• احمد جلالى فراهانى
اين بخشى از واقعيت فضاهاى آموزشى سرزمين ماست: سرزمينى كه درآن هنوز هم مدارسى پيدامى شود كه حياط آنها نقلى است و كلاسهايشان در زيرزمين هاى نمور و تاريك برگزارمى شود.
مدارسى كه چادرند و چارديوارى كوچك وبى مصرفى كه فعلاً مدرسه اند.
مدارسى كه دانش آموزانش رنگ نيمكت را نديده و نمى بينند و مسلسل وار مى نشينند و به زمزمه ها و حركات مبهم معلم چشم مى دوزند.
درحال حاضر بيش از ۶۰ هزار كلاس درس دركشور وجوددارد كه با مشكلات بسيارزيادى دست و پنجه نرم مى كنند. از اين تعداد ۴۷هزار كلاس غيراستاندارد شناخته شده اند و ساختمان بيشتر اين مدارس بيش از ۲۰ سال عمر دارند و آنقدر فرسوده اند كه به بادى مى لرزند وبه بورانى يخ مى زنند.
از ۶۰هزار مدرسه موردنظر، ۱۳هزارمدرسه استيجارى هستند كه آن هم حكايتى دارد تلخ.
حكم تخليه
ازميان وقايع ريز و درشتى كه ازمدارس به گوش مى رسد ماجراى مدارس پايتخت نشين ازجنس ديگرى است. درحال حاضر ازمجموع واحدهاى آموزشى درتهران چهار هزار و۵۲۶ باب آن استيجارى است و اين رقم البته درابعاد ملى بسيار بالاتر ازاين است.
ماجراى مدارس استيجارى زمانى به معضل و مسأله اصلى مسؤولين آموزش و پرورش تبديل شد كه قانون عسر و حرج توسط نمايندگان مجلس حذف و لغو شد وبعد از آن صاحبان اين مدارس با شكايت هاى مكرر خود مبنى بر تخليه وبازپس گرفتن ساختمان يا زمين اقدام به گرفتن حكم تخليه از دادگاهها مى كنند.
و حالا بعد از گذشت دو سال از تصويب اين قانون درمجلس ۳۹ مدرسه درتهران تخليه شده اند و تنها پنج مدرسه توسط آموزش و پرورش خريدارى شده است. اما هنوز ۴۱۸مدرسه استيجارى باقى مانده است كه براى ۱۳۰ مورد آن حكم تخليه صادرشده است.
مشاور رئيس سازمان آموزش و پرورش تهران دراين باره مى گويد: البته مشكل ۱۱۲مدرسه حل شده است وبا روش هاى مختلف ازجمله تعديل اجاره بها و يا تقاضاى برخوردانسانى مالكان مدارس با مسأله و تشريح وضعيت دانش آموزان، حكم تخليه آنها را لغو كرده ايم و با اين حال ۱۸ مدرسه و قريب به ۱۱هزار دانش آموز و معلم تهرانى در وضعيت بحرانى به سرمى برند.
«نادر پورقربان» تعويض پلكانى مدارس و پخش دانش آموزان مدارسى كه حكم تخليه دارند را راه حل بحران به وجودآمده مى داند و مى گويد: البته مشكلات فضاهاى آموزشى تنها به مدارس استيجارى ختم نمى شود. بلكه تراكم بالاى كلاس ها، مقاوم نبودن ساختمان مدارس در مقابل زلزله و... از ديگر مشكلات حوزه هاى آموزشى شهرتهران است.
جالب اينجاست كه «پورقربان» ميانگين تراكم دانش آموزى هركلاس درس را درتهران ۲۸ نفر عنوان مى كند و تهران را از محروم ترين استان هاى كشور ازنظر داشتن تعداد كلاس درس مى داند.
اين درحالى است كه اين ميزان درخراسان و بوشهر ۲۳ و دركهگيلويه و بويراحمد ۳۱ نفر است.
خيرين ناتوان
باوجود پيشتازى خيرين مدرسه ساز، بازهم معضل كمبود كلاس هاى درس حل نشده است و به نظر هم نمى رسد كه در آينده نزديك اين مسأله حل شود. به طورى كه نعمت بنى آدم رئيس مجمع خيرين مدرسه ساز استان تهران از ناتوانى اين مجمع براى تأمين نيازهاى شهرتهران خبرمى دهد و دراين باره مى گويد: «به دلايل مختلف و ازجمله افزايش روزافزون جمعيت تهران و حمايت نكردن دولت ازخيرين برخى از افراد عضو مجمع خود اجاره نشين شده اند و حتى هزينه درمان و معالجه خود را ندارند. درحالى كه متجاوز از ۱۶ميليارد تومان هزينه مدرسه سازى كرده اند.»
با اين حال در ششمين جشنواره خيرين مدرسه ساز استان تهران كه در روز ۳۱ ارديبهشت ماه سال جارى برگزارشد، توافقنامه اى مبنى بر تعهد ۳۴ ميلياردتومان براى نوسازى، توسعه و تجهيز مدارس استان تهران ميان مجمع خيرين مدرسه ساز و آموزش و پرورش استان تهران منعقدشد.
اما با وجود محاسبات صورت گرفته از برآورد ميزان وجوه نقد تعهدشده ازسوى خيرين مدرسه ساز و همچنين بودجه آموزش و پرورش، مشكلات و معضلات مربوط به كمبود فضاى آموزشى در استان تهران و ساير مناطق كشور همچنان باقى است و ضمانت اجرايى وعده وزارت آموزش و پرورش درخصوص ساخت ۲۵ هزاركلاس درس تا پايان امسال و «حذف كامل مدارس كپرى، استيجارى، فرسوده و تخريبى تا ۵سال آينده» روزبه روز كمرنگ و كمرنگ تر مى شود.
اين درحالى است كه استان تهران ضمن برخوردارى از بالاترين تراكم دانش آموزى در سطح كشور، به عنوان استانى با بدترين وضعيت ازنظر كميت و كيفيت فضاى آموزشى درميان ۲۸ استان كشور معرفى مى شود و اختصاص بودجه ۳۷ ميليارد تومانى بابت نوسازى، توسعه وتجهيز مدارس، هنرستان ها ومدارس كار و دانش درسال ۱۳۸۳ براى اين استان، بسيار ناچيز به نظر مى رسد. آن هم در شرايطى كه به گفته «محمداصلانى» مدير كل نوسازى، توسعه وتجهيز مدارس استان تهران، احداث يك كلاس درس در اين استان بالغ بر ۲۵ تا ۳۰ ميليون تومان هزينه در بر خواهدداشت.
« حال ۲۵ هزار را در ۳۰ ميليون ضرب كنيد وببينيد آنهابه چه بودجه كلانى براى تحقق شعارهايشان نياز دارند». فراموش نكنيد كه به گفته «نعمت بنى آدم» بنا به مصوبه شهريورماه سال ۱۳۸۲ هيأت وزيران كه بر مبناى آن بايد هر ساله معادل سهم مشاركت مردم اعتبار لازم براى تكميل پروژه هاى مردمى به سرجمع اعتبارات عمرانى آموزش و پرورش اضافه شود، ميزان تعهد دولت در اين زمينه ۶۳ ميليارد تومان براى سال ۱۳۸۳ است كه در خوشبينانه ترين حالت مى توان تصور كرد كه بودجه آموزش و پرورش استان تهران در صورت اضافه شدن ۷۱ ميليارد تومان اعتبارى كه از سوى وزارت اقتصاد و امور دارايى قول تأمين آن ـ به شرط مراحل ابلاغ، امضاى تفاهمنامه با سازمان مديريت وبرنامه ريزى و تأمين ريالى اعتبار تعيين شده ـ داده شده است ۱۳۰۳ ميليارد تومان افزايش خواهد يافت.
نتيجه حاصل از اين تصور خوشبينانه احداث حدود پنج هزار و ۲۰۰ كلاس درس در طول يك سال خواهد بود ودر اين صورت در شرايطى كه تعدادكلاس هاى استيجارى استان تهران از سوى «نعمت بنى آدم» چهار هزار و ۵۲۶ كلاس اعلام شده است، استفاده بهينه و بجا از اين بودجه تنها مى تواند اين تعداد كلاس را از فهرست كلاس هاى استيجارى استان تهران و كل كشور كم كند.
كمى آمار
تعدادكل دانش آموزان كشور در سال تحصيلى ۸۲ ـ ۸۱ ، ۱۷ ميليون و ۱۳۴ هزار و ۱۲ نفر اعلام شده كه از اين تعداد، دو ميليون و ۷۸۰ هزار نفر در ۵۴ هزار و ۴۲۰ كلاس درس مشغول به تحصيل هستند و بر همين اساس تراكم كالبدى استان تهران على رغم گفته هاى «نادر پور قربان» مشاور رئيس سازمان آموزش و پرورش تهران، ۵۳‎/۸۱ نفر بوده است وعلاوه بر اين كه اين ميزان در هر يك از مناطق تابعه سازمان آموزش و پرورش استان تهران متفاوت و بيش از ميانگين اعلام شده براى مناطق بيست گانه وهفت گانه آموزشى استان است. مثلاً در منطقه رباط كريم اين رقم به ۷۷‎/۹۴ ، قلعه حسن خان يا همان شهر قدس ۶۹‎/،۳۸ اسلامشهر ۶۲‎/۸۴ ، كرج ۶۲‎/۶۱ ، شهريار ۶۰‎/۹۶ نفر درهر كلاس درس مى رسد كه از بدترين وضعيت در ميان ديگر مناطق تابعه استان به حساب مى آيند وبه اين ترتيب اين مناطق به ترتيب به ۹۶۸ ، ۵۷۵ ، ۶۹۷ ، ۸۹۵ و ۵۳۵ كلاس درس نياز دارند. همچنين درشهر تهران بيشترين نياز به احداث كلاس درس جديد در مناطق ۴ ۱۸، و ۲ محسوس است.
از طرف ديگر مقايسه افزايش آمار كلاس هاى احداث شده در فاصله سال هاى تحصيلى ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ چندان اميدبخش نيست. در حالى كه مجمع خيرين مدرسه ساز استان تهران در طول ۱۰ سال اخير بيش از ۳۰ درصد مدارس استان را كه شامل ۳۴ هزار كلاس درس ساخته شده بعد از پيروزى انقلاب است، به خود اختصاص داده اند، با توجه به مهاجرت سالانه ۱۶ هزار نفر طى سالهاى گذشته به تهران، حتى افزايش ۶۸ درصدى مشاركت هاى مردمى در توسعه فضاهاى آموزشى در سال ۸۲ چندان تغيير محسوسى در كاهش نياز به كلاس هاى درس در استان ايجاد نكرده وهمچنان پايتخت براى رسيدن به حد مطلوب، نيازمند احداث دستكم ۲۰ هزار كلاس درس است. واقعيت مدرسه و مدرسه سازى و فضاى موردنياز آموزش در ايران بيش از اين آمار و ارقام تكان دهنده است و مطمئناً بحران فضاى آموزش در كشور چنان دامنه گسترده اى داردكه به اين زودى ها حل ناشدنى به نظر مى رسد ومشكلاتى چون همكارى نكردن سازمانهاى مربوطه در واگذارى زمين پادگان هاى تخليه شده به مجمع خيرين مدرسه ساز و ديگر مراكز آموزش و پرورش ، عمل نكردن انبوه سازان به قوانين مصوب تأمين فضاى آموزشى در قبال انبوه سازى، كمبود و گرانى زمين جهت احداث فضاى آموزشى و تأخير دولت در تخصيص اعتبارات عمرانى براى اقدامات ضرورى و فورى دراين باره مزيد برعلت اين ماجرا خواهد بود.