عليرضا آشورى
وقتى ۴۲سال قبل ابرجاسوس مخلوق ايان فلمينگ جاسوس سابق انگليس بر پرده ظاهر شد، شايد هيچكس فكرش را هم نمى كرد اين مأمور مخفى به يكى از ماندگارترين شخصيتهاى تاريخ سينما تبديل شودو از لحاظ تداوم حضور بر پرده سينما و ساخت دنباله هاى منظم، شمايلى بى مانند در سينماى جهان باشد. وقتى باند بر پرده سينما آمد در بازار ادبيات عامه پسند و در ذات فرهنگ پاپ اروپا و آمريكا، شخصيت معروفى بود و رمانهايش با فروش بسيار بالايى روبه رو مى شدند. جيمز باند از هر جهت تجسم آرمانى و غايى آن چيزى است كه هركسى دلش مى خواهد باشد؛ يك ابرمرد كامل.
فانتزى شخصيت باند در دل دنياى كارتونى فيلمها و كتابهايش، رؤياهايى را پيش چشم مخاطب تصوير مى كند كه در عالم واقعى با ابعادى كوچكتر و به مراتب وحشتناك تر و كثيف تر رخ مى دهند. به همين دليل هرگز نبايد فيلمهاى باند را به عنوان آثارى جاسوسى طبقه بندى كرد؛ فيلمهاى باند بيشتر آثارى فانتزى ـ حادثه هستند و از زمين تا آسمان با آثار ادبى و سينمايى جاسوسى متفاوتند. دنياى تلخ و تيره و مملو از نكبت جاسوسان، جايى در فضاسازيهاى فانتزى و دوست داشتنى آثار باند ندارند. همانطورى كه اين ابرمرد يكه بزن هم جايى در رمانهاى مثلاً فردريك فورسايت، جان لوكاره و تام كلنسى نخواهد داشت.
باند مردى است خوش قد و قامت، خوش قيافه و شيك پوش، مؤدب و خوش صحبت با جاذبه اى غيرقابل مقاومت كه هرگز نمى ميرد و هميشه دنيا را از دست شرآفرينان خبيث نجات مى دهد. او در تمام ورزشهاى ممكن استاد است. هر وسيله نقليه هوايى و دريايى و زمينى و حتى فضايى را به راحتى هدايت مى كند؟ در رانندگى ضرب المثل است و از هر مهلكه اى جان سالم به در مى برد.
باند به جاهايى سفر مى كند كه شايد تا آخر عمر هرگز نتوانيم به آنجا برويم، او در بهترين هتلها اقامت مى كند و موقعيت هايش غبطه برانگيز هستند چه كسى دلش نمى خواهد جاى او باشد؟ با اين اوصاف وقتى در سال۱۹۶۲ قرار شد «دكتر نو» اولين فيلم سريال پرطول و تفسير باند باشد، اين سؤال مهم براى تهيه كنندگان و كارگردان فيلم، ترنس يانگ پيش آمد كه چه كسى بايد لباس مأمور ۰۰۷ را بر تن كند. باز هم مثل هميشه صحبت بازيگران معروفى بود ولى در نهايت قرعه به نام يك بازيگر گمنام اسكاتلندى افتاد. شون كانرى با بازى در نقش جيمز باند به اوج شهرت و محبوبيت دست يافت ولى وقتى از بازى در نقش باندكناره گرفت، مشكلات دوباره آغاز شد. تاكنون ۴ بازيگر اصلى در قالب باند ظاهر شده اند. شون كانرى، راجر مور، تيموتى دالتون و پيرس برازنان. (جورج لازينى را چون فقط در يك فيلم باند ظاهر شده در اين مجموعه به حساب نياورده ايم). مدتى است كه حرفهاى ضدو نقيضى براى جانشينى برازنان به گوش مى رسد و مدام خبر از توافق با بازيگر خاصى به گوش مى رسد. به اين بهانه مرورى كوتاه خواهيم داشت بر ويژگيهاى خاص هر كدام از ۴بازيگر قبلى سرى فيلمهاى باند.
شون كانرى
نخستين باند تاريخ سينما بنا بر اظهار نظر تمام عشاق سينه چاك اين مأمور مخفى، بهترين باند تاريخ سينما بوده است. اين بازيگر اسكاتلندى متولد ۱۹۳۰ شايد چون اولين بود. همواره به عنوان معيارى براى سنجش بقيه مورد استفاده قرار مى گيرد. مهمترين و اصلى ترين ويژگى شون كانرى در نقش باند، جذابيت آهنين و خونسردى سنگدلانه اى بود كه در قالب مأمور ۰۰۷ ازخود به نمايش گذاشت. معروف است كه مى گويند اگر كانرى در نمايش اتللو نقش ياگو را هم ايفا كند، تماشاگر به ياگو علاقه مند مى شود. كانرى از آن دسته بازيگرانى است كه صرف حضورش بر پرده، همه را سحر مى كند و اين ويژگى طلايى كانرى، جيمز باند او را درمرتبه اى كاملاً متفاوت و برتر از ساير باندها قرار مى دهد. در عين حال فيزيك بدنى و حالت خاص چهره كانرى، غرورى را به شخصيت باند افزود كه هيچكدام از باندهاى بعدى نتوانستند اين ويژگى بخصوص را با كيفيت بى نظير بازى كانرى به بازى خود اضافه كنند. شون كانرى خيلى زود دريافت كه نقش باند به سادگى مى تواند تمام هويت و شخصيت هنرى او را نابود كند. بنابراين به بازى در آثار ارزشمندى چون مارنى ساخته آلفرد هيچكاك روى آورد و سرانجام در سال ۱۹۷۱ بعد از «فيلم الماس ها ابدى اند» خود را از بازى در نقش باند كنار كشيد. گرچه سالها بعد در بازسازى احمقانه فيلم تندربال دوباره در نقش باند ظاهر شد ولى «ديگر هرگز نگو هرگز» در گيشه از اختاپوس با بازى راجر مور شكست خورد. كانرى تنها بازيگر نقش جيمزباند بود كه توانست با كنار گذاشتن اين شخصيت به مرتبه اى والا در عرصه بازيگرى دست يابد. او در سال ۱۹۸۷ به خاطر بازى درفيلم تسخيرناپذيران (برايان دى پالما) جايزه اسكار بهترين بازيگر نقش دوم مرد را به دست آورد.
سه فيلم كانرى در نقش باند (دكتر نو، از روسيه با عقش و گلدفينگر) با هر معيارى جزو بهترين فيلم هاى سرى باند هستند.
راجر مور
بعد از كنار رفتن كانرى، راجر مور كه ۳ سال از او بزرگتر بود، براى ايفاى نقش باند انتخاب شد. اين بازيگر لندنى تنها باند موطلايى تاريخ سينماست و از لحاظ ظاهرى كمترين شباهت رابه توصيفات ايان فلمينگ دارد. جامعه بى قيد و ولنگار آن زمان آمريكا و اروپا جيمز باندى شوخ و لوده مى خواست و باند جدى و آهنين كانرى كاركرد خود را از دست داده بود. راجر مور هم باندى خلق كرد شوخ و طناز و غيرجدى و آنچنان وجه طنز اين شخصيت را غليظ كرد كه در فيلم هايى مثل اختاپوس، باند كاملاً به هجو كشيده شد. هفت فيلمى كه راجر مور در نقش باند ظاهر شد، عمدتاً آثار ضعيفى هستند. به جز جاسوسى كه دوستم داشت و در مرتبه بسيار پايين ترى اختاپوس و مون ريكر، شخصيت باند راجر مور جدا از همان طنز هجوآلود ويژگى خاصى ندارد و عمدتاً به واسطه تقابل با ضدقهرمانان فوق بشرى و حوادثى به شدت فانتزى، جذابيت باندهاى راجر مور را تأمين مى كنند. راجر مور گرچه درفيلم هاى اوليه اش خيلى جوانتر از سنش به نظر مى رسيد ولى از فيلم مون ريكر به بعد، چهره اش چنان پير شد كه درقالب شخصيت باند به وضوح نچسب و غيرقابل باور نشان مى داد. مور بعد از فيلم بسيار بد منظرى به يك قتل (۱۹۸۵) از بازى در آثار باند خداحافظى كرد.
تيموتى دالتون
دالتون تنها بازيگر نقش جيمزباند بود كه با پيشينه هنرى بسيار غنى وارد اين فيلمها شد. تيموتى دالتون متولد۱۹۴۴ در لندن يكى از مشهورترين بازيگران تئاترهاى درجه يك انگلستان محسوب مى شد. به نحوى كه صاحبنظران از او با عنوان لارنس اليويه دهه۸۰ يادمى كنند. تيموتى دالتون زمانى در نقش باند ظاهر شد كه طاعون ايدز تازه شروع به قربانى گرفتن كرده بود. ايدز كه نتيجه طبيعى بى بند و بارى دو دهه قبل جامعه اروپا و آمريكا به حساب مى آمد و ترس و و حشت فزاينده از اين بيمارى تأثير انكارناپذيرى بر جيمزباند گذاشت. البته هميشه باند از تحولات اجتماعى و سياسى جامعه اطرافش تأثير مى گيرد و اين همواره ثابت شده است. تيموتى دالتون كه بسيارى او را بعد از كانرى شايسته ترين فرد براى بازى در نقش باند مى دانستند، باندى خلق كرد سرد، تلخ، زن گريز و تا حدودى بيزار از خود؛ دالتون جمله معروف «باند، جيمزباند» را چنان از سر سيرى به زبان مى آورد كه انگار از جيمز باند بودن خود احساس كراهت مى كند جمله اى كه كانرى، مور و برازنان با افتخار ادا مى كردند.
روشنايى هاى پايدار روز اصلاً فيلم خوبى نبود، ولى جواز قتل با توجه به همان روانشناسى جديد جيمز باند فيلم قابل قبولى محسوب مى شد. دالتون خيلى سريع از بازى در نقش باند كنار رفت و به مدت ۶سال جيمزباند از عرصه سينماى جهان خارج شد كه فترتى بى سابقه به حساب مى آمد.
پيرس برازنان
قبل از تيموتى دالتون قرار بود برازنان جوان در نقش باند ظاهر شود، ولى اين بازيگر ايرلندى متولد۱۹۵۳ به خاطر قراردادى كه براى بازى در سريال رمينگتون استيل داشت نتوانست در نقش باند ظاهر شود تا سال۱۹۹۵ كه تهيه كنندگان باند به صرافت از سرگيرى ساخت فيلمهاى باند افتادند. البته تصور حضور برازنان در آن سالها در نقش باند اصلاً جالب به نظر نمى رسيد. به هر حال برازنان با «گلدان آى» وارد خانواده باند شد وتاكنون در ۴فيلم نقش مأمور ۰۰۷ را ايفا كرده است. برازنان شايد از لحاظ ظاهرى بيشترين شباهت را به توصيفات «ايان فلمينگ» داشته باشد و بى ترديد بعد از كانرى محبوب ترين بازيگر باند است. گرچه اين نكته بسيار مهم را نبايد از نظر دور داشت كه هر كدام از بازيگران اين نقش، جيمز باند زمان خود بودند و مثلاً اگر جاى دالتون و كانرى را با هم عوض كنيم كانرى هم نتواند جذاب و دوست داشتنى جلوه كند. به هر حال برازنان ابعادى كاملاً انسانى به شخصيت باند بخشيده است. دردوفيلم آخر برازنان يعنى «دنيا كافى نيست» (۱۹۹۹) و «روز ديگر بمير» (۲۰۰۲) شاهد تجلى درونيات ابر مردى هستيم كه زخم هاى عميقى هم در دل دارد. برازنان در قالب جيمز باند وجوه شخصيتى متفاوتى از باند را به ما نشان مى دهد، بدون آنكه از مؤلفه هاى اصلى شخصيت باند تخطى كرده باشد محبوبيت فراوان برازنان بين تماشاگران انتخاب جانشين براى او را دشوار مى كند. ولى به هر حال سابقه تاريخى خانواده باند نشان داده است كه هميشه و بر حسب موقعيت زمانى بهترين انتخاب ممكن صورت مى گيرد، شايد جمله تبليغاتى گلدن آى را شنيده باشيد: «تنها مردى كه مى توانيد به او اطمينان كنيد.»