• سعيد پورزند
نه از طريق سازمان مديريت و برنامه ريزى و نه از طريق سازمان برنامه و بودجه موفق نشديم آمارى از تعداد همايش هاى برگزارشده توسط دستگاههاى دولتى و ميزان هزينه هاى صرف شده به دست آوريم.
حتى بنا به اعلام سازمان بازرسى كل كشور، آمارى در اين زمينه موجود نيست. البته نبايد شگفت زده شد چراكه دستگاههاى دولتى زيرعنوان فعاليتهاى فرهنگى اقدام به برگزارى همايش هاى مختلف مى كنند و به طبع هزينه هاى صرف شده براى برپايى چنين همايش هايى نيز از محل اعتبارات كنارگذاشته شده فرهنگى تأمين مى شود.
وقتى چنين سوژه اى دستمايه يك گزارش مى شود و منابعى هم در اين ارتباط در دسترس نيست، تهيه گزارش بامشكلات خاص خود همراه مى شود. حتى مركز آمار ايران هم در اين خصوص فاقداطلاعات است و تلخ تر آنكه نوع برخورد روابط عمومى اين مركز با گزارش «ايران» دور از آداب حرفه اى و اجتماعى است.
به هرحال نتيجه تحقيقات نشان مى دهد آمار موجود در ارتباط با همايش هاى برگزارشده به حدفاصل سالهاى ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۴ بازمى گردد. آمارى كه توسط دكترعباس حرى استاد دانشگاه و عضو كميته آسيا ـ اقيانوسيه ايفلا (فدراسيون بين المللى كتابخانه ها و مراكز اطلاع رسانى) تهيه و در كتابى به رشته تحرير درآمده است. براين اساس و در حدفاصل سالهاى ۵۸ تا ،۶۴ هزار و ۱۱۶ سمينار با مشاركت ۳۵۲ ارگان برگزاركننده در تهران و شهرستانها برگزارشد. مجموع مقالات ارائه شده در اين همايش ها، چهارهزار و ۸۱۸ مورد و ۴۳مقاله براى هر همايش بود. ضمن اينكه هزار و ۴۰۰ عنوان انتشارات و ۱۸۲ قطعنامه در مجموع ارائه شد.
درواقع از ميان تعداد همايش هاى عنوان شده ۱۸۲ همايش داراى قطعنامه بوده و مدركى قابل تأمل و پيگيرى خطاب به مسؤولان داشتند كه با توجه به هفت سال برگزارى، هرسال ۲۶ قطعنامه و هرماه به طور متوسط ۲‎/۱ قطعنامه از دل همايش ها استخراج شده است. حال با درنظرگرفتن اينكه هر قطعنامه به طور ميانگين ۱۰ بند داشته، ماهانه ۲۱ درخواست، رهنمود يا توصيه خطاب به مسؤولان عنوان شده است. نكته ديگر قابل توجه در ارتباط با اين آمار، زمان صرف شده براى تهيه مقالات با درنظرگرفتن حداقل صرف زمان ۲۰ ساعت براى هر مقاله است كه باتوجه به تعداد چهارهزار و ۸۱۸ مورد، به ميزان ۹۶۰هزار و ۳۶۰ ساعت وقت مفيد صرف شده و اگر اين ساعات بر مبناى ساعات كارى (۸ساعت) برحسب حدود ۳۰۰ روزكارى محاسبه شود، براى نوشتن اين مقالات چهل سال وقت مفيد صرف شده است.
حال اين موضوع مطرح مى شود كه اصولاً برگزارى همايش ها تا چه حد ضرورى است و اينكه بازدهى لازم را باتوجه به هزينه هاى بالاى برگزارى، ميزان صرف وقت شركت كنندگان، سخنرانان و دست اندركاران برگزارى، دارد يا خير؟
دكتر حرى با ارائه تعريفى از همايش ها، بحث را بازمى كند: از نظر تبادل علمى، همايش يكى از نخستين مجرا هايى است كه باعث تبادل اطلاعات تازه ميان صاحبان انديشه و تخصص مى شود. آنچه مسلم است حركت انديشه نو، ابتدا در ذهن صاحب انديشه متولد مى شود بعد آن را با چند همكار در ميان مى گذارد و سپس در مقياس وسيع تر اين انديشه در همايش ها مطرح مى شود. سرانجام نيز پس از نقد و ارزيابى به صورت مقاله مجله علمى درمى آيد و زمانى هم كه اين انديشه پاگرفت و جا افتاد، در كتابها و دايرةالمعارف مى آيد. سير انديشه سنتى سبب شده، همايش و سمينار از مجراهاى انديشه نو مطرح شود و هر سمينار شروع طرح يك انديشه است و تداوم، پروراندن و صيقل انديشه به صورت مستمر در همايش ها دنبال مى شود. درنهايت هم يك سلسله نتايج به دست مى آيد كه جامعه از آن برخوردار مى شود. وى اصول و مبادى اين كار فراموش شده و شكل و ساختار ظاهرى آن باقى مانده است.
بى شك تبادل اطلاعات و آگاهى از يافته هاى نوين پژوهشگران در زمينه مسائل علمى از جمله اهدافى است كه بايد در همايشها مورد توجه قرار گيرد و مخاطبان را نسبت به صرف وقتشان در اين همايش و ميزان بهره ورى از اطلاعات و يافته هاى ارائه شده راضى كند. موضوعى كه گاه فراموش مى شود و چه بسا حاصلى هم دربر ندارد.
دكتر حرى در اين خصوص مى گويد: همه سمينارها در واقع جايى نيستند كه انديشه نو مطرح شود و چه بسا فرد پيش از اين در مقاله اى موضوعى را عنوان كرده و در سمينار هم آن را عرضه مى كند و يا اينكه برخلاف انتظار معمول، سمينار به جاى آنكه آغاز كار باشد، پايان كار است. حرفى، سخنى، مقاله اى و بعد هم پايان سمينار و اينكه چه دستاوردى دارد، هيچ مشخص نيست. اين همايشها هزينه هايى دربر دارد كه نسبت به ساير رسانه ها گرانتر است، چرا كه بايد هزينه هاى پذيرايى، كارى و وقت و زمانى كه ارزش طلا دارد و از نويسندگان مقالات صرف مى شود و يا مخاطبانى كه وقت گرانبها مى گذارند را محاسبه كرد. واقعاً اين هزينه كردن از نظر اقتصادى توجيهى ندارد و كمتر همايشى را مى يابيد كه به تغيير سياست يا اخذ تصميم اجرايى و ايجاد جريانى منتهى شده باشد و بخواهيم مدعى شويم متأثر از همايش بوده است.
وى مى افزايد: با ورود فناورى جديد و مشخص ترين آن اينترنت، نظرم راجع به همايشها تفاوت پيدا كرده است. وقتى مى توان بدون صرف وقت در همايش، صرف وقت و هزينه كمتر از طريق اينترنت به مبادله انديشه پرداخت، چرا بايد در همايش شركت كرد؟ اين را هم بايد درنظر داشت همه مقالاتى كه در يك همايش عرضه مى شود، الزاماً باب ميل شركت كنندگان نيست و شايد تنها يكى دو مقاله باب ميلشان باشد. خود مقاله نيز مدتى بعد چاپ مى شود و قابل  استفاده است. چنين تفكرى فرد را به اين نتيجه مى رساند كه شركت در همايش ارزش صرف وقت را ندارد، به ويژه آنكه يك هفته بعد از سمينار مى تواند در اينترنت مقالات همايش بين  المللى را ببيند.
دكتر حميد ديهيم استاد اقتصاد در دانشگاه در اين باره مى گويد: نتيجه به دست آمده در همايشها متفاوت است. ممكن است برخى كارايى خيلى بالايى داشته باشند، ولى در بعضى ديگر با وجود آنكه خيلى هم هزينه شده، آن اثر لازم به دست نيامده است. با اين حال و به طور كلى همايشها در مملكت اثر دارند و بايد خوب و بد را تفكيك كرد و بدانيم كه نتايجى به بار مى آورند. به عنوان مثال، هر سال در تبريز راجع به صادرات غير نفتى، همايشى برگزار مى شود و در پايان بيانيه اى مى دهند كه در خيلى موارد دولت آن را اجرا كرده است. در واقع از طريق اين همايش، توصيه هاى لازم به دولت رسيده و نتايج همايش مورد استفاده وزارت بازرگانى قرار گرفته است.
وى مى افزايد: ما نبايد به خاطر چند همايش ضعيف، از برگزارى همايشها منصرف شويم، چرا كه در جريان اين همايشها، تحقيقات انجام شده ارائه مى شود و افراد ضمن آشنايى با يكديگر، از هم الهام مى گيرند، به هم ايده مى دهند و ارتباطات علمى لازم را برقرار مى كنند. عقيده دارم در مجموع نتيجه برگزارى همايشها در مقايسه با هزينه اين همايشها قابل توجيه است. البته بعضى همايشها نيز تشريفاتى هستند، اما نبايد به خاطر چند اشتباه از كار دست كشيد، بايد سعى كنيم موارد اشتباه اصلاح شود.
براساس يك برآورد، كمترين هزينه يك همايش دو روزه حدود ۱۵ ميليون تومان و در گامى فراتر به طور تقريبى ۲۰ تا ۳۰ ميليون تومان هزينه دربر دارد. با توجه به اين موضوع و نكات برشمرده، اين پرسش مطرح مى شود كه آيا استفاده از مقالات چاپ شده بهتر نيست؟
دكتر حرى در اين خصوص عنوان مى كند: زمانى كه در كتابخانه ملى بودم، «ايفلا» سمينارهاى ادوارى برگزار مى كرد و تعداد ايرانيان شركت كننده در اين همايشها كمتر از چهار، پنج نفر بود، به همين خاطر تصميم گرفتم براى محروم نماندن سايرين كه امكان شركت در اين همايشها را نداشتند، گزيده مقالات «ايفلا» را (از سال ۱۹۹۴) چاپ كنم، چرا كه هزينه ثبت نام در همايش ايفلا بسيار گران (هر نفر ۴۸۰ دلار) است و اين پولى است كه از مملكت خارج مى شود.
وى ادامه مى دهد: بسيارى از كشورهاى خارجى به ويژه اروپايى و آمريكايى از محل ثبت نام افراد در همايش، هم هزينه همايش ها را تأمين مى كنند و هم اندوخته اى براى خود ايجاد مى كنند؛ از آن جمله همايش هاى ايفلا و كتابدارى رايانه اى در انگليس. در واقع تأمين كننده هزينه همايش ها شركت كنندگان هستند و بار آن بر دوش مركز يا نهادى نيست. اكثر برگزاركنندگان هم ترجيح مى دهند و اصرارشان بر اين است كه افرادى از همه كشورها در همايش شركت كنند و مقالات مورد پسندشان نيز از كشور فرد شركت كننده براى انتقال اطلاعات است. بهتر بگويم آن ها سود چندمنظوره مى برند، هم اطلاعات دريافت مى كنند، هم پول ثبت نام مى گيرند و ...حال آنكه ما اين نوع نگرش را در همايش هاى خود نداريم و پرداخت هزينه بالا براى شركت كنندگان در همايش در فرهنگ ما جايى ندارد. مثلاً اگر از كسى بخواهند ۵۰ هزار تومان بدهد اصلاً قيد حضور در همايش را مى زند. در حالى كه اين كار را ما در انگليس انجام مى دهيم. دليل آن هم چاپ دير يا زود مقالات و يانوعى بى اعتمادى به «خودى» مى تواند باشد.
دكتر ديهيم نيز با اشاره به اينكه برخى از همايش ها حكم آموزش ضمن خدمت را دارند، مى گويد: در تحقيقات صورت گرفته، اين نوع آموزش ضمن خدمت، بهره ورى بالايى داشته است. البته نمى توان انكار كرد كه برخى براى مسافرت و برخوردارى از هزينه ناهار، شام و هتل راهى همايش ها مى شوند.مثلاً به برخى از همايش ها كه رفتم در زمان برگزارى همايش تعداد حاضرين كم بود اما هنگام صرف ناهار، جايى براى نشستن پيدا نمى شد! حتى چهره برخى ها را يك بار هم در طول همايش نديده بودم. در اينجا لازم مى دانم باز هم تأكيد كنم افرادى كه تحت عنوان مسافرت و يا كسب منفعت از پول هاى تقسيم بندى شده به همايش ها مى روند معدود است و بايد اشتباهات را برطرف كرد. اين را هم بايد در نظر داشت كه خيلى از همايش ها بدون پول برگزار مى شود.
اكنون بايد ديد راهكارها چيست و چگونه مى توان بازدهى لازم همايش ها را تضمين كرد؟ دكتر حرى در پاسخ به اين پرسش مى گويد: معتقدم به جاى برگزارى همايش بايد از دو مجراى شناخته شده اينترنت و چاپ گزيده مقالات، استفاده كرد چرا كه سر جمع هزينه ها خيلى كمتر مى شود.جداى از اين، طى اين چند دهه براى ما تجربه شده كه همايش ها از سود علمى، آموزشى و درآمد اقتصادى برخوردار نيست و همانطور كه پيشتر پيشنهاد داده بودم، جايى بايد وجود داشته باشد تا ضرورت ها و اولويت هاى سمينارها را مشخص كند. ضمن اينكه بعضى همايش ها ارزش محتوايى ندارد. اگر هم قرار است جايى همايشى برگزار كند بايد از سويى بر آن صحه گذاشته شود و اعلام كند منتظر دستاوردهاى همايش هستيم. در واقع جايى بايد بر اثر بخش بودن همايش ها صحه بگذارد. ما زمانى بايد سراغ همايش برويم كه هيچ مجراى ديگرى جوابگو نباشد و راهى مناسب تر نباشد در غير اين صورت نبايد اصرارى در برگزارى باشد.
دكتر عباس حرى پس از تحقيقاتش درباره همايش هايى كه طى سال هاى ۵۸ تا ۶۴ برگزار شده بود، پيشنهاد ايجاد مركز هماهنگى سمينارها جهت فراهم آوردن تحصيلات، ارائه رهنمود و پيگيرى هر چه بهتر و مؤثرتر سمينارها از جانب مركزى كه مشروعيت علمى داشته باشد را ارائه كرده بود. ارج نهادن به توليد مطلوب اطلاعات، تأسيس بانك اطلاعاتى خاص گردهمايى ها، ايجاد واحدهاى برنامه ريزى و پيگيرى در مركز ياد شده از ديگر پيشنهادات وى بود كه به نظر مى رسد از سوى دستگاه هاى دولتى و مسؤولان مورد استقبال واقع نشده است.
دكتر ديهيم هم در بيان راه حلى پيرامون نتيجه بخش شدن همايش ها اظهار مى دارد: بايد در انتخاب مدعوين، دقت شود كه علمى باشند و برگزارى همايش را به دست افرادى بسپارند كه قصدشان اجراى اهداف همايش است. ضمن اينكه انتخاب دبيران همايش نيز درست صورت بگيرد.