شود.

براى برخى، نى قديمى ترين ساز ساخته بشر است. در بسيارى از نقل ها و روايت هاى اقوام و ملل نيز، اين مسأله به نوعى عنوان شده است. براى گروه نى جنبه اى عرفانى و معنوى دارد. مثنوى معنوى با حكايت نى آغاز مى شود. مى گويند نى، ساز برخى اوليا بوده است. عده اى ديگر، نى را در محيطى روستايى و بدوى به رسميت مى شناسند. براى اينان، نى ،سازى است كه چوپانان و روستاييان مى نوازند و اين ساز تنها در آنجا معنا دارد ...
و سرانجام در ايران، نى، سازى است محزون، خوش نوا و سحرانگيز كه در دوره معاصر با نام نايب اسدالله و حسن كسايى گره خورده است. در كتب و اسناد تاريخى، از زمان قاجار تاكنون با نام نوازندگان متعددى آشنا مى شويم كه در آن ميان «نايب اسدالله» و جمله معروف: «من نى را از آغل گوسفندان به دربار شاهان بردم.» درباره اين ساز از همه معروف تر است. امروزه باوجود نوازندگان متبحر و صاحبنام بسيارى، همچنان نام حسن كسايى، در مقام استاد يگانه نى، از همه درخشان تر است. جشنواره نى نوازان از تاريخ ۲۲ تا ۲۶ شهريور در فرهنگسراى نياوران برگزارشد. در اين جشنواره علاوه بر تعدادى از نوازندگان ايرانى، نوازندگانى از كشورهاى مختلف حضور داشتند. سال گذشته، در برنامه اى مشابه، جشنواره سنتور نوازان برگزارشد. در اين برنامه، از ايران تنها مجيد كيانى و سعيد ثابت حضور داشتند و اين مسأله انتقاداتى در پى داشت. ضمن آنكه از مجموع پنج شركت كننده خارجى، چهارنفر، زن ۲۰ تا ۲۵ ساله حضور داشتند كه دقيقاً نمى دانستيم آنها در كشور خود چه موقعيت و مقامى دارند. اكنون جشنواره نى نوازى در حالى برگزار شد كه از ايران آقايان عبدالنقى افشارنيا، جمشيد عندليبى و حسن ناهيد حضور داشتند. ضمن آنكه شيرمحمد اسپندار، نوازنده دونلى از بلوچستان نيز ميهمان اين گردهمايى بود.
جشنواره نى نوازان از جنبه هاى گوناگون قابل بررسى بود:
۱ـ برگزارى جشنواره موسيقى با موضوعى مشخص و با حضور نوازندگان ديگر كشورها نه تنها جاى تقدير و تشكر دارد كه قدرى نيز عجيب است! در كشورى كه اغلب جشنواره ها بدون برنامه ريزى مشخص و بدون موضوع قابل تأمل برگزار مى شود، برگزارى جشنواره نى نوازان يك پديده قابل تأمل و مهم است.
۲ـ آنچه در جشنواره سنتورنوازان در سال گذشته اتفاق افتاد، به نوعى در جشنواره نى نوازان نيز تكرار شد. به عبارتى چندتن از مشهورترين و شاخص ترين نوازندگانى غايب بودند، مشخص ترين نام، حسن كسايى است. همچنين حضور نيافتن نوازندگان صاحبنامى چون محمد موسوى، محمدعلى كيانى نژاد و ... از بار ارزشى جشنواره كاسته بود. ممكن است اين اشخاص خود نخواسته باشند حضور يابند و يا ممكن است مشغوليات روزمره آنان را از حضور در اين برنامه دور كرده باشد. موضوع هرچه باشد، مخاطبان جشنواره را قانع نخواهدكرد. ما را با نوازندگان ساير كشورها كارى نيست و چون از وضعيت موسيقى و موسيقيدانان آنها اطلاعى نداريم و به درستى نمى دانيم، كسانى كه در اين جشنواره حضور يافتند چه جايگاهى در كشور خود دارند اما موضوع حضور نيافتن برخى هنرمندان شاخص داخلى است. دلايل آن هرچه باشد، از اينكه در اينگونه برنامه ها، هميشه عده اى از شاخص ترين ها غايب اند، نمى توان به سادگى عبور كرد!
۳ـ حضور شيرمحمد اسپندار در يك جشنواره كه عنوان جهانى دارد، بسيار مغتنم است. شايد اين نخستين بار باشد كه يك نوازنده از موسيقى نواحى، در كنار نوازندگان موسيقى كلاسيك ايران به نوازندگى مى پردازد. در اهميت و اعتبار موسيقى نواحى و موسيقيدانان آن جاى هيچ شك و ترديدى نيست. اين موسيقى از جهت كمى و كيفى در مرتبه اى است كه مى تواند به يك موسيقى مهم بدل شود. اين نگاه مبين اين باور است كه موسيقى ايران به موسيقى كلاسيك خلاصه نمى شود. موسيقى نواحى نيز شأن و منزلتى مشابه دارد و بايد بدان توجه شود. حضور شيرمحمد اسپندار، قابل تقدير است، اما گردانندگان به خوبى مى دانند، نى نوازى در موسيقى نواحى، تنها در يك نام و چهره خلاصه نمى شود. اين جشنواره، مى توانست يك بخش جنبى را به نى نوازى در نواحى ايران اختصاص دهد. نى، نل، دونلى، نى جفتى از انواع نى هاى موجود در اين نوع موسيقى است.
۴ـ گرچه براى بسيارى از مردم، تنها بخش اجرايى و اجراى موسيقى اهميت دارد، اما حضور موسيقيدانان ايرانى و ساير كشورها در كنار هم فرصتى است تا قدرى بيشتر در موضوع موردنظر تأمل كرد.
برنامه ريزى و اجراى يك بخش پژوهشى ـ آموزشى در كنار جشنواره مى توانست براى بسيارى از اهل موسيقى مفيد و جالب توجه باشد. در اين بخش، نوازندگان و پژوهشگران مى توانستند در قالب كنفرانس به طرح موضوعات مربوط به ساز نى بپردازند. به هر روى جشنواره نى نوازان نيز به مثابه ساير جشنواره ها پايان يافت تا يكبار ديگر از خود بپرسيم، اين جشنواره ها چه تأثيرى در جريان موسيقى كشور دارند؟

< تئاتر
ـ تئاتر شهر، سالن اصلى: «راز سرزمين من» به كارگردانى نادر رجب پور، ساعت ۱۹
ـ تالار چهارسو: «۷۷‎/۶‎/۳۱» به كارگردانى عليرضا نادرى، ساعت ۱۹
ـ تالار قشقايى: «شكلك» به كارگردانى كيومرث مرادى، ساعت ۱۹‎/۴۵
ـ تالار سايه: «شب محبوبه» به كارگردانى كوروش زارعى، ساعت ۱۹‎/۱۵
ـ تالار كوچك: «يك دروغ زيبا» به كارگردانى على شجره، ساعت ،۱۷‎/۴۵ «عروسى شغال» به كارگردانى آروند دشت آراى، ساعت ۱۹‎/۳۰
ـ تالار نو: «يكى از خيلى ها» به كارگردانى شراره پورخراسانى، ساعت ۱۸
ـ تالار خانه خورشيد: «در انتظار گودو» به كارگردانى امير غنى زاده، ساعت ۱۸
ـ تالار وحدت: «نوبت ديوانگى» به كارگردانى هادى مرزبان، ساعت ۱۹
ـ تالار سنگلج: «دار و دلدار» به كارگردانى داود فتحعلى بيگى، ساعت ۱۸‎/۳۰

<موسيقى

ـ مجموعه سعدآباد: كنسرت گروه «كوك» به سرپرستى و آواز كاوه رمضانزاده ، اول تا سوم مهر، ساعت ۲۰ ، نياوران ، مجموعه فرهنگى ـ تاريخى كاخ نياوران، ايوان عطار