حديث هشت سال دفاع و مقاومت جمهورى اسلامى در برابر هجوم نظامى رژيم عراق ـ كه پشتيبانى همه قدرتهاى سياسى، نظامى و اقتصادى جهان را به همراه داشت ـ از بازرترين مقاطع حيات حقيقى اين مرز و بوم است.
اينك كه سالهايى نه چندان دور از آن مقطع سرنوشت ساز تاريخ ايران و انقلاب اسلامى مى گذرد، تبيين حماسه هاى عظيم و ارزشمندى كه مردم و رزمندگان اسلام آفريدند ضرورت بيشترى پيدا كرده است. مركزمطالعات و تحقيقات جنگ سپاه با درك اين رسالت تاريخى، تلاش مى كند با بهره گيرى از اسناد، مدارك و منابع بى نظيرى كه راويان و محققان اين مركز درطول جنگ هشت ساله جمع آورى كرده اند، ابعاد مختلف دفاع مقدس را ترسيم نمايد.
متن زير خلاصه اى از گزارش اولين عمليات گسترده و موفق آزادسازى سرزمين هاى اشغالى كه با اجراى آن محاصره آبادان شكسته شد و شرق كارون آزاد شد.
مركز مطالعات و تحقيقات جنگ
مقدمه
پس از اينكه رژيم عراق در استراتژى خود كه با هدف كسب پيروزى سريع بر پايه «جنگ محدود و برق آسا» طرح ريزى شده بود با شكست مواجه شد و نتوانست به اهداف اصلى خود از جمله براندازى نظام جمهورى اسلامى ايران و تجزيه خوزستان دست يابد، هدف محدودترى را انتخاب كرد تا با نيل به آن بتواند شرايط خود را به جمهورى اسلامى تحميل كند. خرمشهر و آبادان كه در هجوم سراسرى ارتش عراق يكى ازمحورهاى اصلى پيشروى بود، از هفته دوم، اصلى ترين هدف نظامى عراق شد و محور تمركز قوا و فشار دشمن گرديد اما مقاومت و از جان گذشتگى مدافعان خرمشهر اجازه نداد دشمن به راحتى به اين هدف دست يابد و در مجموع ۳۴ روز طول كشيد تا دشمن خرمشهر را به اشغال خود درآورد. همين دفاع متعهدانه و انقلابى مردم از خرمشهر و در ادامه آن از آبادان، سبب شد كه ارتش عراق از حملات مكرر براى اشغال آبادان نتيجه اى كسب نكند و تنها به محاصره آبادان اكتفا كند.
پس از توقف ارتش عراق تلاشهايى براى آزادى خرمشهر و شكستن محاصره آبادان صورت گرفت؛ از جمله عمليات نصر(۱۳۵۹‎/۱۰‎/۱۶) و عمليات توكل (۱۳۵۹‎/۱۰‎/۲۰) با فرماندهى بنى صدر و به كارگيرى نيروى زمينى ارتش اجرا شد، ليكن چون مبتنى بر بينش نظامى كلاسيك و سنتى بود و ارتش عراق از اين جنبه برترى داشت، نتيجه اى حاصل نشد. پس از عزل بنى صدر از فرماندهى كل قوا كه زمينه رشد تفكر انقلابى و اتخاذ تدابير جديد و بروز تحول و ابتكار عمل در طرح ريزى و اقدامات نظامى هموار شد وامكان هماهنگى سپاه و ارتش و نزديكى اين دوسازمان ميسر گرديد، تحولى عظيم در مرحله جديد جنگ به وجود آمد، طورى كه در سال دوم جنگ طى ۹ماه، چهار عمليات بزرگ با موفقيت به اجرا درآمد و در جريان آن ۸۶۰۰كيلومتر مربع از مناطق اشغالى آزاد شد و در پى آن دشمن ناچار به تخليه ۲۵۰۰كيلومتر مربع ديگر از مناطق اشغالى گرديد.
اولين عمليات از سلسله عمليات بزرگ آزادسازى مناطق اشغالى، عمليات ثامن الائمه (ع) بود كه با اجراى آن فرمان امام خمينى مبنى بر ضرورت شكستن حصر آبادان تحقق يافت و منطقه اشغالى شرق كارون به طور كامل پاكسازى شد.
اوضاع سياسى و نظامى در آستانه عمليات
عمليات ثامن الائمه نخستين عمليات گسترده در مرحله جديد جنگ، پس از خلع بنى صدر از فرماندهى كل قوا محسوب مى شد كه نيروهاى خودى در آن با شيوه اى نو دست به تهاجم عليه نيروهاى نظامى عراق زدند.
عمليات ثامن الائمه در موقعيتى استثنايى و بحرانى طرح ريزى شد، زيرا اوضاع سياسى كشور با توجه به تلاش جبهه متحد ضدانقلاب بسيار ملتهب بود. چنانكه در خرداد۱۳۶۰ در پى اوج گيرى درگيريهاى داخلى، منافقين با ورود به فاز نظامى، قيام مسلحانه عليه نظام جمهورى اسلامى را آغاز كردند. فراخوانى امام براى مقابله با اين جريان، منجر به حضور گسترده و فعال مردم در صحنه انقلاب و همچنين جبهه هاى نبرد شد. گرچه بنى صدر همراه رجوى فرار كرد ولى اين امر به منزله پايان بحران سياسى نبود، زيرا گسترش ترور وانفجار، حوادثى چون فاجعه هفتم تير وهشتم شهريور را به وجود آورد كه اين حوادث هر چند موجب تثبيت اوضاع داخلى به سود نيروهاى انقلابى شد، ولى زيانهاى جبران ناپذيرى را نيز بر جاى نهاد و به علاوه بازتاب بسيار نامطلوبى در رسانه هاى جهان داشت. چنانكه اكثر رسانه اى جهان تا آستانه عمليات ثامن الائمه (ع) ايران را از لحاظ نظامى، ناتوان، از جنبه اقتصادى ورشكسته و از حيث سياسى بحران زده ارزيابى مى كردند. از جمله مهمترين موضوعاتى كه رسانه هاى خارجى به آن مى پرداختند، چنين بود:
ـ بمب گذارى در مقر حزب جمهورى اسلامى و نخست وزيرى به منظور ايجاد تزلزل پايه هاى حكومتى ايران.
ـ بركنارى بنى صدر و فرار او به همراه رجوى و تأثيرات امنيتى آن.
ـ بزرگنمايى تظاهرات و اغتشاشات ضددولتى توسط گروههاى ضدانقلاب بخصوص سازمان مجاهدين خلق (منافقين).
ـ تبليغات گسترده مبنى بر نقض حقوق بشر در ايران.
ـ گزارشها و تحليلهاى متعدد درباره ناتوانى ارتش در مقابله با تهاجمات ارتش عراق.
ـ تبليغات گسترده درباه وجود اختلاف سپاه با ارتش.
ـ دامن زدن به شايعه خريد سلاح از اسرائيل به وسيله ايران.
ـ تخطئه انديشه فكرى و انقلابى امام خمينى.
ـ ادعاى ورشكستگى اقتصادى ايران.
مجله تايم در گزارشى نوشت:
«انفجار بمب درنخست وزيرى ضربه اى شديد ولى نه مهلك به رژيم محاصره شده خمينى بود، اما اين بمب متقاعد كننده ترين شاهد بر اين بودكه انقلاب ايران با ادامه دادن به نابودى خود ممكن است ملت را به يك جنگ داخلى بكشاند».
مجله نيوزويك نيز عامل بمبگذار را از افراد درون حكومت اعلام كرد و به نقل از يك افسر امنيتى در تهران مدعى شد:«مقامات مملكتى از اين امر (انفجار) بسيار آشفته هستند زيرا تروريست ها توانستند به قلب رهبران امنيتى مملكت وارد شده واعتبار رژيم را از بين ببرند. واكنون وسوسه انگيزترين سؤال براى همه اين است كه آيا خمينى هدف بعدى تروريست ها خواهد بود چرا كه فقط پرستيژ ممتاز خمينى است كه هنوز كشور تجزيه شده را به صورت يكپارچه نگه داشته است».
رسانه هاى ديگر با مطرح كردن كسالت رهبر انقلاب اسلامى و همچنين ادعاى گسترش اعتراضات ضد حكومتى در ايران، آن را زمينه اوج گيرى ناامنى و سرانجام فروپاشى نظام جمهورى اسلامى تفسير كردند. مجله پانوراما چاپ ايتاليا با استنادبه گزارش سرويس هاى مخفى غرب نوشت:
«صد گروه ضدحكومت اسلامى درده استان كشور از آذربايجان گرفته تا كردستان و سيستان و بلوچستان پايگاه هاى مستحكمى در اختياردارند.آنان از پشتوانه مالى برخوردارند به طورى كه پرنسس اشرف پهلوى و عراقى ها درهمه اين جنبش ها ۵۰ ميليون دلار سرمايه گذارى كرده اند... طبق محاسبات متخصصان غربى در تهران، شمارش معكوس درايران از هم اكنون آغاز شده است و احتمال دارد درگيرى بين پرزيدنت بنى صدر و رهبران انتگراليست اسلامى پس از درگذشت [امام] خمينى به بروز يك واكنش غيرقابل كنترل منجر گردد. دراين باره نخست مبارزات خونين بر سر كسب قدرت وسپس برخوردهاى بين احزاب و... سرگرفتن حمله شديد عراق و در پايان همه اينها تجزيه خاك ايران تحقق مى پذيرد».
برخى رسانه هاى غربى اقدامات نيروهاى امنيتى ايران را در دستگيرى ضد انقلابيون ـ كه با استراتژى مبارزه مسلحانه عليه نظام جمهورى اسلامى قصد ترور و ايجاد رعب ووحشت در جامعه داشتند ـ عملى ناقض حقوق بشر اعلام نمودند و پيامد آن راوحدت بيشتر نيروهاى معارض و سرنگونى نظام جمهورى اسلامى پيش بينى كردند.
روزنامه الاهرام مصر دراين باره نوشت:
«مقامات ايرانى حملات خود را جهت دستگيرى مخالفان همزمان با اجراى احكام اعدام به صورت بى سابقه ادامه مى دهند. رهبران مخالفان از پاريس [بنى صدر ورجوى] كه اعضاى آنان متشكل از هزاران نفر مى باشد از مرزهاى تركيه وايران آماده حمله همه جانبه براى سرنگونى رژيم خمينى مى شوند».
مجله تايم نيز از قول مسعود رجوى نوشت:
«خمينى خيلى ضعيف است... ۹۰ درصد از رهبرى خمينى از بين رفته است... مردم واقعاً خوشحالند و به ما (من و بنى صدر) تبريك مى گفتند. ما [اكنون] در خط حمله هستيم وخمينى در خط دفاع».
و سرانجام نشريه فايننشيال تايمز(چاپ انگلستان) نوشت:
«تمام اين مسائل احتمالاً بسيارى از مقامهاى كشورهاى غربى را بر آن داشته تا اميدوار باشند كه انقلاب اسلامى رو به اضمحلال است و بر اثر جنگ هاى گروهى وآشفتگى اقتصادى، ايران تجزيه خواهد شد».
بحران داخلى كه حاصل اقدامات گروه هاى ضد انقلاب با پشتيبانى رژيم عراق و غرب وآمريكا بود، همراه تبليغات گسترده رسانه هاى غربى وهمچنين اوضاع نامناسب جبهه هاى جنگ واستقرار قواى دشمن درسرزمين هاى جمهورى اسلامى وعدم تحرك لازم براى بيرون راندن نيروهاى مهاجم، در آستانه عمليات ثامن الائمه ، موقعيت نظام جمهورى اسلامى را چنان متزلزل ترسيم كرده بود كه اكثر دشمنان وحتى خيلى از غيردشمنان، انتظار فروپاشى اين نظام را مى كشيدند.
اين وضعيت ارتش عراق را نيز اميدوار كرده بود تا با ادامه استقرار نيروهاى خود در شرق رودخانه كارون ومحاصره آبادان در انتظار گشايشى فوق العاده براى بن بست جنگ باشند. اين تلقى زمانى بيشتر قوت گرفت كه نيروهاى عراقى توانستند عمليات رزمندگان (موسوم به عمليات شهيد چمران) را كه در ۱۳۶۰‎/۵‎/۳ در جاده ماهشهر ـ آبادان با هدف شكستن حلقه محاصره آبادان به اجرا درآمد، سركوب كنند.
با اين همه دشمن در يك غفلت استراتژيك به سر مى برد. غفلتى كه ناشى از عدم درك دشمن از خردورزى جوهرى رزمندگان و فرماندهان و مؤانست بى بديل آنان با يكديگر بود و همين توانسته بود به رغم نگرانى آنان از اوضاع داخلى ، مديريت عمليات را بسيار توانمندكرده و در پيروزى عمليات هاى نيروهاى انقلابى نقش بارزى ايفا كند. اين ويژگى نه تنها براى دشمن ناشناخته بود، بلكه در اردوى خودى نيز تئوريزه نشده بود و براى بسيارى ملموس نبود زيرا واقعيتى بود كه با انقلاب اسلامى به وجود آمده بود. اين تلفيق خردورزى و روحيه شهادت طلبى نيروهايى كه مرگ را به بازى گرفته و عبور ازهرمانعى را ممكن ساخته بودند، عملاً سبب شده بود تا آوازه شكست ناپذيرى دشمن شكسته شود. اگرچه از جنبه ظاهرى و معادلات نظامى و ابعاد فيزيكى آن دشمن در برترى نظامى قرار داشت و رزمندگان ازاين بعد در استضعاف كامل بودند، اما قدرت ناشى از دو پديده به ظاهر متضاد و ناهمخوان «حماسه و عرفان» كه بر خرد و معنويت استوار بود ، چنان قدرتى را براى رزمندگان به ارمغان آورده بود كه تحول در سازماندهى نيروها و افزايش قدرت رزمى واحدهاى عملياتى براى قبول مسؤوليت هاى بزرگتر در عرصه نبرد را مهيا كرد.
موقعيت منطقه
منطقه عمليات ثامن الائمه (ع) در شرق رودخانه كارون و در حدفاصل شمال شهر آبادان و جنوب منطقه دارخوين قرار داشت وشامل سرپلى به وسعت حدود ۱۳۰كيلومترمربع مى شد كه دراشغال نيروهاى عراقى بود. عوارض حساس منطقه، رودخانه كارون و دو جاده اهواز ـ آبادان وماهشهر ـ آبادان بودند و عوارض مصنوعى منطقه نيز بيشتر شامل مواضع و استحكامات دشمن نظير خاكريزهاى متعدد، مواضع تانك ، سنگرهاى اجتماعى و انفرادى مى شدند. باتوجه به اهميت دوپل قصبه و حفار براى دشمن كه به منزله معبر ومحل اتصال عقبه هاى او در شرق كارون به شمار مى رفت، مواضع واستحكامات فراوان و نيروى رزمى بسيارى دراين دو محور مستقر بودند.
ادامه دارد